Obiekty Sakralne w Szwajcarii

St. Josef Catholic Church

Zürich

St. Josef Catholic Church (Kirche St. Josef) w Zurychu to rzymskokatolicki kościół parafialny w dzielnicy Industriequartier, części Kreis 5, w sercu miasta. Świątynia powstała w latach 1912–1914 i do dziś jest siedzibą parafii St. Josef w dekanacie Stadt Zürich, należącym do diecezji Chur. Gdzie stoi kościół St. Josef w Zurychu? Adres to Röntgenstrasse 80, 8005 Zürich. Obiekt leży w Kreis 5, czyli dawnym robotniczym Industriequartier, który miasto zaczęło zabudowywać jako dzielnicę przemysłową od około 1850 roku. Współrzędne to około 47,387 N, 8,528 E. Obok kościoła stoi plebania z 1904 roku, starsza od samej świątyni. Jak wygląda kościół i do jakiego stylu nawiązuje? Bryłę wyróżniają masywny, wygięty dach, falista fasada oraz wieża zwieńczona cebulastym hełmem. Parafia wskazuje, że formy te wzorowano na budownictwie kościelnym Szwajcarii Środkowej (Innerschweiz). W otoczeniu dawnych kamienic i obiektów przemysłowych takie barokizujące akcenty przyciągają wzrok. Jaka jest historia świątyni? Katolicka społeczność miała w Zurychu długo słabe zaplecze. Pierwszy kościół katolicki w okolicy, pod wezwaniem św. Piotra i Pawła, powstał w 1874 roku. Gdy w Industriequartier przybywało robotników, potrzebny był kolejny ośrodek. Historyczny Leksykon Szwajcarii wymienia St. Josef wśród katolickich budowli kościelnych dawnej gminy Aussersihl i podaje rok 1914. Wiek parafii obchodzono jubileuszem w latach 2014 i 2019. Organy, które świętowały w 2018 roku pięćdziesiąte urodziny, pochodzą z około 1968 roku. Co jeszcze warto wiedzieć przed wizytą? Kościół jest czynny jako miejsce kultu, więc zwiedzanie warto dopasować do nabożeństw. Msze odbywają się w piątkowe i sobotnie wieczory oraz w niedzielne poranki, a w niedzielę także w ramach misji chorwackiej. W piątki wieczorem odmawiany jest różaniec, w sobotnie popołudnia można skorzystać ze spowiedzi. Dla dzieci w wieku 3–8 lat organizowane są niedzielne „Feiern für die Kleinen". Wnętrze można obejrzeć wcześniej na stronie parafii, w zakładce z wirtualnym spacerem 360°. Najczęstsze pytania Kiedy zbudowano kościół St. Josef w Zurychu? Budowa trwała w latach 1912–1914. Gdzie dokładnie się znajduje? Przy Röntgenstrasse 80 w Kreis 5, w dzielnicy Industriequartier. Czy można wejść do środka? Tak, to czynny kościół parafialny. Najpewniej wejdziesz w czasie nabożeństw, których terminy podaje strona parafii stjosef-zuerich.ch. Czy w kościele odbywają się msze w innych językach? Tak, w niedziele odprawiana jest msza dla misji chorwackiej.

Catholic Trinity Church

Bern

Kościół Trójcy Świętej (Dreifaltigkeitskirche) w Bernie to katolicka bazylika przy Taubenstrasse, w centrum szwajcarskiej stolicy. Neoromańska budowla z końca XIX wieku wyróżnia się wysoką wieżą przy nawie i bogato malowanym wnętrzem. Co to za kościół i kto go zbudował? Świątynię wzniesiono w latach 1896–1898 według projektu lucerneńskiego architekta Heinricha Viktora von Segessera. Był to drugi kościół rzymskokatolicki w Bernie od czasu reformacji, co pokazuje, jak długo w mieście dominował protestantyzm. Segesser zaprojektował też sąsiedni dom parafialny pod numerem 4 przy tej samej ulicy. W 1956 roku kościół otrzymał tytuł bazyliki mniejszej. Jak wygląda budowla z zewnątrz? To trójnawowa bazylika w stylu neoromańskim, zakończona chórem z trzema apsydami. Przy bryle stoi wysoka wieża boczna. Układ planu i elewacji wzorowano na bazylice San Zeno w Weronie, dlatego miłośnicy architektury romańskiej rozpoznają tu północnowłoskie inspiracje. Co zobaczysz w środku? Wnętrze wykańczano przez kilkadziesiąt lat. Alois Balmer namalował w 1903 roku obraz Trójcy Świętej w głównej apsydzie, w latach 1912–1913 powstały malowidła ścienne, a dekorację nawy głównej ukończył w 1921–1922 August Müller-Warth. Po próbach renowacji w latach 2003–2007 Jörg Niederberger na nowo ukształtował nawy boczne i czaszę apsydy, więc stare i współczesne warstwy zdobień łączą się w jedną całość. Warto zwrócić uwagę na organy. Wielki instrument firmy Mathis z 1980 roku ma trzy manuały i pedał, a organy chórowe zbudował w 2008 roku Marco Fratti. Kościół bywa miejscem koncertów, a o aktualnych terminach informuje strona parafii kathbern.ch. Dlaczego warto tu zajrzeć? Kościół pokazuje inną twarz Berna niż reformowane kościoły starego miasta. Włoskie wzorce romańskie, kolorowe malowidła i muzyka organowa tworzą kontrast z surową tradycją protestancką, a sama historia parafii opowiada o powrocie katolików do miasta po wiekach ograniczeń. To dobry przystanek dla osób zainteresowanych architekturą sakralną XIX wieku i historią religijną Szwajcarii. Jak zwiedzać? Kościół jest czynny, więc zwiedzanie najlepiej planować poza czasem nabożeństw. Obowiązują zasady zachowania się w miejscu kultu: cisza i odpowiedni strój. Położenie w centrum pozwala połączyć wizytę ze spacerem po starym mieście i okolicach Bundeshausu. Na obejrzenie wnętrza wystarczy zwykle 20–30 minut, a przy zainteresowaniu malowidłami i organami warto zarezerwować więcej czasu. Najczęstsze pytania Kiedy zbudowano kościół Trójcy Świętej w Bernie? Budowa trwała w latach 1896–1898, a malowanie wnętrza zakończono dopiero w 1921–1922 roku. Kto zaprojektował kościół? Autorem projektu jest Heinrich Viktor von Segesser z Lucerny, który zaprojektował również pobliski dom parafialny. Na jakim kościele wzorowano budowlę? Plan i układ elewacji nawiązują do bazyliki San Zeno w Weronie. Czy kościół ma rangę bazyliki? Tak, w 1956 roku otrzymał tytuł bazyliki mniejszej.

