Natura w Wielkiej Brytanii

St Ninian's Cave

St Ninian's Cave to nadmorska jaskinia w Physgill Glen koło Whithorn, na półwyspie Machars w Dumfries and Galloway w południowo-zachodniej Szkocji. Od wieków wiąże się ją ze świętym Ninianem, a dziś jest celem pieszych wypraw i pielgrzymek. Dlaczego ta jaskinia jest ważna? Tradycja głosi, że Ninian, misjonarz związany z pobliskim Whithorn, mógł przychodzić tu na modlitwę w odosobnieniu. Historic Environment Scotland podkreśla, że tego nie da się potwierdzić. Badacze rozważają też inne role jaskini: małej kaplicy albo warsztatu rzeźbiarskiego. Kolejne obrywy skał sprawiły, że wnętrze jest dziś znacznie mniejsze niż dawniej. Co zobaczysz na miejscu? Największą wartość mają rzeźbione krzyże. Wykopaliska w latach 80. XIX wieku i w 1950 roku dały 18 kamieni z krzyżami; większość tkwiła w nowożytnym murze, inne leżały luzem w jaskini lub przy jej wejściu. Dziś pokazuje się je w muzeum przy Whithorn Priory. Dziesięć krzyży wykuto bezpośrednio w ścianie jaskini, a część z nich przypisuje się pielgrzymom z VIII i IX wieku. Datowanie pozostaje sporne. Są też późniejsze napisy z lat 1718, 1866 i 1871 oraz współczesne krzyżyki układane z drewna wyrzuconego przez morze i z kamyków. Miejsce nadal odwiedzają pielgrzymi, między innymi katolicy. Jak dojść do St Ninian's Cave? Szlak zaczyna się przy drodze koło farmy Kidsdale, gdzie parkuje się za opłatą wrzucaną do skrzynki. Trasa wg ulotki rady hrabstwa Dumfries and Galloway liczy około 3,3 km w obie strony i zajmuje mniej więcej godzinę. Prowadzi przez zalesioną dolinę Physgill Glen, a następnie po kamienistej plaży. Ostatni odcinek jest nierówny, więc przydadzą się solidne buty. Niektóre opisy podają alternatywny start przy Physgill House, skąd do jaskini jest około mili. Kiedy jechać? Najlepiej przy odpływie i w suchą pogodę. Przy bardzo wysokim przypływie dojście do jaskini bywa utrudnione. Przed wyjazdem sprawdź na stronie Historic Environment Scotland aktualny status: jaskinia była zamykana dla prac konserwatorskich, a sam spacer do wybrzeża pozostawał dostępny. Co jeszcze zobaczyć w okolicy? Warto połączyć spacer z wizytą w Whithorn, gdzie w muzeum przy Priory oglądasz kamienie z krzyżami z jaskini i ślady wczesnego chrześcijaństwa w Szkocji. Wybrzeże Machars daje też krótkie trasy w stronę Port Castle Bay i Isle of Whithorn. Najczęstsze pytania Czy wstęp do jaskini jest płatny? Nie podano opłaty za wejście. Płaci się jedynie za parking, wrzucając datek do skrzynki przy Kidsdale. Ile trwa spacer? Około godziny w obie strony przy spokojnym tempie, razem około 3,3 km. Czy zobaczę oryginalne krzyże? Dziesięć jest wykutych w ścianie jaskini, jeśli jest ona otwarta. Kamienie znalezione luzem trafiły do muzeum w Whithorn. Czy to miejsce jest związane ze świętym Ninianem na pewno? To tradycja, a nie udowodniony fakt. Historyczność jego pobytu w jaskini nie jest potwierdzona, ale jako miejsce pielgrzymek działa od wielu wieków.

Aquamole Pot

Aquamole Pot to jaskinia w zachodniej części doliny Kingsdale w hrabstwie North Yorkshire, w Parku Narodowym Yorkshire Dales w Anglii. Nie jest to atrakcja dla przypadkowych turystów, lecz wymagający obiekt speleologiczny z głębokimi szybami i zatopionymi korytarzami. Warto jednak wiedzieć, co kryje się pod wrzosowiskami nad Kingsdale. Czym jest Aquamole Pot? To jaskinia w wapieniu, część systemu jaskiń o łącznej długości około 27 km, który odwadnia obie strony doliny Kingsdale. Głębokość Aquamole Pot podawana jest na około 113 m. Cały system łączy się z rzeką płynącą pod ziemią, znaną z Kingsdale Master Cave, a woda z niego wypływa w źródle Keld Head. Jak odkryto Aquamole Pot? Historia jest nietypowa. W 1974 roku nurkowie jaskiniowi przepłynęli 168 m zalanego syfonu, zaczynając od jaskini Rowten Pot. Po drugiej stronie wynurzyli się w wysokim kominie nad podziemną rzeką. Przez kolejne lata wszystkie ważne eksploracje prowadzono od dołu, bo jaskinia nie miała wejścia z powierzchni. Dopiero w 2002 roku speleolodzy wykopali szyb od góry i połączyli go z kominem, zwanym Aquamole Aven. Jak wygląda wejście i droga w głąb? Wejście z powierzchni to szyb o głębokości około 60 m, położony zaledwie kilkadziesiąt metrów od zapadliska Jingling Pot. Niżej znajduje się kolejny uskok około 10 m, a następnie Aquamole Aven, szyb o wysokości około 40 m, który prowadzi do podziemnego potoku. Na dole znajdują się syfony. Dolny prowadzi do jaskini Rowten Pot, a górny został spenetrowany na odcinku około 920 m, przy czym eksploracja trwa. Czy można tam wejść jako turysta? Nie bez doświadczenia. Aquamole Pot to jaskinia pionowa, wymagająca sprzętu do technik linowych, znajomości trasy i ostrożności przy pogodzie, bo zwiększony przepływ wody bywa niebezpieczny. Zalane odcinki są dostępne wyłącznie dla nurków jaskiniowych. Osoby bez doświadczenia powinny skorzystać z lokalnych klubów, takich jak Craven Pothole Club czy Bradford Pothole Club, a informacje o dostępie zebrać przed wyjazdem. Spokojniejszą alternatywą są spacery po dolinie Kingsdale i oglądanie zapadlisk z zewnątrz. Kiedy i jak dotrzeć? Kingsdale leży na północ od Ingleton i Thornton in Lonsdale, w rejonie góry Ingleborough. Wejście do jaskini znajduje się na otwartym wrzosowisku, więc przyda się dobre obuwie, mapa i ubranie na zmienną pogodę. Współrzędne obiektu: 54,1999 N, 2,4625 W. Najbezpieczniej planować wyprawy w okresach suchych, kiedy poziom wody jest niski. Najczęstsze pytania Gdzie leży Aquamole Pot? W zachodniej części doliny Kingsdale, w North Yorkshire, w granicach Parku Narodowego Yorkshire Dales. Jak głęboka jest jaskinia? Podawana głębokość to około 113 m. Wejście to szyb o głębokości około 60 m. Kto odkrył Aquamole Pot? Nurkowie jaskiniowi w 1974 roku, którzy przepłynęli 168 m syfonu z Rowten Pot. Wejście od powierzchni otwarto dopiero w 2002 roku. Czy jaskinia jest otwarta dla turystów? To trudna jaskinia dla doświadczonych speleologów. Turyści mogą obejrzeć okolicę doliny, a wejście do środka wymaga sprzętu, doświadczenia i uzgodnienia z lokalnym klubem.

Notts Pot

Lancaster

Notts Pot to jaskinia na Leck Fell w hrabstwie Lancashire, w rejonie Lancaster, w północnej Anglii. Wejście leży na wrzosowiskach u skraju Yorkshire Dales, tam gdzie stykają się Lancashire, Cumbria i North Yorkshire. To obiekt dla doświadczonych grotołazów, a nie atrakcja dla zwykłych turystów. Czym jest Notts Pot? Notts Pot jest częścią Three Counties System, jednego z największych systemów jaskiń w Wielkiej Brytanii. Cały system liczy około 87 km korytarzy i rozciąga się pod granicami trzech hrabstw. Sama jaskinia słynie z gęstej sieci pionowych szybów i meandrów. Opisuje się ją jako najbardziej skoncentrowany pionowy labirynt w kraju. Odkryto ją w 1946 roku. Jej długość podaje się na około 5,2 km, a głębokość na około 157 m, jeśli doliczyć człony Notts II–IV. Gdzie leży i jak się tam dostać? Jaskinia znajduje się na Leck Fell, mniej więcej 54,19° N, 2,51° W. Dojazd prowadzi wąskimi drogami od strony wsi Leck, a do wejść idzie się pieszo przez otwarty teren. Miejsc parkingowych jest niewiele, więc warto przyjechać małą grupą i jednym samochodem. Pogoda na wzgórzach zmienia się szybko, dlatego zabierz ubranie przeciwdeszczowe i mapę. Czy potrzebne jest pozwolenie? Tak. Od sierpnia 2019 roku dostęp do jaskiń Leck Fell organizuje Cave Access (CNCC) w imieniu właściciela terenu, Leck Estate. Wejścia rezerwuje się z wyprzedzeniem przez internetowy system, po jednej rezerwacji na wejście dziennie. Właściciel prosi, by grupa liczyła najwyżej osiem osób, by przestrzegać zasad minimalnego wpływu na jaskinię i by korzystać z systemu tylko w celach rekreacyjnych. Wejście do Notts II (Committee Pot) jest dostępne przez cały rok. Co znajdziesz w środku? Pod ziemią czeka sieć szybów, studni i wąskich przejść. Notts I łączy się z Notts II oraz z jaskinią Ireby przez przejście nurkowe, a dalej prowadzi do Lost Johns' Cave. Do Notts Pot spływają wody z Ireby Fell na południu. Najgłębszy punkt całego Three Counties System leży jednak w Gavel Pot, nie w Notts Pot. Eksploracja wymaga techniki linowej, sprzętu i doświadczenia. Kiedy jechać? Najlepiej w okresach suchej pogody. Po ulewach poziom wody w jaskiniach szybko rośnie, a ryzyko wzrasta. Sprawdź prognozę i warunki przed rezerwacją. Początkujący mogą zacząć od kursu u lokalnego klubu, na przykład Northern Pennine Club lub Red Rose Cave & Pothole Club, albo skorzystać z komercyjnych przewodników. Najczęstsze pytania Czy Notts Pot nadaje się dla turystów bez doświadczenia? Nie. To jaskinia pionowa, w której używa się lin i sprzętu grotołazowskiego. Osoby bez doświadczenia powinny zacząć od prostszych tras z licencjonowanym przewodnikiem. Ile kosztuje wstęp? Źródła, z których korzystamy, nie podają opłaty. Wymagana jest za to rezerwacja przez system CNCC. Czy to część większego systemu? Tak. Jaskinia należy do Three Counties System, który liczy około 87 km i łączy się z Lost Johns' Cave. Jak duża może być grupa? Właściciel terenu prosi o grupy do ośmiu osób.