Felix Regula Thalwil

Thalwil

Kościół Felix und Regula w Thalwil to rzymskokatolicka świątynia przy Sihlhaldenstrasse w Thalwil, miejscowości nad Jeziorem Zuryskim w kantonie Zurych. Kościół należy do diecezji Chur (dekanat Albis) i nosi wezwanie Feliksa i Reguli, patronów Zurychu. Czym wyróżnia się kościół w Thalwil? Thalwil od wieków było miejscowością głównie reformowaną, a katolicka parafia zyskała własną świątynię dopiero pod koniec XIX wieku. Zgodnie z Historycznym Leksykonem Szwajcarii kościół powstał w 1899 roku, a wieżę dobudowano później, w 1924 roku. Dzięki temu bryła z wieżą wyraźnie wyróżnia się na tle zabudowy dzielnicy. Co usłyszysz i zobaczysz? Największą osobliwością są dzwony. Pięć dzwonów odlała w 1959 roku firma H. Rüetschi z Aarau. Noszą wezwania: Trójcy Świętej, Felixa i Reguli, Maryi, Józefa oraz Anioła Stróża. Według audycji szwajcarskiego radia SRF „Glocken der Heimat” jest to najgłębiej nastrojony zestaw dzwonów w kantonie Zurych. Jeśli trafisz tu o pełnej godzinie lub przed nabożeństwem, warto zatrzymać się na kilka minut. Kim byli patroni kościoła? Felix i Regula to według legendy rodzeństwo, które poniosło śmierć męczeńską w Zurychu i stało się patronami tego miasta. Ich wezwanie nosi też większy kościół w samym Zurychu, który jest zupełnie innym obiektem niż świątynia w Thalwil. Jak dotrzeć? Thalwil leży na brzegu jeziora, na linii kolejowej z Zurychu, a stacja jest dobrze obsługiwana przez pociągi regionalne i S-Bahn. Kościół znajduje się przy Sihlhaldenstrasse, na współrzędnych około 47,297 N, 8,559 E. Z centrum miejscowości dojdziesz tam pieszo. Do kogo należy kościół? W 2020 roku powołano fundację St. Felix- und Regula-Stiftung, która przejęła własność kościoła przy Sihlhaldenstrasse oraz powiązanych nieruchomości, w tym plebanii, i zajmuje się ich utrzymaniem. Obiekt nadal służy wspólnocie katolickiej w okręgu kościelnym Thalwil-Rüschlikon. Kiedy odwiedzić? Najlepiej w ciągu dnia, poza nabożeństwami. Kościół jest czynny, więc zachowaj ciszę i stosowny ubiór. Aktualne godziny mszy sprawdzisz na stronie parafii. Wizytę łatwo połączyć ze spacerem nad jeziorem. Najczęstsze pytania Czy to ten sam kościół co Felix und Regula w Zurychu? Nie. Zurych ma własny kościół o tym wezwaniu. Thalwil to odrębna świątynia, zbudowana w 1899 roku. Kiedy dobudowano wieżę? W 1924 roku, według Historycznego Leksykonu Szwajcarii. Co jest najciekawsze w kościele? Zestaw pięciu dzwonów z 1959 roku, uchodzący za najgłębiej nastrojony w kantonie Zurych. Czy kościół jest czynny? Tak, to działająca świątynia katolicka, więc zwiedzanie należy dostosować do nabożeństw.

Synagoga w Bernie

Berno

Synagoga w Bernie to główna synagoga szwajcarskiej stolicy, stojąca w dzielnicy Monbijou przy Kapellenstrasse 2, w centralnej części miasta. Budynek w stylu mauretańsko-orientalnym jest siedzibą Gminy Żydowskiej w Bernie (Jüdische Gemeinde Bern) i jedynym takim obiektem sakralnym w mieście. Czym wyróżnia się synagoga w Bernie? Gmina żydowska w Bernie powstała w 1848 roku, gdy osiedlili się tu Żydzi z Alzacji, a jej formalną nazwą była wówczas Israelitische Korporation. Od 1855 do 1906 roku wspólnota modliła się w synagodze w górnej części Starego Miasta, w rejonie dzisiejszej Genfergasse 11. Rosnąca liczba wiernych, wśród których byli także przybysze z Europy Wschodniej (około 1910 roku w okolicy mieszkało ok. 1000 osób wyznania mojżeszowego), wymagała większej budowli. Nowy gmach wzniesiono w latach 1905–1906 według projektu Eduarda Rybiego, który pracował razem z synem o tym samym imieniu. Berneński inwentarz zabytków określa budowlę jako cenną i w Bernie jedyną w swoim rodzaju. Zwraca uwagę kolorystyką oraz nietypowym dla miasta językiem form z wyraźnymi wpływami orientalnymi. Wśród elementów fasady wymienia się szczyt, okrągłe okno i zwieńczenie dachu przypominające krenelaż. Co jeszcze stoi przy Kapellenstrasse? Od zachodu do synagogi przylega nowsza przybudówka z lat 1969–1971, zaprojektowana przez Alfreda Bürkiego. Zastąpiła ona dawny dom gminy, rozebrany w 1969 roku. Współczesna bryła z betonową, rastrową fasadą mocno kontrastuje ze starszą, kolorową częścią sakralną. Obecnie kompleks pełni funkcję synagogi i ośrodka gminy. Jak dotrzeć na Kapellenstrasse 2? Synagoga leży w dzielnicy Monbijou, kilkanaście minut spacerem od dworca i centrum Berna, a współrzędne obiektu to ok. 46,944 N, 7,438 E. Najprościej dojść pieszo lub dojechać komunikacją miejską do przystanków w rejonie Monbijou. Adres: Kapellenstrasse 2, 3011 Bern. Czy można zwiedzać synagogę? Jest to czynny obiekt religijny gminy, dlatego zwiedzanie wnętrza zależy od ustaleń ze wspólnotą. Przed wizytą skontaktuj się z gminą przez stronę jgb.ch lub telefonicznie (+41 31 381 49 92) i zapytaj o możliwość wejścia oraz o zasady bezpieczeństwa. Elewację i wygląd budynku obejrzysz z ulicy bez ograniczeń. Najczęstsze pytania Kiedy zbudowano synagogę w Bernie? W latach 1905–1906. Część źródeł podaje 1906 jako rok otwarcia. Kto zaprojektował budynek? Eduard Rybi wraz z synem. Zachodnią przybudówkę z lat 1969–1971 zaprojektował Alfred Bürki. W jakim stylu jest synagoga? W stylu mauretańsko-orientalnym, który w Bernie występuje tylko tutaj, choć podobne rozwiązania znane są z innych szwajcarskich synagog. Gdzie stała wcześniejsza synagoga? W górnej części Starego Miasta, w rejonie Genfergasse 11, w latach 1855–1906.

Reformierte Kirche Thalwil

Thalwil

Reformierte Kirche Thalwil to klasycystyczny kościół ewangelicko-reformowany w Thalwil, nad Jeziorem Zuryskim w kantonie Zurych. Stoi na skalnym wzniesieniu zwanym „Platte" i widać go z daleka od strony jeziora. To jeden z najważniejszych szwajcarskich kościołów klasycystycznych i obiekt objęty ochroną konserwatorską. Jaka jest historia kościoła w Thalwil? Pierwsza wzmianka o świątyni w Thalwil pochodzi z 1159 roku, a miejscowość występuje w dokumencie pod nazwą „tellowilare". Patronem kościoła jest święty Marcin. Obecną budowlę wzniesiono w latach 1846–1847 w miejsce starszej świątyni, według projektu Hansa Ulricha Schmida i Ferdinanda Stadlera. W 1943 roku pożar zniszczył wnętrze i wyposażenie, a odbudowa trwała do 1946 roku. Wieża dostała wtedy nowe, betonowe zwieńczenie. Co zobaczysz na zewnątrz i w środku? Kościół ma plan krzyża greckiego, czyli jest tzw. Querkirche, w której ławki ustawiono wokół centralnej przestrzeni. Elewacje przecinają wysokie okna zamknięte półkoliście, a pod gzymsem biegnie fryz zębaty. Wejście osłania portyk z dwiema kolumnami jońskimi. We wnętrzu uwagę zwracają witraże Maksa Hunzikera z 1946 roku oraz galerie boczne i tylna, które mieszczą około 450 osób. Czym wyróżniają się organy i dzwony? W kościele działają dwa pełnowymiarowe instrumenty. Organy firmy Kuhn z 1946 roku (49 głosów) stoją w prezbiterium i mają francuskie brzmienie. Zastąpiły one organy Golla z 1913 roku, które spłonęły. Drugi instrument to organy Friedricha Haasa z 1865 roku. Wróciły one do świątyni po remoncie wnętrza z lat 1989–1992 i od 1992 roku stoją na galerii. To ostatnie dzieło tego budowniczego i jedyne zachowane w dużej mierze w oryginalnej formie. Dzwonów jest pięć, odlała je w 1946 roku firma H. Rüetschi AG z Aargau. Jak dojechać do kościoła? Thalwil leży na lewym brzegu Jeziora Zuryskiego, około 15 km na południe od centrum Zurychu. Miejscowość ma stację kolejową na linii wzdłuż jeziora, a kościół znajduje się na wzgórzu nad centrum, około 47,290 N, 8,569 E. Od stacji dojdziesz pieszo, wchodząc stromymi uliczkami na wzniesienie. Kiedy odwiedzić kościół? Kościół jest czynną świątynią parafialną, dlatego najłatwiej obejrzeć go w czasie koncertów organowych i nabożeństw. Przed wizytą sprawdź terminy na stronie parafii w Thalwil. Wnętrze najlepiej prezentuje się w dzień, gdy światło przechodzi przez witraże. Z terenu przy kościele roztacza się widok na jezioro. Najczęstsze pytania Kto zaprojektował kościół w Thalwil? Projekt przypisuje się Hansowi Ulrichowi Schmidowi i Ferdinandowi Stadlerowi. Budowę ukończono w 1847 roku. Czy to najstarszy kościół w Thalwil? Miejsce kultu istnieje tu od średniowiecza, pierwsza wzmianka jest z 1159 roku. Obecny budynek pochodzi jednak z połowy XIX wieku i został odbudowany po pożarze z 1943 roku. Ile organów ma kościół? Dwa: instrument Kuhna z 1946 roku w prezbiterium i organy Haasa z 1865 roku na galerii. Czy kościół jest zabytkiem? Tak, jest chronionym zabytkiem i uchodzi za ważny przykład szwajcarskiej architektury klasycystycznej.

Reformierte Kirche Maur

Maur

Reformierte Kirche Maur to kościół ewangelicko-reformowany w gminie Maur w kantonie Zurych, w Szwajcarii. Stoi w pobliżu jeziora Greifensee, we wsi, która dała nazwę całej gminie. Budowla pochodzi z początku XVI wieku, a jej historia sięga znacznie głębiej – pod obecnymi murami archeolodzy odkryli ślady wcześniejszych świątyń. Co warto wiedzieć o historii kościoła? Obecny kościół wzniesiono w latach 1507–1512. Prace zaczęto od wieży, potem powstały chór i nawa, a w 1512 roku budowę zakończono. Zastąpił on romański kościół z około 1200 roku, a ten z kolei wcześniejsze, wczesnośredniowieczne budowle. Badania wykopaliskowe wykazały pod świątynią pozostałości rzymskich murów oraz wczesnośredniowieczne cmentarzyska. Według informacji gminy miejsce kultu w Maur wspomniano w dokumentach już w 963 roku, a teren miał służyć celom religijnym od VII wieku. W XIX wieku wieżę poddano neogotyckiej renowacji. Zegar wieżowy pojawił się w 1537 roku – miał wówczas tylko jedną wskazówkę godzinową. Zegar z dwiema wskazówkami zamontowano dopiero w 1920 roku. W 2011 roku mieszkańcy świętowali pięćsetlecie kościoła trzydniowym festynem. Co zobaczysz na miejscu? Najbardziej charakterystyczny jest późnogotycki zarys budowli z wieżą, która dominuje nad zabudową wsi. Jeśli interesuje Cię archeologia i dzieje regionu, warto wiedzieć, że to jedno z miejsc, gdzie warstwy historii – od epoki rzymskiej po czasy reformacji – leżą dosłownie jedna na drugiej. Kościół jest czynną świątynią parafii reformowanej, więc wnętrze bywa dostępne głównie podczas nabożeństw i wydarzeń parafialnych; aktualne godziny sprawdzisz na stronie parafii ref-maur.ch. Jak dotrzeć do kościoła w Maur? Maur leży na wschodnim brzegu Greifensee, około 10 km na wschód od Zurychu. Dojedziesz tu autobusem lub samochodem z Zurychu, a okolica jest popularna wśród spacerowiczów i rowerzystów – wokół jeziora biegnie dobrze oznakowana ścieżka. Współrzędne kościoła to około 47,3378° N, 8,6727° E. Kiedy przyjechać? Najprzyjemniej odwiedzać Maur od późnej wiosny do wczesnej jesieni, gdy można połączyć zwiedzanie kościoła ze spacerem nad jeziorem. Wizyta zajmuje zwykle 20–30 minut, o ile nie dołożysz marszu wzdłuż brzegu. Najczęstsze pytania Kiedy zbudowano kościół w Maur? Obecny budynek powstał w latach 1507–1512, na miejscu starszych świątyń. Czy kościół jest otwarty dla turystów? To czynny kościół parafialny, więc najpewniej wejdziesz do środka podczas nabożeństw lub wydarzeń. Terminy podaje parafia. Czy to ten sam kościół co w mieście Greifensee? Nie. Reformowany kościół w miasteczku Greifensee to osobna, gotycka budowla z około 1340 roku, położona po drugiej stronie jeziora. Czy w pobliżu jest coś do zobaczenia? Tak, brzeg Greifensee i trasy spacerowe oraz rowerowe wokół jeziora.