Stream Passage Pot

Clapham

Stream Passage Pot to jaskinia pionowa (pothole) na zboczach Ingleborough, nieopodal wsi Clapham w Yorkshire Dales w północnej Anglii. To jedno z wejść do systemu Gaping Gill, jednego z najsłynniejszych kompleksów jaskiniowych Wielkiej Brytanii. Obiekt jest przeznaczony dla zaawansowanych grup jaskiniowych, a nie dla przypadkowych turystów. Gdzie leży i czym wyróżnia się na tle systemu? Otwór znajduje się około 320 m na wschód-południowy wschód od głównego szybu Gaping Gill, na wrzosowiskach powyżej Clapham. Jest to najwyżej położone wejście całego systemu, dlatego właśnie od niego mierzy się jego pełną głębokość, czyli około 198 m. Teren leży w granicach Parku Narodowego Yorkshire Dales oraz obszaru chronionego Ingleborough (SSSI), co oznacza ochronę przyrody i geologii. Jak wygląda trasa w środku? Wejście prowadzi najpierw krótkim, obudowanym szybem o głębokości około 6 m, a następnie niewielkim progiem do komory, do której wpada potok. Dalej ciągnie się kręty korytarz, po którym schodzi się do głębokiej szczeliny. Ta ma około 85 m i pokonuje się ją w trzech etapach, trawersując i prowadząc linę tak, by omijać wodospady. Ostatni próg wprowadza do korytarza Stream Passage w Gaping Gill. Całość sięga około 151 m głębokości, do syfonu Mud Pot. Po opadach woda w szybach jest intensywna, a to zwiększa trudność i ryzyko. Czy można tu wejść bez doświadczenia? Nie. Jaskinia wymaga sprzętu do pracy na linie, umiejętności technicznych i wejścia na zezwolenie. Wycieczki organizują kluby jaskiniowe i zwykle dla doświadczonych członków. Osoby bez przygotowania mogą natomiast odwiedzić okolicę, zobaczyć wejścia na powierzchni i skorzystać ze szlaków wokół Ingleborough. Kiedy przyjechać? Najlepszy moment dla jaskiniowców to dwa coroczne spotkania z wyciągiem (winch meet) nad głównym szybem Gaping Gill. W maju organizuje je Bradford Pothole Club, a w sierpniu Craven Pothole Club. Podczas takich wydarzeń klub prowadzący zarządza dostępem do kilku wejść do systemu, także do Stream Passage Pot, i decyduje, które z nich zostaną zaporęczowane. Przy deszczu wyciąg bywa zamykany, a wejścia stają się groźniejsze, więc warto sprawdzić pogodę i aktualne terminy. Jak dojechać do Clapham? Clapham to wieś w hrabstwie North Yorkshire, położona przy trasie prowadzącej w stronę Ingleborough. Do wejść idzie się pieszo z miejscowości, przez ścieżki po otwartym terenie. Dla osób niejeżdżących samochodem dobrym punktem wyjścia jest stacja kolejowa w Clapham, skąd dalej trzeba iść pieszo. Najczęstsze pytania Jak głęboki jest Stream Passage Pot? Trasa do syfonu Mud Pot ma około 151 m. Głębokość całego systemu Gaping Gill, około 198 m, liczy się właśnie od tego wejścia. Czy to jaskinia dla początkujących? Nie. To sportowa jaskinia pionowa z kilkoma szybami i wodą, dostępna za zezwoleniem i najlepiej z doświadczonym klubem. Kto organizuje wejścia? W trakcie majowego i sierpniowego spotkania z wyciągiem dostęp prowadzą odpowiednio Bradford Pothole Club i Craven Pothole Club. Szczegóły ustalaj bezpośrednio z organizatorem. Czy teren jest chroniony? Tak. Obszar leży w Parku Narodowym Yorkshire Dales i w SSSI Ingleborough, więc obowiązują zasady ochrony przyrody.

Jingling Pot

Jingling Pot to głęboka, pionowa jaskinia w dolinie West Kingsdale, w hrabstwie North Yorkshire w Anglii, na terenie Yorkshire Dales. Otwór leży tuż przy strumieniu Jingling Beck, w sąsiedztwie wzgórza Ingleborough i wsi Ingleton. To obiekt wyłącznie dla doświadczonych grotołazów, ale dla spacerowiczów jest ciekawym punktem do obejrzenia z bezpiecznej odległości. Czym jest Jingling Pot? To studnia krasowa wycięta w wapieniu, o soczewkowatym przekroju. Szyb opada prosto z powierzchni na głębokość około 45 metrów. Na dnie szczelina skręca na północ i stromo schodzi do kolejnej komory. W jej końcowej części widać na skale wydrapane inicjały pierwszych eksploratorów. Wąski szyb w tej komorze prowadzi do systemu ciasnych przełazów i szczelin, który podchodzi blisko korytarza w serii One-armed Bandit w jaskini Aquamole Pot. Równolegle do głównego szybu biegnie drugi zespół studni. Można do nich wejść przez skalne okno położone kawałek poniżej wejścia, co daje grotołazom drugi wariant zejścia. Jak dojść do Jingling Pot? Samochód zostawia się na poboczu lub w zatoczce przy drodze Kingsdale Road. Dalej prowadzi ścieżka Turbary Road, a otwór jest widoczny po lewej stronie, około 100 metrów od szlaku. Studnia nie jest ogrodzona, więc w terenie trzeba uważać na krawędź, zwłaszcza przy mgle i z dziećmi lub psami. Czy można tu zejść? Teren ma wolny dostęp, a wejście nie wymaga zgody właściciela. Zejście jest jednak zarezerwowane dla osób z doświadczeniem w technice linowej (SRT). Grotołazi mogą zjechać liną bezpośrednio na dno szybu albo wybrać trasę przez Lateral Cleft, czyli trawers nad szybem i serię krótkich pochylni z przepinkami. Opisy rozwieszania lin (rigging) i stałych punktów kotwiczących publikuje m.in. Craven Naturalists and Cavers w swoich opisach jaskiń. Dawniej stosowane wahadłowe przejście do szczeliny nie jest już zalecane z powodu niestabilnych drzew i skał. Turyści bez sprzętu i przeszkolenia nie powinni wchodzić do środka ani zbliżać się do krawędzi. Co jeszcze zobaczyć w okolicy? W West Kingsdale jest wiele podobnych zapadlisk, między innymi Rowten Pot. Dolina jest też znana z systemu jaskiń Kingsdale Master Cave. Spacer ścieżką Turbary Road daje widoki na krasowy płaskowyż i szczyty Dales, a pętle z Ingleton można połączyć z wejściem na Ingleborough, jeden z Trzech Szczytów Yorkshire. Kiedy przyjechać? Najlepsze warunki na spacer są od późnej wiosny do wczesnej jesieni. Po deszczach strumień Jingling Beck i pobliskie jaskinie wypełniają się wodą, co dla grotołazów oznacza podwyższone ryzyko. Zimą ścieżki bywają błotniste i śliskie. Najczęstsze pytania Czy do Jingling Pot można wejść bez doświadczenia? Nie. To pionowy szyb o głębokości około 45 m, dostępny wyłącznie z użyciem lin i sprzętu SRT. Czy trzeba płacić za dostęp? Nie. Teren jest dostępny bez opłat, ale obowiązują zasady dostępu do terenów wiejskich i bezpieczeństwa. Gdzie zaparkować? W zatoczce przy Kingsdale Road, skąd ścieżką Turbary Road idzie się do otworu. Czy otwór jest zabezpieczony? Nie, nie ma ogrodzenia. Zachowaj dystans od krawędzi, szczególnie z dziećmi i zwierzętami.

Flood Entrance Pot

Clapham

Flood Entrance Pot to jaskinia w pobliżu wsi Clapham w Yorkshire Dales National Park (North Yorkshire, Anglia), na stokach Ingleborough. To jedno z wejść do systemu Gaping Gill, jednego z najsłynniejszych kompleksów jaskiniowych Wielkiej Brytanii. Obiekt jest przeznaczony dla grotołazów, a nie dla zwykłych turystów. Czym jest Flood Entrance Pot? Studnia leży około 300 metrów na południe od Main Shaft, głównego otworu Gaping Gill. Była pierwszym alternatywnym wejściem do głównego systemu, jakie udało się zbadać. Dziś należy do najchętniej wybieranych dróg do środka. Zjazd na linie ma około 38 metrów i kończy się w South-East Passage, czyli jednym z korytarzy Gaping Gill. Czy można tu wejść bez doświadczenia? Nie. To pionowa jaskinia wymagająca techniki linowej (SRT), sprzętu jaskiniowego i doświadczenia w samodzielnym schodzeniu do podziemi. Osoby bez przygotowania mogą wejść do Gaping Gill podczas dorocznych zjazdów wyciągiem, o ile zapewnią to organizatorzy; samodzielnie nie powinny schodzić do Flood Entrance. Jak uzyskać dostęp? Według Council of Northern Caving Clubs (CNCC) jaskinia jest dostępna przez cały rok, ale wizytę trzeba wcześniej zarezerwować, ponieważ obowiązuje system kontrolowanego dostępu uzgodniony z właścicielem terenu. Na jedno wejście przypada jedna rezerwacja dziennie. Rezerwacji dokonuje się w internetowym kalendarzu CNCC. Rezerwacje przez e-mail wymagają potwierdzenia administratora przed wyjazdem. Dwa razy w roku organizowane są zjazdy wyciągiem (winch meets): w maju prowadzi je Bradford Pothole Club, w sierpniu Craven Pothole Club. W tym czasie klub organizujący zarządza dostępem do kilku wejść, w tym Flood Entrance. CNCC zaznacza, że pierwotne wejście Flood jest dziś używane rzadziej, a popularniejszy jest pobliski wariant Flood Entrance (Wades). Aktualne zasady zawsze sprawdź na stronie CNCC. Jak dotrzeć w okolice? Punktem wyjścia jest Clapham w hrabstwie North Yorkshire. Stąd prowadzą szlaki w górę zbocza Ingleborough w stronę Gaping Gill. Pamiętaj, że to teren górski ze zmienną pogodą, więc zabierz odpowiednie ubranie, mapę i latarkę. Co warto wiedzieć o ochronie przyrody? Jaskinia leży w granicach obszaru Ingleborough Site of Special Scientific Interest (SSSI). Obowiązują tu ograniczenia zgodne z ochroną przyrody, dlatego trzymaj się wyznaczonych dróg dojścia i nie zostawiaj śladów po wizycie. Najczęstsze pytania Gdzie dokładnie znajduje się Flood Entrance Pot? Około 300 metrów na południe od głównego otworu Gaping Gill, na Ingleborough koło Clapham. Jak głęboki jest zjazd? Główny odcinek pionowy ma około 38 metrów i prowadzi do South-East Passage. Czy potrzebna jest rezerwacja? Tak. Wejście jest otwarte przez cały rok, ale wymaga wcześniejszej rezerwacji przez CNCC. Czy to wejście dla początkujących? Nie. Wymaga techniki linowej i doświadczenia jaskiniowego. Początkujący mogą skorzystać z wyciągu podczas organizowanych zjazdów w Gaping Gill.