Bellwald parish church

Kościół parafialny w Bellwald (Pfarrkirche Maria Sieben Freuden) stoi na skraju historycznego centrum wsi Bellwald w dystrykcie Goms, w Górnym Valais w Szwajcarii. To barokowa świątynia pod wezwaniem Siedmiu Radości Marii, związana z początkami samodzielnej parafii w tej miejscowości. Jaka jest historia kościoła w Bellwald? Mieszkańcy Bellwald należeli dawniej do parafii w pobliskim Ernen. Własną parafię wieś uzyskała w 1697 roku, a jej symbolem stał się nowy kościół Siedmiu Radości Marii. Źródła podają budowę w latach 1697–1698, choć w jednym z podpisów archiwalnych pojawia się rok 1694. Konsekracji dokonał 10 września 1704 roku biskup Franz Joseph Supersaxo. Prawo patronatu pozostało przy kościele-matce w Ernen aż do 1884 roku. Wcześniej w tym miejscu stała niewielka kaplica Świętej Rodziny. Co zobaczysz na miejscu? Kościół reprezentuje barok, który w Goms rozwijał się wyjątkowo dynamicznie – dolina była ważnym ośrodkiem katolickiej sztuki sakralnej. Zwróć uwagę na wieżę z gontowym dachem. Piorun uderzył w nią dwukrotnie: w 1870 roku podczas nieszporów, co kosztowało życie dwóch osób, oraz w 1973 roku, gdy przewrócił się krzyż, a dach zajął się ogniem; strażacy zdołali go ugasić. Kościół odnowiono w 1976 roku według planów szwajcarskiej służby ochrony zabytków. W wiosce stoi też kaplica przycmentarna (Beinhaus), zbudowana w latach 1733–1734 i odnowiona razem z kościołem w latach 1976–1977. Jak zwiedzać? Kościół leży przy zabytkowej części wsi, więc łatwo połączyć wizytę ze spacerem po Bellwald. Współrzędne obiektu to ok. 46,4236 N, 8,1600 E. Szczegóły dotyczące godzin otwarcia i nabożeństw warto sprawdzić na stronie gminy bellwald.ch. Kościół jest czynną świątynią parafialną, dlatego podczas mszy zwiedzanie wnętrza nie jest wskazane. Najczęstsze pytania Jakie jest wezwanie kościoła w Bellwald? Kościół poświęcono Siedmiu Radościom Marii (Maria Sieben Freuden). Kiedy go zbudowano? Budowę wiąże się z powstaniem parafii w 1697 roku, a konsekracja odbyła się w 1704 roku. Czy to najstarsza budowla sakralna we wsi? Nie. Wcześniej stała w tym miejscu mała kaplica Świętej Rodziny, którą zastąpiło obecne założenie. Co jeszcze warto zobaczyć w sąsiedztwie? Kaplicę przycmentarną z XVIII wieku oraz inne kościoły i kaplice Goms, opisane m.in. w lokalnych przewodnikach po sztuce sakralnej doliny.

Reformierte Kirche mit Pfarrhaus

Thierachern

Kościół reformowany z plebanią w Thierachern to zabytkowy zespół w kantonie Berno, w gminie położonej niespełna pięć kilometrów od centrum Thun. Świątynia ma korzenie w średniowieczu, a obecny kształt zawdzięcza barokowej przebudowie z początku XVIII wieku. Jaka jest historia kościoła w Thierachern? Kościół św. Marcina (Martinskirche) po raz pierwszy wzmiankowano w 1228 roku. Należy do dwunastu kościołów nad jeziorem Thun, które wymienia kronika Strättligen. Pierwotna budowla była romańską halą z apsydą. W latach 1706–1708 rozbudował ją Abraham Dünz Młodszy, a efektem jest obecny kościół. Patronat nad świątynią przechodził przez kilku właścicieli. W 1773 roku prawo to nabyło miasto Berno. Parafia w 1578 roku objęła także Uetendorf, a w 1922 roku dołączyło do niej Pohlern. Co zobaczysz na miejscu? Kościół wraz z sąsiednią plebanią (Pfarrhaus) tworzy zespół architektoniczny. Dla zwiedzających to przede wszystkim okazja do obejrzenia wiejskiego kościoła reformowanego z okresu przebudowy Dünza oraz towarzyszącej mu zabudowy parafialnej. Zespół leży na wysokości ok. 610 m n.p.m. w okolicy, która nie ma typowego ośrodka wsi. Gmina składa się z kilku części: Wahlen, Dorf, Schwand (górny, środkowy i dolny) oraz Brügg. Jak dotrzeć do Thierachern? Miejscowość leży na lewym brzegu Aary, tuż za Thun. Najwygodniej dojechać z Thun, skąd dzieli ją niespełna 5 km. Kod pocztowy gminy to 3634. Thun jest dobrą bazą wypadową: stąd łatwo połączyć wizytę z rejsem po jeziorze Thun czy spacerem po starówce. Co jeszcze warto wiedzieć o gminie? Thierachern liczy około 2,6 tys. mieszkańców i zajmuje 7,5 km². W 1841 roku gmina sprzedała Konfederacji część wspólnych pastwisk (około 23% powierzchni) pod plac ćwiczeń wojskowych w Thun. Do dziś okolica ma charakter rolniczo-podmiejski, a większość pracujących dojeżdża do pracy poza gminę. Miejscowość jest siostrzaną gminą czeskiego Sezimovo Ústí. Kiedy przyjechać? Kościół najlepiej oglądać w ciągu dnia, w ramach spaceru po okolicy Thun. Wiosna i wczesna jesień dają dobre światło i spokojną pogodę na pieszą wycieczkę po wiejskich drogach. Wnętrze bywa otwarte w czasie nabożeństw i wydarzeń parafialnych, więc przed wizytą warto sprawdzić informacje parafii. Najczęstsze pytania Kiedy powstał kościół w Thierachern? Pierwsza wzmianka pochodzi z 1228 roku, a obecna budowla powstała w latach 1706–1708. Kto przebudował kościół? Abraham Dünz Młodszy, który rozbudował wcześniejszą romańską halę z apsydą. Ile jest stąd do Thun? Niespełna 5 km. Do jakiego patrona odnosi się kościół? Do św. Marcina; historyczna nazwa to Martinskirche.

Motty

Ecublens (VD)

Kościół reformowany w Le Motty (Ecublens, kanton Vaud) to dawny kościół parafialny i jeden z najstarszych zabytków gminy Ecublens, położonej tuż na zachód od Lozanny. Szwajcarski inwentarz dóbr kultury (KGS nr 06484) wpisuje go do swojego wykazu, a historycy śledzą jego dzieje aż do późnej starożytności. Czym jest Le Motty? Le Motty to osada, która przez wieki była administracyjnym i religijnym ośrodkiem Ecublens. Do gminy należą także Renges, Bassenges, Villars, Epenex i majątek Dorigny. Nazwa miejscowości pojawia się w źródłach około 958–959 roku, a w 964 roku w dokumencie dotyczącym dóbr katedry w Lozannie. Kościół stoi poza dawnym skupiskiem zabudowy, na wzniesieniu, które dało nazwę całej okolicy. Jak długa jest historia tego kościoła? Najstarsze ślady sięgają czasów rzymskich. Na miejscu obecnej świątyni stało mauzoleum z okresu rzymskiego, a od V–VI wieku wznoszono tu kolejne kościoły. Dawne wezwanie Najświętszej Marii Panny pojawia się w dokumentach już w 885 roku. Obecna budowla w zasadniczym zrębie pochodzi z około 1200 roku. Wieża dzwonnicza została przebudowana w latach 1630–1631, a w latach 1910–1913 dodano północne arkady, które powiększyły nawę. Źródła wspominają też kaplicę z 1156 roku, podległą klasztorowi Saint-Sulpice, oraz kościół parafialny św. Piotra, wzmiankowany w 1228 roku. Co zobaczysz na miejscu? Średniowieczny zrąb świątyni z elementami z kolejnych epok. Wieżę dzwonniczą z XVII-wiecznymi przeróbkami. Arkady dodane na początku XX wieku w północnej części budynku. Okolicę z innymi śladami historii gminy: w pobliżu znajduje się stanowisko dawnej motte (kopca obronnego o niepewnej metryce) oraz XVIII-wieczny dwór Loys w Dorigny, zbudowany około 1770 roku. Jak dotrzeć? Ecublens leży w aglomeracji lozańskiej, między Lozanną a Renens, obok kampusu EPFL i Uniwersytetu w Lozannie. Dojazd z centrum Lozanny zajmuje zwykle kilkanaście minut komunikacją miejską lub samochodem. Współrzędne obiektu: 46,526 N, 6,562 E. Do kościoła najłatwiej dojść pieszo z centrum Ecublens. Kiedy przyjechać? Zwiedzanie świątyni najlepiej połączyć ze spacerem po gminie w ciągu dnia, od wiosny do jesieni. Kościół reformowany jest czynny przede wszystkim w godzinach nabożeństw i podczas wydarzeń parafialnych, dlatego przed wizytą warto sprawdzić informacje parafii. Z zewnątrz obiekt można obejrzeć o każdej porze. Dla kogo ta wizyta? Miejsce spodoba się osobom interesującym się archeologią i historią architektury sakralnej oraz tym, którzy chcą zobaczyć mniej znaną stronę okolic Lozanny. Wizyta jest krótka, więc dobrze pasuje do dnia spędzonego w EPFL lub nad pobliskim jeziorem Lemańskim. Najczęstsze pytania Czy Le Motty to nazwa kościoła czy miejscowości? Obie rzeczy. Le Motty to osada w Ecublens, a kościół reformowany od niej bierze zwyczajową nazwę. Jak stary jest kościół? Obecna budowla pochodzi z około 1200 roku, ale pierwsze wzmianki o kościele Najświętszej Marii Panny datowane są na 885 rok, a pod nim odkryto pozostałości rzymskiego mauzoleum. Czy to ten sam obiekt co zamek de la Motte? Nie. Château de la Motte to osobne stanowisko archeologiczne w gminie, pozostałość motte o niepewnej metryce. Czy wejście jest płatne? Nie ma informacji o opłatach za wstęp do kościoła. Godziny otwarcia podaje parafia.

Temple de Dombresson

Dombresson

Temple de Dombresson to reformowany kościół w Dombresson, wsi należącej dziś do gminy Val-de-Ruz w szwajcarskim kantonie Neuchâtel. Stoi na współrzędnych 47,07286 N, 6,96053 E, w sercu doliny Val-de-Ruz, między jurajskimi grzbietami a jeziorem Neuchâtel. Co to za budynek? W Szwajcarii protestanckie kościoły nazywa się „temple". Ten w Dombresson jest świątynią miejscowej parafii reformowanej. Jest wpisany do szwajcarskiego inwentarza ISOS, który chroni charakter zabytkowych wsi, a w dokumentacji Archiwów Federalnych zachowały się teczki o remontach budowli: o restauracji wieży z lat 1964–1969 oraz o pracach przy świątyni w latach 1971–1998. Jaka jest historia parafii? Wieś pojawia się w źródłach w 1178 roku jako „ecclesiam de Danbrizun". Parafia nosiła wezwanie św. Brykcjusza (Saint-Brice) i obejmowała kiedyś także Savagnier (do 1876 roku), Villiers oraz Le Pâquier. Prawo patronatu należało najpierw do kolegiaty w Saint-Imier, a od 1530 roku do miasta Biel/Bienne. Biel sprzyjało reformacji i już w 1531 roku wprowadziło ją w Dombresson. W 1552 roku patronat wykupił René de Challant. Co się stało ze świątynią w XX wieku? Według Historycznego Słownika Szwajcarii kościół z XVII wieku spłonął w 1994 roku i został następnie odbudowany. Oglądany dziś budynek jest więc odbudową, a nie nienaruszonym zabytkiem sprzed trzech stuleci. Wieża i wnętrze były wcześniej przedmiotem kilku kampanii konserwatorskich. Jak wygląda otoczenie? Dombresson to spokojna wieś rolnicza, w której dawniej obok upraw zbóż i hodowli rozwijało się także zegarmistrzostwo. W 1531 roku mieszkało tu 145 osób, w 2000 roku już ponad 1500. Gmina od 1804 roku ma własne pastwisko alpejskie Frienisberg na Chasseral, górze widocznej z całej doliny. Świątynię łatwo połączyć ze spacerem po wsi i wycieczką w stronę tego masywu. Kiedy przyjechać? Kościół najlepiej oglądać w ciągu dnia, od wiosny do jesieni, kiedy dolina jest zielona, a na Chasseral można wybrać się pieszo. Godziny nabożeństw podaje parafia reformowana Val-de-Ruz. Poza nabożeństwami wnętrze nie zawsze jest otwarte, więc zewnętrzną bryłę i wieżę ogląda się z ulicy. Najczęstsze pytania Gdzie leży Temple de Dombresson? W miejscowości Dombresson, w gminie Val-de-Ruz, kanton Neuchâtel, w zachodniej Szwajcarii. Czy kościół jest zabytkowy? Dawna świątynia z XVII wieku spłonęła w 1994 roku i została odbudowana. Sama wieś figuruje w inwentarzu ISOS. Komu poświęcona była parafia? Św. Brykcjuszowi (Saint-Brice). W 1531 roku przyjęła reformację. Czy to kościół katolicki? Nie. To świątynia protestancka, wspólnoty reformowanej.