Juniper Gulf

Juniper Gulf to jedna z najbardziej cenionych jaskiń pionowych w Yorkshire Dales, położona na południowych zboczach góry Ingleborough w hrabstwie North Yorkshire w Anglii. To obiekt wyłącznie dla doświadczonych grotołazów, a nie atrakcja dla zwykłych turystów. Czym jest Juniper Gulf? To jaskinia typu pionowego o głębokości około 128 m i długości około 244 m. Zbudowana jest z kilku studni oddzielonych długimi trawersami, a jej znakiem rozpoznawczym jest ostatnia, swobodnie wisząca studnia licząca około 45–50 m. Przewodniki przez dekady zmieniały ocenę trasy: od „bardzo trudnej i niebezpiecznej” po „znakomitą wyprawę”. Pierwsze zejście na dno zespół Gritstone Club zaliczył w 1924 roku, a nowoczesne obejście dawnej, 40-metrowej studni opracowali około 1968 roku grotołazi z Uniwersytetu w Leeds. Co czeka w środku? Trasa zaczyna się od wejściowej studni (ok. 18 m), po której następują kolejne odcinki: studnia 12-metrowa w wąskiej szczelinie, 15-metrowa, następnie 25-metrowa i wreszcie główna „Big Pitch”. Za nią krótki próg prowadzi do syfonu. Między studniami biegną śliskie, pokryte łupkowym szlamem trawersy, m.in. miejsce zwane The Bad Step. Przejście zajmuje zwykle trzy–cztery godziny. Czy trzeba mieć specjalne umiejętności? Tak. Jaskinia wymaga techniki jednolinowej (SRT) i nie nadaje się do nauki tej techniki. Potrzebny jest pełny sprzęt: uprząż, bloczki, liny, kask z oświetleniem, odpowiedni kombinezon oraz worek na linę. Poręczówkę zakłada się na stałych punktach asekuracyjnych. Samotne wejście bez doświadczenia jest niebezpieczne; idź w towarzystwie kogoś, kto zna trasę, albo z lokalnym klubem speleologicznym. Jak dojść? Najwygodniej od strony Crummackdale. Auto zostawia się przy Crummack Farm (niewielka opłata), a stamtąd idzie się około 30 minut na północ przez teren dawnego rewiru łowieckiego The Allotment. Wejście łatwo przeoczyć we mgle, więc przydaje się GPS lub mapa. Nie parkuj w wąskiej drodze dojazdowej, bo mieszkańcom to przeszkadza. Okolica leży w Yorkshire Dales National Park, w pobliżu innych znanych obiektów Ingleborough, takich jak Gaping Gill i Ingleborough Cave koło Clapham. Kiedy się wybrać? Najlepiej w okresie suchej pogody. Po deszczu kaskady przy wejściu mogą stać się nie do przejścia, a ostatnie studnie bywają zalane. Dawną, 40-metrową studnię wolno pokonywać tylko przy suchej pogodzie. Sprawdź prognozę, powiadom kogoś o planowanej trasie i ustal czas powrotu. Najczęstsze pytania Czy Juniper Gulf jest otwarta dla turystów bez doświadczenia? Nie. To trasa SRT dla wprawnych grotołazów. Dla początkujących lepsze są jaskinie poziome lub komercyjne, np. Ingleborough Cave. Jak długo trwa przejście? Zwykle trzy–cztery godziny dla sprawnego zespołu. Jak głęboka jest jaskinia? Około 128 m, z najdłuższą studnią o długości około 45–50 m. Gdzie zaparkować? Przy Crummack Farm w Crummackdale, za niewielką opłatą. Stamtąd to około 30 minut marszu.

Long Hole Cave

Scurlage

Long Hole Cave to niewielka jaskinia wapienna na południowym wybrzeżu półwyspu Gower, w okolicach Scurlage, między Port Eynon a Paviland. Dla turysty to przede wszystkim kawałek prehistorii ukryty w klifie, a dla archeologów jedno z ważniejszych stanowisk epoki lodowcowej w Walii. Czym jest Long Hole Cave? Jaskinia powstała w wapieniu karbońskim nad Kanałem Bristolskim. Po kolejnych wykopaliskach jej głębokość wynosi około 15 m, więc nie jest to rozległy system jaskiń, tylko skromna nisza w skale. Nazwa bywa zapisywana także jako Longhole. Obiekt jest wpisany do rejestru zabytków chronionych (scheduled monument, numer GM391) i figuruje w bazie Coflein, prowadzonej przez walijską komisję dziedzictwa. Dlaczego jest ważna dla archeologii? Pierwsze badania przeprowadził w 1861 roku pułkownik E. R. Wood. Odkrył krzemienne narzędzia i kości zwierząt. Wśród szczątków znalazły się hiena jaskiniowa, renifer, nosorożec włochaty, mamut, słoń leśny i dziki koń, czyli fauna z ostatnich okresów zlodowaceń. Kolejne wykopaliska odbyły się w 1969 roku, a niewielkie prace wykonano także w 2012 roku. Przegląd zbiorów opublikowany w 2019 roku w czasopiśmie „Cave and Karst Science” wskazuje, że krzemienie z Long Hole przypominają materiał z pobliskiej Paviland Cave. Autorzy łączą je z jednymi z najwcześniejszych populacji człowieka współczesnego w Brytanii, sprzed około 35–37 tysięcy lat. Co zobaczysz na miejscu? Nie ma tu wystawy ani infrastruktury turystycznej. Zobaczysz skalne wybrzeże Gower, jeden z najbardziej cenionych krajobrazów w Walii, objęty obszarem Gower National Landscape. Samą jaskinię traktuj jako punkt na mapie dziedzictwa, a nie atrakcję z biletem. Jako stanowisko chronione prawem jest zamknięta dla kopania, zbierania znalezisk i niszczenia osadów. Jak zaplanować wizytę? Bazą wypadową jest Port Eynon, położony na południowym wybrzeżu półwyspu, z plażą i usługami. Zachowaj ostrożność przy klifach i sprawdź pływy oraz pogodę przed wyjściem na wybrzeże. Obejrzyj eksponaty z jaskiń Gower w muzeach Walii, jeśli chcesz zobaczyć znaleziska zamiast skały. Najlepsza pora na spacery po Gower to wiosna i wczesna jesień, gdy jest sucho i mniej tłoczno. Najczęstsze pytania Czy można wejść do Long Hole Cave? Jaskinia jest chronionym stanowiskiem archeologicznym. Można ją oglądać z zewnątrz, ale nie wolno prowadzić w niej wykopalisk ani zabierać żadnych przedmiotów. Gdzie leży Long Hole Cave? Na południowym wybrzeżu półwyspu Gower w hrabstwie Swansea, między Paviland a Port Eynon, w pobliżu Scurlage. Jakie zwierzęta żyły w okolicy w epoce lodowcowej? Szczątki z jaskini należały do hieny jaskiniowej, renifera, nosorożca włochatego, mamuta, słonia leśnego i dzikiego konia. Czy to to samo co Paviland Cave? Nie. Paviland Cave to osobna, słynniejsza jaskinia na tym samym wybrzeżu. Badacze porównują jednak znaleziska z obu miejsc.

Burn O'Vat

Burn o' Vat to granitowy kocioł lodowcowy w rezerwacie Muir of Dinnet National Nature Reserve, niedaleko wsi Dinnet w Aberdeenshire, w szkockiej dolinie Deeside. Nazwa oznacza potok (burn), który wpada do skalnej niecki zwanej the Vat, czyli „kadzią". Potok spływa ze wzgórza Culblean Hill i kończy bieg w jeziorze Loch Kinord. Miejsce należy do Parku Narodowego Cairngorms i jest jednym z łatwiejszych do zdobycia krótkich celów spacerowych w okolicy. Czym jest the Vat? To pothole, czyli wyżłobienie powstałe pod wpływem wody. Kiedy lodowiec się wycofywał, wody roztopowe niosły kamienie i żwir. Jeden z głazów utknął w niewielkim zagłębieniu dna, woda zaczęła wirować wokół niego i przez długi czas wygładzała granit. Efekt to okrągła, stromościenna misa o średnicy około 18 m i wysokości około 13 m nad poziomem terenu. Według opracowań osady na dnie mogą sięgać dalszych kilku metrów w głąb. Do wnętrza prowadzi wąska szczelina w skale, powstała, gdy dawny wodospad podciął ścianę. Po drugiej stronie potok spada kaskadą, a za nim kryje się niewielka jaskinia. Co o tym miejscu opowiadają legendy? Lokalne podanie wiąże jaskinię z Rob Royem, słynnym szkockim banitą, który miał się tu ukrywać przed pościgiem. Część źródeł prostuje, że kryjówką posługiwał się raczej Patrick Gilroy MacGregor, siedemnastowieczny bandyta znany z wypraw po Deeside i być może krewny Roba Roya. Warto znać obie wersje, bo na miejscu często pojawia się pierwsza. Jak dojść do Burn o' Vat? Przy centrum dla odwiedzających jest bezpłatny parking, a dojazd oznaczono od drogi A93 i B9119 przy Milton of Logie. Z samego Dinnet to około 2,5 mili, czyli mniej więcej godzina marszu ścieżką od parkingu we wsi. Od centrum do Vat prowadzi krótka trasa: około kilometra i pół godziny z punktem widokowym. Rezerwat ma cztery oznakowane szlaki, od krótkiej 45-minutowej pętli po dłuższy spacer dookoła Loch Kinord. Co zobaczysz na szlaku? Ścieżka biegnie przez las i kończy się wejściem do kotła. Łatwiejszy wariant to dolny odcinek „tam i z powrotem". Nad Vat stoi mała platforma widokowa z tablicami informacyjnymi i widokiem na Loch Kinord. Dobrym pomysłem jest połączenie Vat z okrążeniem jeziora w jedną dłuższą pętlę, która nie jest zbyt męcząca. Kiedy jechać i na co uważać? Wejście do kotła bywa bardzo śliskie, więc załóż buty trekkingowe. Po opadach i przy wysokim stanie wody trzeba szczególnie uważać. Miejsce szybko się zapełnia, dlatego najlepiej przyjechać rano. Najczęstsze pytania Ile czasu potrzeba na Burn o' Vat? Samo przejście do kotła i z powrotem to około pół godziny. Z pętlą wokół Loch Kinord zaplanuj kilka godzin. Czy jest parking? Tak, bezpłatny, przy centrum dla odwiedzających. Czy Rob Roy naprawdę się tu ukrywał? Tak mówi lokalna legenda, ale część źródeł przypisuje kryjówkę Patrickowi Gilroyowi MacGregorowi. Czy trasa jest trudna? Nie, ale ostatni odcinek do wnętrza jest ciasny i śliski. Łatwiejszy wariant kończy się przy dolnej części ścieżki.