Grossmünster

Zürich

Grossmünster w Zurychu to romański kościół reformowany nad rzeką Limmat, którego dwie wieże są znakiem rozpoznawczym starego miasta. Budowano go od około 1100 roku, a konsekrowano około 1220. Stoi w miejscu wcześniejszej świątyni z czasów karolińskich, a legenda wiąże jej fundację z Karolem Wielkim. To jeden z czterech głównych kościołów miasta. Dlaczego Grossmünster jest tak ważny? W 1519 roku kaznodzieją został tu Huldrych Zwingli. Z tej świątyni zaczęła się szwajcarska reformacja, a po latach budynek przejął kult protestancki. Dziś parafia należy do Ewangelicko-Reformowanego Kościoła Kantonu Zurych. Kościół jest więc miejscem ważnym nie tylko dla architektury, lecz także dla historii religii w Europie. Co zobaczysz w środku? Wnętrze jest surowe, jak w większości kościołów reformowanych: bez ołtarzy bocznych i barokowego przepychu. Wyjątkiem są nowoczesne witraże. Jedne wykonał Augusto Giacometti na początku lat 30. XX wieku, inne Sigmar Polke, który zastąpił szkło cienkimi plastrami agatu i innych kamieni. Warto zejść do krypty, gdzie stoi kamienna figura Karola Wielkiego, związana z legendą o założeniu kościoła. Przy świątyni znajdziesz też romański krużganek z XII wieku, spokojny i dobrze nadający się na chwilę odpoczynku. Jak wygląda widok z wieży? Na wieżę wchodzi się wąskimi schodami, a nagrodą jest panorama dachów starego miasta, rzeki Limmat, Jeziora Zuryskiego i, przy dobrej pogodzie, Alp. Wieże w dzisiejszym kształcie mają neogotyckie hełmy, które zastąpiły drewniane zwieńczenia zniszczone przez pożar w 1781 roku. Wejście na górę jest płatne i zależy od godzin otwarcia, więc najlepiej sprawdzić je w dniu wizyty. Jak dotrzeć? Kościół leży w samym centrum, na wschodnim brzegu Limmat, w dzielnicy Niederdorf. Z dworca głównego Zürich HB dojdziesz pieszo w około 15 minut, przechodząc przez rzekę. Możesz też dojechać tramwajem do przystanku Helmhaus lub Rathaus i dalej iść kilka minut w górę uliczkami. Kiedy przyjechać? Najlepiej rano, gdy w środku jest spokojniej, a światło pięknie przechodzi przez witraże. Widok z wieży jest najlepszy w pogodne dni, zwłaszcza jesienią i wiosną, gdy powietrze jest przejrzyste. Zwiedzanie najlepiej połączyć ze spacerem po Niederdorfie i nabrzeżem Limmat. Najczęstsze pytania Czy wejście do Grossmünster jest płatne? Do kościoła można wejść bezpłatnie, płatna jest tylko wspinaczka na wieżę. Kto zaczął tu reformację? Huldrych Zwingli, który od 1519 roku głosił w tym kościele kazania i wprowadzał zmiany w życiu religijnym Zurychu. Jego następcą został Heinrich Bullinger, który kontynuował dzieło reformy. Jak długo zwiedza się Grossmünster? Na wnętrze, kryptę i krużganek wystarczy około godziny, a wejście na wieżę dodaje kolejne pół godziny. Jeśli chcesz spokojnie obejrzeć witraże i zrobić zdjęcia z góry, zaplanuj półtorej godziny. Czy w Grossmünster są nowoczesne witraże? Tak. Znajdziesz tu prace Augusta Giacomettiego oraz okna Sigmara Polkego z cienkich płytek agatu.

Saint-Martin reformed church

Lutry

Kościół reformowany św. Marcina (Temple de Lutry) to najważniejszy zabytek sakralny Lutry, miasteczka w kantonie Vaud, nad północnym brzegiem Jeziora Genewskiego. Świątynia stoi w historycznym centrum, kilka minut od nabrzeża, na skraju winnic Lavaux wpisanych na listę UNESCO. Miejscowi nazywają ją po prostu „Le Temple”. Jaka jest historia kościoła w Lutry? Początki sięgają średniowiecza. Kościół należał do przeoratu benedyktyńskiego zależnego od opactwa Savigny koło Lyonu, a nosił wezwanie św. Marcina. Historyczny słownik Szwajcarii (HLS) wymienia budowlę z XI wieku, którą około 1250–1260 częściowo przebudowano. Po pożarze w 1344 roku świątynię odbudowano w stylu gotyckim. W 1536 roku Vaud zajęła protestancka Berno, a Lutry przeszło na reformację. Z kościoła przeoratu powstała świątynia reformowana, a klasztor stracił znaczenie. Nowa wieża dzwonnicza pochodzi z lat 1542–1543, czyli z pierwszych lat bernieńskich rządów. Około 1570 roku zachodnia fasada dostała formę renesansową, a w latach 1569–1591 budynek powiększono i odnowiono. Ostatnia duża restauracja trwała od 1889 do 1907 roku. Co zobaczysz na miejscu? Najlepiej zacząć od zewnątrz. Fasada zachodnia z epoki renesansu i wieża z XVI wieku dobrze pokazują, jak gotycka budowla z czasów przeoratu została dostosowana do potrzeb wspólnoty reformowanej. Wnętrze ma prostą, typową dla protestanckich świątyń formę, bez rozbudowanych ołtarzy. Warto też spojrzeć na całe otoczenie. Lutry zachowało zwarty układ starego miasta z wąskimi uliczkami i domami winiarzy, a kościół jest naturalnym punktem orientacyjnym podczas spaceru. Z wyższych partii miasteczka, wśród tarasów winnic, widać jezioro i góry po francuskiej stronie. Jak dojechać do Lutry? Lutry leży tuż na wschód od Lozanny. Dojedziesz tu pociągiem regionalnym z Lozanny (kilkanaście minut jazdy), miejskim transportem lub autem wzdłuż jeziora. Kościół jest położony w centrum, więc po wyjściu ze stacji lub z przystani dojdziesz do niego pieszo. Parkowanie w samym centrum jest ograniczone, dlatego wygodniej zostawić samochód na obrzeżach. Kiedy warto przyjechać? Świątynia działa przede wszystkim jako kościół parafialny, więc godziny otwarcia i dostępność wnętrza zależą od nabożeństw i wydarzeń lokalnej wspólnoty. Zewnętrzną bryłę możesz oglądać o każdej porze. Najlepiej zaplanować wizytę na wiosnę lub wczesną jesień. Zimą dni są krótkie, za to jesienią, w czasie winobrania, winnice Lavaux wyglądają najbardziej malowniczo, a spacer z kościoła w stronę tarasów łatwo połączyć z degustacją u lokalnych winiarzy. Co jeszcze zwiedzić w okolicy? Port i promenada nad jeziorem, kilka minut pieszo od kościoła. Winnice Lavaux i szlaki między miejscowościami nad jeziorem, np. w stronę Cully i Villette. Lozanna z katedrą i Muzeum Olimpijskim, dostępna pociągiem. Najczęstsze pytania Czy kościół św. Marcina w Lutry jest kościołem katolickim? Nie. Od 1536 roku, po przejęciu Vaud przez Berno, jest to świątynia reformowana, stąd nazwa „Temple”. Z którego wieku pochodzi budynek? Najstarsze części sięgają średniowiecza (XI wiek według HLS), a obecny kształt to efekt przebudów w XIII, XIV i XVI wieku oraz restauracji na przełomie XIX i XX wieku. Czy wejście jest płatne? Kościół jest czynną świątynią parafialną. Aktualne godziny dostępności wnętrza sprawdź przed wizytą w parafii lub w informacji turystycznej w Lutry. Czy można połączyć wizytę z winnicami Lavaux? Tak. Lutry jest jedną z bram regionu Lavaux, a szlaki spacerowe zaczynają się tuż za zabudową starego miasta.

Saint-Pierre

Val-de-Travers

Saint-Pierre w Môtiers (gmina Val-de-Travers, kanton Neuchâtel) to dawny kościół, a dziś protestancki zbór, stojący w dawnym kompleksie klasztornym, który przez stulecia kształtował życie całej doliny. Miejsce nosi wezwanie świętego Piotra od czasów, gdy powstało tu średniowieczne przeorstwo. Co to za miejsce i skąd się wzięło? Według tradycji przeorstwo Saint-Pierre w Môtiers założono między 909 a 1032 rokiem. Mieli je ufundować mnisi z opactwa w Cluny wraz z jednym z królów Burgundii. Wykopaliska z 1997 roku odsłoniły fundamenty jeszcze starszej świątyni, której początki wiąże się z VII–VIII wiekiem. Z czasem władzę nad okolicą przejęli lokalni panowie, a następnie hrabiowie Neuchâtel. Co zobaczysz na miejscu? Świątynia to połączenie kilku epok. Chór przebudowano około 1259 roku i zachował on jeszcze układ nawiązujący do romańskiego. W połowie XIV wieku wspominana jest tu kaplica świętego Jerzego. Badania z 1960 roku odkryły romański półokrągły chór pobliskiego kościoła parafialnego pod wezwaniem Notre-Dame, wzniesionego w XII wieku. W 1668 roku zburzono starą dzwonnicę Saint-Pierre, a w jej miejsce dostawiono do świątyni masywną wieżę, którą widać do dziś. Dlaczego kościół stał się świątynią protestancką? Parafia Môtiers obejmowała na początku XV wieku całą dolną część doliny, a filiami były kaplice w Travers, Saint-Sulpice i Buttes. W 1538 roku, w czasie reformacji, mieszkańcy próbowali sprzeciwić się przekształceniu kościoła Saint-Pierre w magazyn zbożowy. Budynek pozbawiono dawnego wyposażenia kultowego i przekształcono w protestancki temple. W 1654 roku gminy będące właścicielami budynku zakończyły pochówki w jego wnętrzu. Jak dotrzeć? Môtiers leży w dolinie Val-de-Travers, przy linii kolejowej z Neuchâtel w stronę Pontarlier. Ze stacji w centrum miejscowości dojdziesz do kościoła pieszo w kilka minut. Wejście do wnętrza zależy od nabożeństw i wydarzeń parafialnych, dlatego najbezpieczniej planować oglądanie budowli z zewnątrz i z otaczającego ją placu. Współrzędne: 46,912 N, 6,612 E. Kiedy przyjechać? Najlepiej od późnej wiosny do jesieni, gdy dolina jest zielona, a spacery po Môtiers są przyjemne. Zimą okolica bywa śnieżna, co dodaje klimatu, ale utrudnia dojazd drogą. Najczęstsze pytania Czy Saint-Pierre w Môtiers działa jako kościół katolicki? Nie. Od reformacji budynek służy jako protestancki temple. Czy można wejść do środka? Zależy od terminów nabożeństw i wydarzeń. Zewnętrzną bryłę i wieżę obejrzysz zawsze. Jak stary jest ten obiekt? Przeorstwo wiąże się z X–XI wiekiem, fundamenty wcześniejszego kościoła wiąże się z VII–VIII wiekiem, a chór pochodzi z około 1259 roku. Czy to ten sam kościół co Notre-Dame? Nie. Notre-Dame to dawny kościół parafialny wzniesiony obok przeorstwa; źródła łączą oba wezwania z historią tego samego miejsca.

Neumünsterkirche

Zürich

Neumünsterkirche w Zurychu to reformowany kościół z lat 1836–1839, stojący na wzgórzu Zelgli w dzielnicy Riesbach, przy Neumünsterstrasse 10, kilka kroków od placu Hegibachplatz. Z szerokich schodów i smukłej wieży z zegarem łatwo go rozpoznać na tle zabudowy nad jeziorem. Skąd wziął się ten kościół? Mieszkańcy Riesbach należeli dawniej do parafii Grossmünster, a od 1611 roku korzystali z filialnej kaplicy. W 1834 roku powstała samodzielna parafia Neumünster, obejmująca Riesbach, Hirslanden i Hottingen. W tym samym roku rozebrano miejskie fortyfikacje, a przedmieście zaczęło szybko się rozbudowywać. Konkurs na nową świątynię rozstrzygnął w 1834 roku Leonhard Zeugheer; jego neogotycki projekt przerobiono na klasycystyczny, a budowę ukończono w 1839 roku. Co zobaczysz na zewnątrz? Fasada utrzymana jest w stylu późnego klasycyzmu, wzorowanym na angielskich kościołach w duchu greckiego odrodzenia. Do głównego wejścia prowadzi monumentalna klatka schodowa, a nad portalem wznosi się wieża: kwadratowa kondygnacja pośrednia, smukłe piętro z zegarem i ośmioboczne zwieńczenie. W wieży wisi pięć dzwonów; cztery odlał w 1838 roku Jakob Keller, piąty pochodzi z 1955 roku. Największy waży 2832 kg. Jak wygląda wnętrze? Sala ma plan prostokąta, kasetonowy strop i empory. Ściana z amboną stoi naprzeciw głównego portalu. Obecny wystrój pochodzi z 1912 roku, z przebudowy Alfreda Friedricha Bluntschlego: późnohistoryzujący, z malarstwem i mozaikowymi posadzkami w orientalizującym duchu. Kościół remontowano też w 1880 roku (powiększenie empor), w latach 1976–1978 (gruntowny remont) oraz w 1996 roku (elewacja i wieża). Czym wyróżniają się organy? Pierwsze organy zbudował w 1840 roku Friedrich Haas. Od 1995 roku gra tu instrument przeniesiony z dawnej sali Tonhalle: organy firmy Kuhn z 1872 roku, z 52 głosami, trzema manuałami, pedałem i mechaniczną trakturą. To dobry powód, by trafić na koncert. Od 2007 roku odbywają się tu także koncerty bluesowe i jazzowe organizowane przez allblues. Najczęstsze pytania Gdzie leży Neumünsterkirche? W dzielnicy Riesbach, przy Neumünsterstrasse 10, na wzgórzu Zelgli, na południowy zachód od Hegibachplatz. W jakim stylu jest kościół? Fasada jest późnoklasycystyczna, wnętrze z 1912 roku późnohistoryzujące. Kościół nie jest neoromański. Czy to to samo co Grossmünster lub Fraumünster? Nie. Neumünster to osobna, znacznie młodsza świątynia z XIX wieku, położona poza ścisłym centrum. Czy warto przyjść na koncert? Tak, organy z 1872 roku, przeniesione z Tonhalle, oraz cykl koncertów jazzowych i bluesowych czynią z kościoła ważne miejsce muzyczne dzielnicy.