Alum Pot

Horton in Ribblesdale

Alum Pot to jeden z najsłynniejszych szybów jaskiniowych Anglii, położony w dolinie Ribblesdale, w pobliżu wsi Horton in Ribblesdale w Parku Narodowym Yorkshire Dales. Wielki otwarty lej w zboczu Simon Fell wygląda jak wyrwa w ziemi, a ludzie schodzą tu w głąb od ponad stu pięćdziesięciu lat. Dla spacerowiczów to ciekawy cel krótkiej wyprawy, dla grotołazów – klasyk północnej Anglii. Czym jest Alum Pot? To pothole, czyli pionowy szyb krasowy, z szeroko otwartym wejściem na wysokości około 343 m n.p.m. na wschodnich stokach Simon Fell w hrabstwie North Yorkshire. Współczesne opisy podają głębokość około 104 m (341 stóp). System łączy się pod ziemią z pobliską jaskinią Long Churn i szybem Diccan Pot. W dawnych źródłach spotkasz też inne nazwy: Allan, Alan, Allen, Hellen i Hell'n. Jak dojść do Alum Pot? Szyb leży na prywatnym terenie. Wejście prowadzi od farmy Selside Farm w osadzie Selside in Ribblesdale. Za przejście płaci się symboliczną opłatę, rzędu kilku funtów lub mniej, po czym idzie się około kilometra prywatną ścieżką do krawędzi leja. Wokół szybu stoi mur, który chroni owce i ludzi przed upadkiem, ale mimo to warto trzymać się z dala od krawędzi, zwłaszcza z dziećmi i psami. Popularne są też trasy piesze z samego Horton in Ribblesdale, które mijają Sulber Nick i wchodzą w rejon Alum Pot, a potem schodzą do Selside. Dłuższa pętla około 15 km zaczyna się od zatoczki koło Selside i prowadzi przez Park Fell oraz Simon Fell na Ingleborough, jeden ze szczytów słynnego szlaku Three Peaks. Co zobaczysz na miejscu? Z krawędzi widać ogromną, głęboką szczelinę, do której spływa potok. Woda ginie w ciemności szybu, a po deszczach robi się tu wyjątkowo głośno i mokro. Wokół rozciąga się typowy krajobraz wapiennych wyżyn Dales: kamienne murki, pastwiska i niskie, wietrzne wzgórza. Z okolicznych wzniesień widać Ingleborough. Historia zejść Pierwsze próby w latach 1847 i 1848 nie przyniosły pełnego sukcesu. W 1848 roku dziewięciu mężczyzn opuszczono na dno szybu w dużym wiadrze spuszczanym przez pracowników kolei. Pierwsze kompletne zejście odnotowano w 1870 roku. W lipcu 1936 roku Mabel Binks zginęła na skutek spadającego kamienia i została pierwszą ofiarą śmiertelną jaskiniowego wypadku w Yorkshire Dales. Czy można zejść do środka? Główny szyb to teren dla doświadczonych grotołazów ze sprzętem linowym. Początkujący częściej wybierają sąsiednią jaskinię Long Churn, uważaną za jedną z najpopularniejszych łatwiejszych tras jaskiniowych w regionie. Jej górna część zaczyna się zejściem po czterometrowym wodospadzie do basenu zwanego Dr Bannister's Handbasin. Najlepiej skorzystać z lokalnego przewodnika lub klubu jaskiniowego. Kiedy przyjechać? Spacer jest możliwy przez cały rok, ale najlepsze warunki są od późnej wiosny do jesieni. Po obfitych opadach ścieżki bywają błotniste, a w szybie wody jest znacznie więcej, co robi wrażenie, lecz utrudnia ewentualne zejście. Zabierz solidne buty i ciepłą kurtkę, bo na otwartych wzgórzach wiatr jest odczuwalny nawet latem. Najczęstsze pytania Czy wejście do Alum Pot jest płatne? Tak. Teren jest prywatny, a niewielką opłatę wnosi się w farmie Selside Farm. Jak długo idzie się od Selside do szybu? Prywatna ścieżka ma około kilometra, więc w jedną stronę zajmuje to zwykle kilkanaście do dwudziestu kilku minut spokojnego marszu. Jak głęboki jest Alum Pot? Współczesne źródła podają około 104 m. Starsze opisy z XIX wieku mówiły o 165 stopach, ale pomiary były niepewne. Czy to dobre miejsce dla początkujących grotołazów? Sam szyb nie, ale sąsiednia jaskinia Long Churn jest często wybierana na pierwsze wyprawy pod opieką przewodnika.

Mossdale Caverns

Mossdale Caverns to system jaskiń w Yorkshire Dales w północnej Anglii, położony około 5 km na północ od Grassington, na wschodnim zboczu Wharfedale. Wejście znajduje się u podnóża skalnej ściany Mossdale Scar, na wysokości ok. 425 m n.p.m., w miejscu, gdzie potok Mossdale Beck znika pod ziemią. Korytarze biegną na południowy wschód pod wrzosowiskiem Grassington Moor. W historii brytyjskiego jaskiniowania to miejsce szczególne: w 1967 roku doszło tu do największej tragedii w dziejach tego sportu na Wyspach. Gdzie leży Mossdale Caverns i jak tam dotrzeć? Jaskinie leżą wysoko na otwartym terenie wrzosowisk nad Upper Wharfedale, na północ od Grassington i na wschód od wsi Conistone. Dojście prowadzi pieszo przez pastwiska i wrzosowiska, bez oznakowanej trasy turystycznej, dlatego przydaje się mapa topograficzna lub aplikacja z nawigacją GPS. Teren jest odsłonięty, a pogoda w Dales zmienia się szybko. Woda z Mossdale Beck płynie podziemnymi korytarzami i wypływa na powierzchnię w odległym źródle w okolicach Kettlewell w Upper Wharfedale. Co to za miejsce i co tu się wydarzyło? Mossdale Caverns nie jest jaskinią turystyczną z oświetlonymi trasami ani biletami. To system aktywnej jaskini rzecznej, przeznaczony dla doświadczonych grotołazów. Odcinki z wodą mogą w krótkim czasie wypełnić się po ulewie, a poziom wody w korytarzach reaguje na opady z wrzosowisk powyżej. 24 czerwca 1967 roku do jaskini weszło dziesięciu grotołazów. Czterech zawróciło po dotarciu do komory Rough Chamber, a sześciu poszło dalej. Gdy byli w środku, nad okolicą przeszła gwałtowna burza, a woda zalała system. Akcja ratunkowa trwała cztery dni i zaangażowała ponad 300 osób, ale sześciu mężczyzn zginęło. Źródła podają ich nazwiska: Michael Ryan, Bill Frakes, John Ogden, Colin Vickers, Geoff Boireau i Dave Adamson. Wypadek do dziś uchodzi za najtragiczniejszy w historii brytyjskiego jaskiniowania. Koroner uznał wydobycie ciał za zbyt niebezpieczne, a wejście zabezpieczono. Ciała pozostały w jaskini. Po latach, około 1976 roku, bezpieczniejsze wejście otwarto ponownie. Dziś miejsce traktuje się jako pamiątkę po zmarłych, a w jubileusze odbywają się tu i w okolicy nabożeństwa wspominające ofiary. Czy można tu wejść pod ziemię? Wejście do systemu wymaga umiejętności, sprzętu i doświadczenia w jaskiniach z aktywnym przepływem wody. Odwiedzający bez przygotowania nie powinni wchodzić do środka. Osoby zainteresowane jaskiniami mogą skontaktować się z lokalnymi klubami, takimi jak Craven Pothole Club, albo z British Caving Association, które zajmuje się bezpieczeństwem i organizacją jaskiniowania w Wielkiej Brytanii. Zanurzone odcinki to domena nurków jaskiniowych związanych z Cave Diving Group. Przed jakąkolwiek wyprawą sprawdź prognozę pogody i opady z kilku ostatnich dni. Co zobaczysz na powierzchni? Dla spacerowicza atrakcją jest sama okolica: skalna ściana Mossdale Scar, zanikający potok i szeroka panorama wrzosowisk. To fragment Yorkshire Dales National Park, regionu wapiennych płaskowyżów, kamiennych murków i dolin. Wiele tras w okolicy Grassington jest łatwiejszych i lepiej oznaczonych niż dojście do Mossdale, więc przy krótszym pobycie warto je rozważyć. Kiedy przyjechać? Najlepszy jest okres późnej wiosny i lata, gdy ziemia jest sucha, a dni długie. Po obfitych deszczach lub roztopach teren jest podmokły, a potok płynie silniej. Zimą na wrzosowisku bywa mgła i śnieg, co utrudnia orientację. Zawsze miej zapas ciepłej odzieży, wodę i naładowany telefon, pamiętając o słabym zasięgu na wyżynie. Najczęstsze pytania Czy Mossdale Caverns to jaskinia turystyczna? Nie. To aktywny system rzeczny dla doświadczonych grotołazów, bez przygotowanej trasy zwiedzania. Co wydarzyło się w 1967 roku? W czerwcu 1967 roku sześciu grotołazów zginęło w jaskini, gdy burza spowodowała gwałtowny wzrost poziomu wody. To największa tragedia w historii brytyjskiego jaskiniowania. Gdzie dokładnie leży jaskinia? Około 5 km na północ od Grassington, pod Mossdale Scar, na wschodnim zboczu Wharfedale w Yorkshire Dales. Czy można dojść do wejścia na spacerze? Tak, pieszo przez wrzosowisko, ale bez oznakowanej ścieżki. Zabierz mapę, odpowiednie obuwie i sprawdź pogodę. Do jaskini nie wchodź bez doświadczenia i towarzystwa kogoś, kto zna system.

Uamh an Claonaite

Uamh an Claonaite to najdłuższy system jaskiniowy w Szkocji, ukryty w wapiennych wzgórzach Assynt w hrabstwie Sutherland, w północno-zachodnich Highlands. Wejścia leżą w pobliżu słynnych Bone Caves koło wsi Inchnadamph. To obiekt dla doświadczonych grotołazów i płetwonurków jaskiniowych, a dla zwykłego turysty raczej cel geologicznej wyprawy w okolice. Czym jest Uamh an Claonaite? Nazwa pochodzi z gaelickiego i oznacza jaskinię, a cała okolica ma bogate gaelickie nazewnictwo. System tworzą suche korytarze oraz co najmniej sześć syfonów, czyli zalanych odcinków, które trzeba pokonać nurkując. Źródła podają różne długości: Wikipedia wymienia 2868 m przy deniwelacji 110 m, a rejestr szkockich jaskiń Grampian Speleological Group około 3426 m. Bezpiecznie można więc napisać, że całość liczy około 3 km. Niezależnie od liczb jest to najdłuższa jaskinia kraju. Jak powstała i co ją wyróżnia? Jaskinia rozwinęła się w wapieniu z formacji Durness. Naciekami z dawnych, osuszonych korytarzy zajęli się geolodzy, a datowanie radiometryczne wykazało, że mają one od około 12 do 192 tysięcy lat. To cenny zapis zmian klimatu na północy Szkocji. Wody z kilku jaskiń w dolinie Allt nan Uamh odpływają do wspólnego źródła, Fuaran Allt nan Uamh. Zbadane korytarze obejmują tylko niewielką część około dwukilometrowego dystansu między ponorami a wypływem. Jak ją badano? Eksploracja trwała dziesięciolecia. Grotołazi dotarli do szóstego syfonu w 1990 roku, a w 1995 roku Simon Brooks i Mike O'Driscoll przepłynęli syfon 6b, odsłaniając znacznie większą część jaskini. Przełom przyszedł w grudniu 2007 roku: dzięki wykopaniu przejścia w pobliskiej jaskini Rana Hole dotarto do końcowych komór z pominięciem syfonów. Jedna z najdalszych sal nosi nazwę Great Northern Time Machine. Czy można tam wejść? Głównym zagrożeniem jest woda. Po intensywnych opadach główny korytarz zalewa się w kilku miejscach, a niektóre odcinki stają się nieprzejezdne. Wyprawa wymaga doświadczenia, sprzętu i zwykle kontaktu z lokalnym klubem jaskiniowym. Turyści bez przygotowania nie powinni wchodzić do środka. Co zobaczysz w okolicy? Dolina Inchnadamph należy do rezerwatu przyrody i do obszaru North West Highlands Geopark. Najłatwiejszym celem są Bone Caves, w których znaleziono kości zwierząt epoki lodowej, w tym niedźwiedzi i reniferów. Do tego dochodzą wapienne krajobrazy, źródła wypływające spod zboczy i widoki na góry Assynt, takie jak Ben More Assynt i Conival. Kiedy jechać? Najlepsza jest późna wiosna i lato, gdy dni są długie, a pogoda stabilniejsza. Warto sprawdzić prognozę opadów, bo w górach Sutherland pogoda zmienia się szybko, a poziom wody w jaskiniach rośnie gwałtownie. Najczęstsze pytania Czy Uamh an Claonaite jest dostępna dla turystów? Nie w sensie typowej atrakcji. Jaskinia nie ma infrastruktury turystycznej, wymaga umiejętności grotołazowskich, a dalsze partie także nurkowania. Zwiedzający mogą za to dojść do pobliskich Bone Caves. Jak długa jest ta jaskinia? Zależnie od źródła od około 2,9 do 3,4 km. Różnica wynika z innych pomiarów w poszczególnych opracowaniach. Ile syfonów ma jaskinia? Co najmniej sześć syfonów, które badano w kolejnych latach. Od 2007 roku końcowe partie osiąga się także przez Rana Hole, z pominięciem części z nich. Gdzie leży Uamh an Claonaite? W Assynt, w Sutherland, w północno-zachodniej Szkocji, w pobliżu wsi Inchnadamph, na terenie North West Highlands Geopark.

Pridhamsleigh Cavern

South Hams

Pridhamsleigh Cavern to jaskinia na skraju Ashburton w hrabstwie Devon, w południowo-zachodniej Anglii. Tworzy ją system korytarzy i komór w wapieniu środkowego dewonu, położony w dolinie rzeki Dart, na południowo-wschodnim skraju Dartmoor. To obiekt dla osób z doświadczeniem jaskiniowym, nie atrakcja z wytyczoną trasą dla każdego. Czym jest Pridhamsleigh Cavern? Jaskinia ma około 1,1 km długości i ponad 50 m głębokości, wliczając część zalaną znaną jako Prid II. W starszych, suchych partiach znajdziesz komory o szerokości do 30 m, połączone rozbudowaną siecią rur krasowych i korytarzy rozwiniętych wzdłuż warstw skalnych. Poniżej leży aktywna strefa zalana wodą, z szybem wypełnionym wodą na głębokość ponad 40 m. Jedną z nazw w układzie jaskini jest Bishop's Chamber, położona blisko wejścia, a głębokie jeziorko nosi nazwę The Lake. Co ją wyróżnia? Początkiem eksploracji nurkowej były wczesne lata 70. XX wieku. Nurkowie z butlami odkryli wówczas na głębokości około 80 stóp okno do drugiej, częściowo wypełnionej powietrzem komory, nazwanej Gerry's Chamber od nazwiska odkrywcy. Jaskinia jest też stanowiskiem typowym dla niewielkiej, ślepej, białej kiełżyki Niphargus glenniei, mierzącej około 3 mm, występującej tylko w południowo-zachodniej Anglii. Obszar Pridhamsleigh Caves jest chroniony jako SSSI (obszar o szczególnym znaczeniu naukowym). Czy można ją zwiedzać? Jaskinia figuruje jako dostępna, a przewodnik jednego z lokalnych schronisk opisuje dojście jako proste: na drodze do wejścia znajduje się szopa, w której płaci się za osobę. Zasady i opłaty mogą się zmieniać, dlatego przed wizytą skontaktuj się z lokalnym klubem jaskiniowym lub właścicielem terenu. Do środka wchodź tylko z odpowiednim sprzętem (kask, oświetlenie zapasowe, odzież na błoto i wodę) i najlepiej z kimś, kto zna układ korytarzy. Jak bezpiecznie się poruszać? Trasa uchodzi za odpowiednią dla początkujących w towarzystwie przewodnika, ale labirynt korytarzy łatwo zmylić. Zespół, który zgubił się w pobliżu wejścia, wymagał pomocy ochotników z Devon Cave Rescue. Zostaw komuś informację o planie i godzinie powrotu, nie schodź w partie zalane bez przeszkolenia nurkowego. Jak dotrzeć? Jaskinia leży przy Ashburton, między Exeter a Plymouth, kilka minut jazdy od drogi A38. Dojazd własnym samochodem jest najwygodniejszy. Najbliższe większe miejscowości to Ashburton i Buckfastleigh. W Buckfastleigh znajduje się odrębny zespół jaskiń pod Church Hill, w tym system Baker's Pit, który nie ma związku z Pridhamsleigh. Najczęstsze pytania Jak długa jest Pridhamsleigh Cavern? Około 1,1 km, a głębokość przekracza 50 m. Czy jaskinia jest chroniona? Tak, obszar Pridhamsleigh Caves objęty jest ochroną jako SSSI. Czy to jaskinia dla początkujących? Dla osób z podstawową kondycją w towarzystwie doświadczonej osoby tak, ale łatwo tu stracić orientację. Jakie zwierzę jest związane z tą jaskinią? Ślepa kiełżyka Niphargus glenniei, której stanowisko typowe znajduje się właśnie tu.

Boxhead Pot

Lancaster

Boxhead Pot to jaskinia pionowa na wrzosowiskach Leck Fell w hrabstwie Lancashire, w północno-zachodniej Anglii, w okolicach Lancaster i granicy z Yorkshire Dales. To obiekt wyłącznie dla doświadczonych grotołazów, a nie atrakcja dla zwykłego turysty. Jaskinia stanowi jedno z wejść do górnej części systemu Lost Johns' Cave, który należy do większego kompleksu Three Counties System. Czym jest Boxhead Pot? Boxhead Pot otwiera się w głębokim lejku krasowym, około 30 metrów na południe od sąsiedniej jaskini Lost Pot. Z lejka prowadzi pionowy przewód, który wychodzi wprost nad szyb o głębokości około 34 metrów. Szyb kończy się na niestabilnej półce zbudowanej z głazów. Całkowita głębokość jaskini to około 105 metrów. Wejście odkryli w połowie lat 90. XX wieku grotołazi z klubu jaskiniowego z północy Anglii. Jaskinia łączy się z górnym krańcem Lost Johns' Cave, w rejonie wysokich kominów znanych jako NPC Avens. Samo Lost Johns' ma około 4,8 km korytarzy, około 211 metrów głębokości i osiem wejść. To popularne miejsce treningowe dla osób ćwiczących pionowe techniki linowe. Czym jest Three Counties System? To jeden z najdłuższych systemów jaskiniowych Wielkiej Brytanii, liczący około 87 km. Przebiega pod granicami trzech hrabstw: Cumbrii, Lancashire i North Yorkshire. Woda z całego układu wypływa u źródła Leck Beck Head, powyżej wsi Cowan Bridge. Boxhead Pot to jedna z dróg, którymi można wejść do systemu od strony wzgórz. Jak dotrzeć na Leck Fell? Leck Fell leży na wyżynnym terenie między wsiami Leck i Casterton, kilkanaście kilometrów od Lancaster. Dojazd prowadzi wąskimi drogami, a ostatni odcinek do wejść pokonuje się pieszo przez otwarte pastwiska i wrzosowiska. Teren jest bezdrzewny i odsłonięty, więc pogoda zmienia się tu szybko. Potrzebna jest mapa, solidne obuwie i odzież przeciwdeszczowa. Kto może zejść do Boxhead Pot? Zejście wymaga sprzętu do techniki jednej liny, doświadczenia w pokonywaniu szybów i zabezpieczenia zespołu. Niestabilna półka u dołu pierwszego szybu oznacza ryzyko spadających kamieni, dlatego wchodzi się tu ostrożnie i w niewielkich grupach. Zwykli turyści nie powinni próbować wejścia. Zasady dostępu do jaskiń rejonu Leck Fell określają lokalne organizacje grotołazów, a sąsiedni Lost Pot bywał objęty systemem zezwoleń. Przed wyprawą sprawdź aktualne reguły u British Caving Association lub w Council of Northern Caving Clubs. Co zobaczysz, jeśli nie schodzisz pod ziemię? Na powierzchni zobaczysz typowy krajobraz krasowy północnej Anglii: lejki, zagłębienia i wapienne wychodnie wśród trawiastych wzgórz. To dobry cel dla pieszych, którzy lubią odsłonięte, spokojne tereny Yorkshire Dales. Pamiętaj, że lejki są głębokie, a niektóre wejścia otwarte, więc trzymaj dzieci i psy z dala od krawędzi. Najczęstsze pytania Czy Boxhead Pot jest otwarty dla turystów? Nie jest przygotowany dla zwiedzających. To naturalna jaskinia pionowa dla grotołazów z odpowiednim sprzętem. Jak głęboki jest Boxhead Pot? Około 105 metrów, z początkowym szybem o głębokości około 34 metrów. Czy Boxhead Pot jest połączony z Lost Johns' Cave? Tak. Prowadzi do górnej części Lost Johns' Cave i razem z nią należy do systemu Three Counties System. Czy Boxhead Pot to to samo co Lost Pot? Nie. Lost Pot to osobna, sąsiednia jaskinia, położona około 30 metrów dalej, choć także prowadzi do Lost Johns'.

Merlin's Cave, Great Doward

Merlin's Cave to jaskinia na wzgórzu Great Doward w parafii Whitchurch, w hrabstwie Herefordshire w zachodniej Anglii. Leży na południowo-wschodnim zboczu wzgórza, nad doliną rzeki Wye, tuż obok wąwozu Symonds Yat. To zarejestrowany zabytek archeologiczny (Scheduled Monument), a nie jaskinia turystyczna z biletami i oświetleniem. Odwiedzają ją głównie osoby zainteresowane prehistorią i historią doliny Wye. Dlaczego ta jaskinia jest ważna? Historic England zalicza ją do dwóch jaskiń w dolinie Wye z dowodami obecności ludzi w późnym glacjale, czyli pod koniec ostatniej epoki lodowej. Według tej instytucji osady w jaskini nadal mogą skrywać cenne dane archeologiczne i środowiskowe z tamtego okresu. Takie warstwy, ułożone w sekwencji, należą w południowej Anglii do rzadkości, dlatego dolina Wye jest dla badaczy tak interesująca. Co tu znaleziono? Wykopaliska prowadzono w kilku etapach. T. F. Hewer pracował tu w latach 1924–1927, C. W. Phillips w latach 1928–1929, a R. N. E. Barton w 1996 roku. W jaskini odkryto szczątki co najmniej sześciu osób: pięciu dorosłych i jednego młodego osobnika. Wśród znalezisk są też ceramika z późnej epoki brązu lub wczesnej epoki żelaza, przedmioty z czasów rzymskiej Brytanii oraz kości zwierząt. W 2012 roku archeolodzy z Herefordshire opisali dwa pochówki odkryte na stromym zboczu tuż pod jaskinią, nad rzeką Wye. Oba ciała ułożono celowo, wyciągnięte. Odkrycie nastąpiło przy dokumentowaniu śladów po wywróconych drzewach. Jaskinię badał również projekt Wye Valley Caves Project w latach 90. Jak nie pomylić jej z King Arthur's Cave? Na Great Doward jest kilka jaskiń, a nazwy bywają mylone. King Arthur's Cave to osobny obiekt, również wpisany do rejestru zabytków, znany z paleolitycznych narzędzi oraz kości hieny, konia i jelenia. Część przewodników nazywa jednak okolicę jaskiń w Lord's Wood właśnie tym imieniem. Jeśli szukasz konkretnego miejsca, kieruj się numerem siatki krajowej SO 55602 15256 lub współrzędnymi 51,834, −2,646. Jak zaplanować wizytę? Jaskinia znajduje się w obszarze Wye Valley, w pobliżu Symonds Yat i granicy z Walią. Dojście prowadzi przez zalesione zbocza Great Doward, więc załóż solidne buty i zostaw sobie czas na marsz po nierównym terenie. Jako chroniony zabytek jaskinia nie jest miejscem do kopania ani zbierania znalezisk. Pamiętaj, że w pobliskich jaskiniach schronienie znajdują nietoperze podkowce, więc nie hałasuj i nie świeć w głąb zakamarków. Najczęstsze pytania Czy Merlin's Cave jest otwarta dla zwiedzających jak jaskinie komercyjne? Nie. To stanowisko archeologiczne, bez biletów i infrastruktury turystycznej. Gdzie dokładnie leży? Na wzgórzu Great Doward w parafii Whitchurch (Herefordshire), nad rzeką Wye, w sąsiedztwie Symonds Yat. Czy wolno tam kopać lub zabierać znaleziska? Nie. Jaskinia jest chronionym zabytkiem, więc wszelkie ingerencje w teren są zakazane. Czy to to samo co King Arthur's Cave? Nie. To dwa osobne stanowiska na Great Doward, każde z własnym wpisem w rejestrze Historic England.

Paviland Cave

Paviland Cave (Goat's Hole) to jaskinia w wapiennych klifach półwyspu Gower, między Port Eynon a Rhossili, w okolicach Swansea w południowej Walii. Jest jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych epoki lodowcowej w Wielkiej Brytanii i chronionym zabytkiem (Cadw, Scheduled Monument GM504). Czym jest Paviland Cave? W 1823 roku geolog William Buckland wykopał tu szkielet barwiony czerwoną ochrą. Uznał go za kobietę z czasów rzymskich, stąd nazwa „Red Lady of Paviland". Po badaniach Williama Sollasa w 1912 roku wiadomo, że to młody mężczyzna z górnego paleolitu, pochowany obrzędowo. Datowanie radiowęglowe wskazuje na wiek rzędu 33–34 tysięcy lat. To najstarszy znany w Wielkiej Brytanii szkielet człowieka współczesnego anatomicznie. Co zobaczysz na miejscu? Sama jaskinia to wysoka nisza w klifie nad morzem. Warstwy archeologiczne zostały w większości usunięte w trakcie dawnych wykopalisk, więc nie ma tu ekspozycji ani tablic z eksponatami. Wartość wizyty to miejsce i krajobraz: surowe klify Gower, widok na Kanał Bristolski i świadomość, że ludzie przebywali tu w czasach, gdy morze leżało znacznie dalej od brzegu. Szkielet nie znajduje się w jaskini. Jak dotrzeć i kiedy iść? Według rejestru Coflein (RCAHMW) do Goat's Hole można dojść tylko przy odpływie. Najwygodniej zostawić samochód na parkingu w Rhossili i iść wzdłuż wybrzeża ścieżką nadmorską, bo przy samej jaskini nie ma miejsc do parkowania. Zanim wyruszysz, sprawdź tabele pływów i zaplanuj powrót z zapasem. Zdarza się, że turyści odcięci przez przypływ muszą czekać na skałach na kolejny odpływ. Teren jest nierówny i śliski, potrzebne są solidne buty. Samo wejście do jaskini bywa trudne przy wysokim stanie wody i wzburzonym morzu, więc w złą pogodę lepiej zrezygnować. Najczęstsze pytania Czy do Paviland Cave można wejść w każdej chwili? Nie. Dojście jest możliwe tylko przy odpowiednim stanie morza, w czasie odpływu. Czy zobaczę tam Czerwoną Damę? Nie. Szkielet wydobyto w 1823 roku i nie jest eksponowany w jaskini. Na miejscu oglądasz samo stanowisko. Czy Red Lady była kobietą? Nie. Buckland uznał ją za kobietę, ale późniejsze badania wykazały, że pochowano młodego mężczyznę. Skąd najlepiej wyruszyć? Z Rhossili, skąd prowadzi ścieżka wybrzeżem. Przy jaskini brakuje miejsc do zaparkowania.

Lost Pot

Lancaster

Lost Pot to jaskinia typu pot na Leck Fell w hrabstwie Lancashire, w pobliżu Lancaster, na pograniczu Yorkshire Dales. To obiekt dla grotołazów, a nie atrakcja dla zwykłych turystów. Wejście znajduje się na otwartym wrzosowisku, a sama jaskinia należy do systemu Three Counties System. Czym jest Lost Pot? Lost Pot to pionowa jaskinia o głębokości około 105 m i długości około 80 m, z dwoma wejściami. Została odkryta w 1982 roku. Jej dolna część łączy się z górnym końcem sąsiedniej Lost Johns' Cave, jednej z najważniejszych jaskiń północnej Anglii. Dzięki temu Lost Pot jest elementem Three Counties System, sieci korytarzy o łącznej długości około 87 km, która biegnie pod terenami Cumbrii, Lancashire i North Yorkshire. Gdzie leży i jak tam dotrzeć? Jaskinia leży na Leck Fell, wyżynnym terenie wapiennym na wschód od doliny Lune. Dojazd prowadzi wąskimi drogami z okolic Casterton i Leck, a ostatni odcinek trzeba pokonać pieszo po nieoznakowanym wrzosowisku. Wejście ukryte jest w zapadlisku otoczonym skałkami, więc bez dokładnego opisu lokalizacji lub współrzędnych (ok. 54,2004 N, 2,5058 W) trudno je znaleźć. Teren jest bezdrożny, a pogoda zmienia się szybko, dlatego potrzebna jest mapa, solidne obuwie i odzież przeciwdeszczowa. Czy można tam wejść? Zejście wymaga sprzętu linowego, umiejętności pionowego grotołazowania i doświadczenia w pracy zespołowej. Lost Pot nie jest jaskinią turystyczną i nie ma tu przewodników ani infrastruktury. Zasady dostępu na Leck Fell i sąsiednim Casterton Fell regulowane są we współpracy z Council of Northern Caving Clubs (CNCC), które prowadzi m.in. internetowy system rezerwacji dla jaskiń Casterton Fell. Różne źródła podają dla Lost Pot odmienne informacje o dostępności, dlatego przed wyjazdem sprawdź aktualne wymagania w CNCC. Co ciekawego w historii jaskini? Po odkryciu jaskini grotołazi dotarli do jej dna, lecz dwa dni później osunęło się zbocze z głazów, a jeden z członków ekipy został poważnie ranny. Wejście zamknięto. W 1995 roku otwarcie pobliskiej Boxhead Pot ułatwiło dostęp do tej części systemu, a Tim Allen wspiął się potem po dużym kominie w Lost Pot. W 2012 roku z powierzchni udrożniono szyb, który dał początek jaskini It's a Cracker. Co jeszcze zobaczyć w okolicy? Sąsiednia Lost Johns' Cave ma około 4,8 km korytarzy, głębokość 211 m i osiem wejść, a jej trasy zbiegają się w Battleaxe Streamway. Z poziomu wrzosowiska warto też obejrzeć szerszy krajobraz Yorkshire Dales: wapienne płaskowyże, szczeliny skalne i zapadliska, które świadczą o rozwiniętym krasie pod powierzchnią. Najczęstsze pytania Czy Lost Pot jest dostępna dla turystów bez doświadczenia? Nie. Jaskinia jest pionowa i wymaga techniki linowej oraz doświadczenia w grotołazowaniu. Osoby bez przygotowania mogą obejrzeć okolicę z powierzchni. Czy potrzebne jest pozwolenie? Na pobliskim Casterton Fell działa system rezerwacji CNCC, a źródła różnią się co do Lost Pot. Przed wyprawą skontaktuj się z CNCC, by poznać obowiązujące zasady. Z czym łączy się Lost Pot? Z górnym końcem Lost Johns' Cave, a przez nią z całym Three Counties System o długości około 87 km. Kiedy najlepiej jechać? Najbezpieczniej w okresach suchej pogody, ponieważ po intensywnych opadach w jaskiniach tej okolicy gwałtownie rośnie poziom wody.

Ingleborough Cave

Clapham

Ingleborough Cave to jaskinia turystyczna w Clapdale, niespełna dwa kilometry od wsi Clapham w hrabstwie North Yorkshire, w sercu Yorkshire Dales. Leży u stóp góry Ingleborough, w miejscu, gdzie na powierzchnię wypływa woda z systemu Gaping Gill. Co zobaczysz w Ingleborough Cave? Trasa prowadzi przez komory ozdobione stalaktytami, stalagmitami i draperiami naciekowymi. Pod stopami płynie podziemny strumień, a ścieżki i mostki ułatwiają zwiedzanie. Jaskinia jest częścią systemu połączonego z Gaping Gill, jednym z największych podziemnych kompleksów w Wielkiej Brytanii. W 1983 roku speleolodzy odkryli korytarze łączące obie jaskinie. Skąd się wzięła jaskinia dla turystów? Wejście przez wieki zamykała naciekowa tama, za którą zatrzymywała się woda. W 1837 roku James Farrer z posiadłości Ingleborough Estate otworzył ją dla odwiedzających. Rodzina Farrerów związana jest też z ogrodami w Clapham. Reginald Farrer, podróżnik i kolekcjoner roślin, sprowadzał tu gatunki z Azji, a leśna ścieżka do jaskini nosi jego imię. Od lat 50. XX wieku jaskinią zarządza rodzina Jarmanów, która dzierżawi ją od posiadłości. Jak dojść do Ingleborough Cave? Do jaskini nie dojedziesz samochodem. Spod centrum informacji w Clapham idzie się ścieżką przyrodniczą (Ingleborough Estate Nature Trail) przez las nad jeziorem i dolinę Clapdale. Dystans do wejścia to około 1,25 mili, czyli nieco ponad 2 km. Wstęp na teren posiadłości jest płatny niewielką opłatą. Ta sama droga jest początkiem popularnego szlaku na Gaping Gill i szczyt Ingleborough (ok. 7 km w jedną stronę do Gaping Gill, ponad 500 m podejścia). Dla wolniejszego spaceru jest też pętla o długości ok. 2,85 mili, wracająca do wsi przez Long Lane i tunele. Kiedy przyjechać i ile to kosztuje? Jaskinia działa sezonowo: od wiosny do jesieni zwykle codziennie, zimą głównie w weekendy, a w ferie szkolne dłużej. Godziny i ceny zmieniają się, dlatego przed wyjazdem sprawdź je na stronie obiektu. Zwiedzanie odbywa się z przewodnikiem, a robienie zdjęć jest dozwolone. Zabierz ciepłą bluzę, bo wewnątrz temperatura jest niska przez cały rok, i wygodne buty, bo ścieżka bywa mokra. Najczęstsze pytania Czy do Ingleborough Cave można dojechać autem? Nie. Samochód zostawia się w Clapham, a stamtąd do wejścia idzie się około 30–40 minut ścieżką przez posiadłość. Czy trzeba płacić za wstęp na teren? Tak. Przejście przez Ingleborough Estate objęte jest niewielką opłatą, a bilet do jaskini kupuje się osobno. Czy jaskinia jest dobra dla dzieci? Tak. Trasa jest wyznaczona i bezpieczna, a dla dzieci przewidziano tańsze bilety. Dla małych dzieci ścieżka z Clapham może być jednak długa. Czy Ingleborough Cave i Gaping Gill to to samo miejsce? Nie. To dwa różne wejścia do tego samego systemu jaskiń. Gaping Gill to głęboka szachta na zboczu góry, a Ingleborough Cave to udostępniona turystom część, w której wypływa woda z systemu.

Otter Hole

Otter Hole to jaskinia przy Chepstow, tuż przy granicy Walii i Anglii, uważana za jedną z najpiękniej udekorowanych jaskiń w Europie. To obiekt dla speleologów, a nie wycieczkowa atrakcja z biletem: wejście jest zamknięte bramą, a wstęp wymaga zgody zarządcy. Co to za miejsce? Jaskinia ciągnie się od brzegu pływowej rzeki Wye pod terenem toru wyścigowego w Chepstow i dalej przez kolejne komory. Ma około 3,2 km udokumentowanych korytarzy. Rozwinęła się w dolomitach, co jest rzadkością wśród brytyjskich jaskiń tej wielkości. Wejście odkryto w 1970 roku, a cały system po raz pierwszy w pełni przebyto 27 grudnia 1975 roku. Co zobaczysz w środku? Główną atrakcją są nacieki, i to one sprawiają, że jaskinię znają speleolodzy z całej Wielkiej Brytanii i spoza niej. Ogląda się je w świetle czołówek, w ciszy i półmroku. Największa komora, Hall of 30, kryje masywne stalagmity w wielu barwach. W głębi jaskini, w części zwanej Camp, rosną rurki naciekowe, heliktyty i tzw. pom pomy. W Long Straw Chamber zwisają stalaktyty o długości około sześciu metrów. Nacieki są delikatne, dlatego dostęp ograniczono. Dlaczego pływy decydują o wyprawie? Korytarz przy wejściu zamyka syfon, którego poziom zmienia się razem z wodą w Wye. Według lokalnych źródeł jaskinia pozostaje odcięta przez co najmniej sześć godzin w każdym dwunastogodzinnym cyklu. Poziom zależy też od stanu rzeki, opadów i siły pływu. Stąd dwa typy wypraw: „między pływami", trwająca około 6 godzin (wejście po opadnięciu syfonu, wyjście przed jego zalaniem), oraz „na przeczekanie", trwająca od 9 do 15 godzin. Jak się tam dostać i kto wpuszcza? Jaskinią zarządza Royal Forest of Dean Caving Club w imieniu właściciela terenu. Wyprawy prowadzi opiekun klubu. Brama pilnuje też bezpieczeństwa, bo samotne wejście grozi uwięzieniem przy wzbierającej wodzie. Aktualne zasady dostępu publikuje Cambrian Caving Council (caving.wales). Samo Chepstow jest położone na skraju doliny Wye i ma dogodne połączenie drogowe i kolejowe. Najczęstsze pytania Czy mogę wejść do Otter Hole na własną rękę? Nie. Jaskinia jest zamknięta, a dostęp organizuje klub speleologiczny z opiekunem. Czy to jaskinia dla turystów bez doświadczenia? Nie. Wyprawy trwają wiele godzin, wymagają sprzętu i kondycji oraz zgrania z pływami. Jak długa jest jaskinia? Źródła podają około 3,2 km, niektóre nawet do 4 km, zależnie od sposobu liczenia. Co zrobić, jeśli nie mam uprawnień do jaskiń? Możesz odwiedzić dolinę Wye i okolice Chepstow, a o ewentualnych wyprawach zapytać Royal Forest of Dean Caving Club.

Weathercote Cave

Ingleton

Weathercote Cave to jaskinia we wsi Chapel-le-Dale, kilka kilometrów od Ingleton w Yorkshire Dales (północna Anglia). Jej wejście to głęboki szyb, do którego spada podziemny potok. Miejsce od XVIII wieku uchodziło za osobliwość natury i przyciągało podróżników, artystów oraz autorów przewodników. Czym jest Weathercote Cave? To naturalna jaskinia krasowa, wymyta przez wodę w wapieniu u stóp Ingleborough, jednego z trzech słynnych szczytów regionu. Wejście ma postać pionowego szybu o głębokości około 20 metrów. Na jednym jego końcu woda wypływa z podziemnego korytarza i spada w dół jako wodospad. Nad krawędzią wisi duży, zaklinowany głaz, znany jako „Mohammed's Coffin" (Trumna Mahometa) – nazwę nadano mu w XVIII wieku. Co wyróżnia to miejsce? Jaskinia leży na dnie doliny Chapel-le-Dale, poniżej pubu Hill Inn, w granicach obszaru Ingleborough, który ma status Site of Special Scientific Interest (SSSI), czyli obszaru o szczególnym znaczeniu naukowym. Wokół znajdziesz typową dla Dales scenerię: wapienne wzgórza, kamienne murki i podziemne cieki wodne, które łączą się w rozległy system krasowy. Jak wyglądała jej historia? 1751 – Richard Pococke opisał jaskinię szczegółowo jako jeden z pierwszych autorów. 1778–1780 – przewodnik Thomasa Westa po Krainie Jezior oraz wycieczka Johna Huttona po jaskiniach wokół Ingleborough rozsławiły szyb wśród turystów. Hutton nazwał wodospad „stupendous subterranean cataract". 1781 – przewodnik pobierał od zwiedzających szylinga za wstęp. XIX wiek – malarz J.M.W. Turner odwiedził Weathercote i namalował je. Jaskinia pojawiała się potem w większości przewodników. 1971 – koniec zwiedzania za opłatą; do tego roku jaskinia była płatną atrakcją. Właściciel jaskini opisywał w XVIII wieku, że po silnych opadach szyb przelewał się kilkakrotnie, m.in. w 1757, 1759 i 1771 roku. Czy można tu wejść? Nie. Jaskinia znajduje się na prywatnym terenie przy Weathercote House i jest zamknięta dla publiczności. Wejście możliwe jest wyłącznie po wcześniejszym uzgodnieniu. Nie próbuj wchodzić na własną rękę – to szyb z wodą, a teren jest prywatny. Pobliskie systemy Hurtle Pot i Jingle Pot są zalane i dostępne wyłącznie dla nurków jaskiniowych. Jak dotrzeć? Chapel-le-Dale leży przy drodze B6255 między Ingleton a Ribblehead. Z Ingleton dojedziesz samochodem w kilka minut. Najbliższy punkt orientacyjny to Hill Inn, skąd zaczynają się też popularne trasy na Ingleborough i w okolice Ribblehead Viaduct. Lepiej zaplanować dojazd autem lub taksówką – komunikacja publiczna w dolinie jest ograniczona. Najczęstsze pytania Czy Weathercote Cave jest otwarta dla turystów? Nie, od 1971 roku nie funkcjonuje jako atrakcja płatna. Wejście możliwe jest tylko po wcześniejszym uzgodnieniu z właścicielem terenu. Jak głęboki jest szyb? Około 20 metrów. Woda spada do niego jako wodospad z podziemnego korytarza. Czy to to samo co Ingleborough Cave? Nie. Ingleborough Cave leży po przeciwnej stronie góry, w pobliżu Clapham, i jest osobną jaskinią. Co zobaczyć w pobliżu? Szlak na Ingleborough, Ribblehead Viaduct oraz okolice Ingleton z jego wodospadami.

Manor Farm Swallet

Charterhouse

Manor Farm Swallet w Charterhouse to jaskinia typu ponor (swallet) w wapieniach Mendip Hills w hrabstwie Somerset w Anglii. To obiekt dla doświadczonych grotołazów, a nie atrakcja dla przypadkowych zwiedzających. Wejście znajduje się na terenie Charterhouse, gdzie dostęp do jaskiń reguluje lokalne stowarzyszenie klubów. Czym jest Manor Farm Swallet? Ponor to miejsce, w którym woda powierzchniowa znika pod ziemią w skałach węglanowych. Brytyjska służba geologiczna (BGS) zalicza Manor Farm Swallet do typowych jaskiń tego rodzaju w rejonie Charterhouse, obok GB Cave i Longwood Swallet. Według danych podawanych w Wikipedii i Mendip Cave Registry jaskinia ma około 1107 m długości i 179 m głębokości, a w skali trudności BRAC ma stopień 2. Jak ją odkryto? Historia jaskini to opowieść o uporze kopaczy. Między 1947 a 1973 rokiem grotołazi wielokrotnie próbowali przebić się pod ziemię, lecz szyby kopane z powierzchni raz po raz się zawalały. Przełom przyniósł rok 1973: wykonano sztuczny szyb i obudowano go murem, by zabezpieczyć go przed zapadaniem. Jaskinię opisano w publikacjach Uniwersytetu w Bristolu (UBSS), m.in. w pracy z 1974 roku poświęconej jej opisowi i geomorfologii. Źródła różnie podają moment pierwszego wejścia, więc warto traktować ogólną chronologię prac jako pewną, a pojedyncze daty ostrożnie. Czy można tam wejść? Jaskinia leży w rejonie Charterhouse, w którym dostęp do wielu obiektów organizuje Charterhouse Caving Company. Spółkę utworzyły kluby grotołazów z Mendip, a reprezentuje ją jedenaście z nich. Teren należy do rezerwatu przyrody zarządzanego przez Somerset Wildlife Trust, dlatego wejście wymaga zgody zgodnej z umowami z zarządcą. Zwykle potrzebne jest pozwolenie wydawane przez internetowy portal spółki, a klucze do zamkniętych jaskiń przechowują kluby. Zasady dla samego Manor Farm Swallet sprawdź przed wyjazdem na stronie Charterhouse Caving Company lub w Mendip Cave Registry, bo ich nie potwierdzono w jednym miejscu. Co warto wiedzieć przed wyprawą? Jaskinia jest przeznaczona dla osób z doświadczeniem jaskiniowym i sprzętem, a nie dla turystów bez przygotowania. Wejdź z klubem grotołazów lub z kimś, kto zna system. Zostaw zawiadomienie o planie wyprawy i planowanej godzinie powrotu. Po obfitych opadach poziom wody w ponorach rośnie, więc prognozę pogody sprawdź przed zejściem. Na powierzchni nie ma wygód turystycznych, a okolica to chroniony teren przyrodniczy. Dlaczego warto o niej wiedzieć? Charterhouse należy do najważniejszych rejonów jaskiniowych Mendip. Obok Manor Farm Swallet leżą GB Cave i Longwood Swallet, a cały obszar stanowi ważne pole badań dla geologów i grotołazów. Dla osób zainteresowanych historią eksploracji jaskinia jest przykładem, jak wieloletnia praca wolontariuszy pozwoliła dotrzeć do rozległego systemu pod powierzchnią. Najczęstsze pytania Gdzie leży Manor Farm Swallet? W Charterhouse na wzgórzach Mendip Hills w hrabstwie Somerset w południowo-zachodniej Anglii, ok. 51,298 N, 2,721 W. Jak długa i głęboka jest jaskinia? Według Wikipedii i Mendip Cave Registry ma ok. 1107 m długości i 179 m głębokości. Czy turysta może tam wejść bez przygotowania? Nie. To jaskinia ponorowa dla grotołazów, a dostęp na terenie Charterhouse zwykle wymaga pozwolenia Charterhouse Caving Company. Kiedy otwarto wejście do jaskini? Po latach nieudanych prób, w 1973 roku, dzięki sztucznemu szybowi obudowanemu murem.

Chartist Cave

Chartist Cave (walijska nazwa Ogof y Siartwyr, znana też jako Ogof Fawr) to jaskinia na wrzosowisku Mynydd Llangynidr w południowej części hrabstwa Powys w Walii, na terenie parku narodowego Bannau Brycheiniog (Brecon Beacons). Najbliższa wieś to Llangynidr. Miejsce łączy krajobraz wapiennych wyżyn z jednym z ważniejszych epizodów walijskiej historii społecznej. Co to za miejsce? Wejście do jaskini ma kształt szerokiego łuku wyciętego w piaskowcu Twrch, który leży na warstwie wapienia karbońskiego. Jaskinia ma około 440 metrów długości, a wejście leży mniej więcej na wysokości 550 m n.p.m., blisko szczytu góry. Dostęp jest swobodny, bez bramek i opłat. Dawniej nazywano ją po walijsku Tylles Fawr, czyli „Wielka Dziura”. Obecna nazwa pochodzi z 1839 roku. Według lokalnej tradycji czartyści, uczestnicy ruchu domagającego się praw wyborczych dla robotników, ukrywali tu broń przed marszem na Newport w listopadzie tego roku. Przy wejściu umieszczono tablicę upamiętniającą to wydarzenie. Część autorów traktuje wątek składu broni jako legendę, pewne jest natomiast, że jaskinię wiąże się z Newport Rising, w którym od strzałów żołnierzy zginęło około 22 demonstrantów. Co zobaczysz na miejscu? Poza samym łukiem wejściowym i tablicą warto zwrócić uwagę na rozległe, otwarte wzgórza wokół. Wnętrze mają poznać tylko osoby z doświadczeniem jaskiniowym: w latach 1969–1970 członkowie Severn Valley Caving Club odkopali tu przejście prowadzące do niższej komory, od której odchodzi wiele korytarzy. Zwykły turysta zatrzyma się przy wejściu. Jak dotrzeć? Najpopularniejsza jest piesza pętla z Llangynidr. Jedna z opisanych tras ma około 7,8 mili (ok. 12,5 km), a dłuższy wariant z przewodnika Ordnance Survey to 15,8 km i około 5 godzin marszu, o średnim stopniu trudności. Jeden z opisów kieruje kierowców drogą B4560 na parking Llangynidr Moors. Do jaskini nie dojedziesz samochodem, ostatni odcinek trzeba pokonać pieszo po otwartym terenie. Kiedy przyjechać? Najlepsza jest pora suchej, bezwietrznej pogody, bo trasa biegnie przez odsłonięte wrzosowisko bez schronienia. Zabierz mapę lub nawigację, wodoodporną odzież i solidne buty. Zimą i przy mgle łatwo zgubić ścieżkę. Latarkę czołową zabierz, jeśli chcesz zajrzeć za wejście. Najczęstsze pytania Czy wstęp do Chartist Cave jest płatny? Nie, dostęp do jaskini jest nieograniczony i bezpłatny. Dlaczego jaskinia nazywa się Chartist Cave? Nazwa nawiązuje do czartystów z 1839 roku, którzy według tradycji gromadzili tu broń przed Newport Rising. Wcześniej miejsce znano jako Tylles Fawr i Ogof Fawr. Ile trwa wycieczka do jaskini? Dłuższa pętla z Llangynidr zajmuje około 5 godzin. Krótsze warianty, liczące około 7,8 mili, wymagają mniej czasu. Czy trzeba mieć doświadczenie jaskiniowe? Do obejrzenia wejścia i tablicy nie. Wejście głębiej do systemu korytarzy jest zadaniem dla doświadczonych grotołazów z odpowiednim sprzętem.

Twm Siôn Cati

Jaskinia Twm Siôn Cati (Ogof Twm Siôn Cati) to skalna kryjówka na zalesionym wzgórzu Dinas, tuż przy wsi Rhandirmwyn w hrabstwie Carmarthenshire (Sir Gaerfyrddin) w środkowej Walii. Według miejscowej tradycji ukrywał się tu Twm Siôn Cati, nazywany walijskim Robin Hoodem. Dziś wzgórze należy do rezerwatu RSPB Gwenffrwd-Dinas. Kim był Twm Siôn Cati? To postać z pogranicza historii i folkloru. W dokumentach występuje jako Thomas Jones, żyjący w XVI wieku. Legendy opisują go jako sprytnego łotra, który wodził za nos władze. Źródła podają, że z czasem został poetą, genealogiem i znawcą dawnych dziejów, a według części opowieści sprawował nawet urząd w Brecon. Źródła różnią się co do dat życia: wskazują lata około 1530–1620 albo 1532–1609. Co zobaczysz na miejscu? Jaskinia leży na północno-zachodnim stoku Dinas, a rejestr Coflein (RCAHMW) odnotowuje ją jako obiekt związany z legendą. Niektórzy odwiedzający opisują ją raczej jako grotę niż rozległą jaskinię, więc nie nastawiaj się na eksplorację. Atrakcją jest sama opowieść i położenie: ze wzgórza łatwo było dostrzec każdego, kto się zbliżał, co w legendzie tłumaczy wybór kryjówki przed szeryfem z Carmarthen. Las wokół jest cenny przyrodniczo. Latem można tu usłyszeć muchołówki żałobne, świstunki leśne, świergotki drzewne i pleszki, często widać też kanie rude nad doliną. Jak dojść do jaskini? Trasa zaczyna się przy parkingu rezerwatu RSPB Gwenffrwd-Dinas, który mieści około ośmiu samochodów. Pętla ma od 3 do 4 km, zależnie od opisu, i zaczyna się drewnianą kładką ze schodkami. Do samej jaskini prowadzi krótka, stroma odnoga od głównej ścieżki, oznaczona na mapie OS Explorer 187. Zabierz porządne buty, bo podejście bywa błotniste. Rezerwat jest otwarty od świtu do zmroku, wstęp jest bezpłatny, a przy parkingu prosi się o drobną darowiznę. Najbliższa większa miejscowość to Llandovery, około 12 mil na południe. Dalej nie dojedziesz autobusem, więc praktycznie potrzebny jest samochód. Kiedy przyjechać? Najlepiej od późnej wiosny do początku lata, gdy ptaki są najbardziej aktywne, a las zielony. Jesienią zobaczysz kolory liści, ale po deszczu ścieżki są śliskie. Na pętlę z podejściem do jaskini zaplanuj około 1,5–2 godzin ze spokojnymi postojami. Co jeszcze zrobić w okolicy? Po spacerze możesz zjeść w pubie Towy Bridge Inn w pobliżu Rhandirmwyn. Dolina Tywi i okolice zbiornika Llyn Brianne oferują kolejne trasy piesze w odludnym krajobrazie. Najczęstsze pytania Czy jaskinia Twm Siôn Cati jest duża? Nie, to raczej niewielka grota. Warto ją odwiedzić dla legendy i widoku na las, nie dla wielkich przestrzeni. Czy wstęp jest płatny? Nie. Rezerwat RSPB jest otwarty od świtu do zmroku, a przy parkingu mile widziana jest niewielka darowizna. Czy trasa jest trudna? Pętla jest krótka i łatwa, ale odnoga do jaskini jest stroma. Poradzi sobie z nią każdy w dobrej kondycji i w solidnym obuwiu. Czy dojadę tam komunikacją publiczną? Autobusy jeżdżą do Llandovery, ale stamtąd do Rhandirmwyn nie ma połączenia, więc najlepiej jechać samochodem.

St Cuthbert's Cave

Lowick

St Cuthbert's Cave (lokalnie zwana też Cuddy's Cave) to piaskowcowa jaskinia w pobliżu Lowick w hrabstwie Northumberland, w północnej Anglii. Leży na zalesionym zboczu wzgórz Kyloe, przy wiosce Holburn, między Belford a Lowick. To krótki, malowniczy przystanek na szlaku St Cuthbert's Way, dostępny bez biletu. Czym jest St Cuthbert's Cave? To nie jaskinia w klasycznym, głębokim sensie. Miękki piaskowiec wywietrzał pod twardszą warstwą skały, a nad pustką zostało rozległe nawisowe sklepienie, które podpiera jeden wolno stojący filar. Według zapisów Northumberland HER (Keys to the Past) schronienie ma około 65 stóp długości i 18 stóp szerokości (ok. 20 × 5,5 m), a wysokość od 6 do 10 stóp (ok. 2–3 m). Dlaczego jest związana ze świętym Cuthbertem? Tradycja łączy to miejsce z Cuthbertem, VII-wiecznym mnichem, pustelnikiem i biskupem Lindisfarne. Jedna z opowieści mówi, że święty przebywał tu przed wyprawą na wyspę Inner Farne. Według innej mnisi uciekający z jego ciałem z Lindisfarne szukali w tym miejscu schronienia. Opracowania historyczne podkreślają jednak, że żadne z tych powiązań nie zostało udowodnione. Udokumentowana jest za to długa więź okolicy z klasztorem na Holy Island, któremu od początku XIII wieku rodzina Howburn przekazywała prawa do ziemi. Co jeszcze wiadomo o historii? W połowie XIX wieku wejście zamknięto murem z kamienia, a schronienie służyło jako szopa dla owiec w czasie wykotów. W 1883 roku znaleziono w jaskini średniowieczną gemmę z wygrawerowanym wizerunkiem (intaglio), której dzisiejsze miejsce przechowywania jest nieznane. W 1936 roku rodzina Leather poświęciła grunt jako miejsce rodzinnych pochówków. Od 1981 roku las i jaskinia należą do National Trust. Jak dojść do jaskini? Najwygodniej zostawić samochód na bezpłatnym parkingu National Trust przy Holburn Grange. Parking leży na końcu drogi bez wylotu i nie ma przy nim wyraźnego oznakowania, więc warto wcześniej sprawdzić lokalizację na mapie. Stąd krótka ścieżka prowadzi przez las na wzgórze. Ta część trasy pokrywa się ze szlakiem St Cuthbert's Way, który łączy Melrose w Szkocji z Lindisfarne. Współrzędne siatki brytyjskiej miejsca to NU 0592 3524. Co zobaczysz na miejscu? Sam nawis i filar są efektowne, ale równie ważne są widoki. Z okolicy otwiera się panorama na równinę przybrzeżną Northumberland, a przy dobrej widoczności także na kierunek wybrzeża i Lindisfarne. Dobrze sprawdza się tu aparat i wygodne buty, bo ścieżka bywa błotnista. Kiedy przyjechać? Miejsce jest dostępne przez cały rok i bez opłat. Najlepsze warunki dają suche miesiące późnej wiosny i lata, a także pogodne dni jesienne, kiedy widoczność jest dobra. Po deszczach wzrasta ryzyko błota i śliskich kamieni. Warto sprawdzić aktualne komunikaty National Trust, bo skała jest delikatna i zdarzało się, że dostęp do samej jaskini ograniczano. Jak się zachować w jaskini? Piaskowiec łatwo się kruszy, dlatego nie wspinaj się po ścianach i filarze, nie rysuj na skale i nie rozpalaj ognia. Miejsce padło już ofiarą sprayowania. Zabierz ze sobą śmieci i przestrzegaj ewentualnych oznaczeń zakazu wejścia. Najczęstsze pytania Czy wejście do St Cuthbert's Cave jest płatne? Nie. Teren jest ogólnodostępny, a parking National Trust przy Holburn Grange jest bezpłatny. Ile czasu potrzeba na zwiedzanie? Samo oglądanie jaskini to kwestia kilkunastu minut. Wraz z dojściem z parkingu i podziwianiem widoków warto zarezerwować około godziny, a spacerowicze idący szlakiem St Cuthbert's Way zatrzymują się tu zwykle krócej. Czy to na pewno miejsce pobytu świętego Cuthberta? To tradycja lokalna. Historycy zaznaczają, że związek ze świętym nie jest potwierdzony źródłami, choć legenda trwa od wieków. Czy jaskinia jest częścią szlaku St Cuthbert's Way? Tak, leży na trasie tego szlaku pieszego, dlatego chętnie odwiedzają ją osoby pokonujące go w całości lub w odcinkach.