Stadtkirche St. Stephan

Sempach

Stadtkirche St. Stephan to kościół parafialny w Sempach, średniowiecznym miasteczku nad jeziorem Sempachersee w kantonie Lucerna. Świątynia stoi w obrębie starego miasta, które Szwajcarzy zaliczają do zespołów o znaczeniu narodowym, i jest jednym z jego najważniejszych punktów orientacyjnych. Co warto wiedzieć o historii kościoła? Pierwsza wzmianka o kościele św. Szczepana pochodzi z 1275 roku, kiedy był kościołem filialnym. Jeszcze wcześniej, w 1234 roku, proboszcz tutejszej parafii występuje w dokumentach jako plebanus in Sempach i według badaczy mieszkał już przy tej świątyni. Dawną świątynią parafialną był bowiem kościół św. Marcina na wzgórzu Kirchbühl, poza miastem. Z czasem rolę główną przejął kościół w murach Sempach. Średniowieczny budynek, przebudowany w epoce baroku, został w XIX wieku zastąpiony nowym. Projekt przygotował budowniczy Josef Händle z Tyrolu. Prace trwały od końca lat 20. do początku lat 30. XIX wieku, a szwajcarskie opracowania podają różne daty graniczne (1827–1831 lub 1828–1833). Wraz z nową świątynią przeniesiono do miasta cmentarz i funkcję kościoła parafialnego, co nastąpiło w latach 1831–1832. Co zobaczysz na miejscu? Kościół jest dużym budynkiem z XIX wieku, który dominuje nad zabudową miasteczka. Opisy turystyczne określają go jako klasycystyczny. Warto zwrócić uwagę na dzwony. Zestaw dzwonów był kilkakrotnie przerabiany w XIX wieku w odlewniach Keller i Rüetschi. W latach 1966–1967, po gruntownym remoncie, Emil Eschmann odlał trzy nowe dzwony, a całość zawieszono na stalowych osiach w nowoczesnej stalowej konstrukcji. Dzwony z Sempach były nawet tematem audycji Radia SRF z cyklu „Glocken der Heimat". Jak połączyć wizytę ze zwiedzaniem Sempach? Kościół najlepiej obejrzeć podczas spaceru po starówce. Zachowały się tu fragmenty murów miejskich, Hexenturm (Wieża Czarownic) i Luzerner Tor (Brama Lucerneńska). Poza murami, na północny wschód od miasta, stoi kaplica bitewna św. Jakuba, wzniesiona w 1387 roku dla upamiętnienia bitwy pod Sempach z 9 lipca 1386 roku, w której Szwajcarzy pokonali Habsburgów. Z kolei wzgórze Kirchbühl z kościołem św. Marcina (budowa między X a XII wiekiem) pokazuje, skąd wywodzi się parafia. Jak dojechać do Sempach? Miasto leży na południowo-wschodnim brzegu jeziora Sempachersee, niedaleko Lucerny. Stare miasto jest małe i zwiedza się je pieszo, więc kościół znajdziesz bez trudu, kierując się ku wieży wśród dachów. Najczęstsze pytania Czy kościół St. Stephan to najstarsza świątynia w Sempach? Nie. Starszy jest kościół św. Marcina na Kirchbühl, wzniesiony między X a XII wiekiem. Kościół św. Szczepana występuje w źródłach od 1275 roku, a obecny budynek pochodzi z XIX wieku. Kto zaprojektował obecny kościół? Budowniczy Josef Händle z Tyrolu, który zastąpił nim średniowieczną, barokizowaną świątynię. Co jeszcze warto zobaczyć w pobliżu? Mury miejskie, Wieżę Czarownic, Bramę Lucerneńską oraz kaplicę bitewną św. Jakuba z 1387 roku. Czy zwiedzanie wymaga dużo czasu? Starówka jest niewielka, więc spacer z wejściem do kościoła zajmie około godziny.

Catholic Holy Trinity Church

Adliswil

Katolicki kościół Świętej Trójcy (Dreifaltigkeitskirche) w Adliswil to neogotycka bazylika w kantonie Zurych, położona w miasteczku tuż na południe od Zurychu, w dolinie rzeki Sihl. Świątynię poświęcono we wrześniu 1904 roku, a jej smukła wieża z wysokim, spiczastym hełmem należy do wyraźnych punktów w panoramie miejscowości. Czym wyróżnia się ten kościół? Budowlę zaprojektował August Hardegger (1858–1927), architekt z St. Gallen, jeden z najważniejszych twórców katolickiego budownictwa sakralnego w niemieckojęzycznej Szwajcarii przełomu XIX i XX wieku. Według inwentarzy zabytków kantonu Zurych wzniósł on niemal wszystkie duże katolickie kościoły w tym kantonie w latach 1891–1904, a świątynia w Adliswil zamyka tę serię. Ma formę reprezentacyjnej bazyliki w stylu neogotyckim: trójnawowy układ, ostrołukowe formy i wieża, która dominuje nad okolicą. Poświęcenia dokonał 25 września 1904 roku książę Maksymilian Saksoński, duchowny i profesor teologii. Kilka lat wcześniej własny, nowy kościół otrzymali w Adliswil protestanci, więc budowa świątyni katolickiej była dla tutejszej wspólnoty ważnym krokiem. Co zobaczysz w środku? Wnętrze zmieniło się w ciągu XX wieku. Po 1962 roku usunięto znaczną część oryginalnego neogotyckiego wyposażenia, dlatego konserwatorzy wymieniają adliswilski kościół jako przykład „oczyszczonych” (purystycznie przekształconych) kościołów Hardeggera w kantonie. Dla miłośników architektury to ciekawy zapis zmiany gustów liturgicznych po Soborze Watykańskim II. Do historii wyposażenia należy też drewniana, malowana figura proroka Mojżesza. Powstała w 1914 roku z przeznaczeniem dla kościoła w Belgii, ale wybuch wojny pokrzyżował plany i rzeźbę ustawiono w Adliswil na baldachimie ambony. Stała tam do 1979 roku, a potem trafiła do magazynu, z którego później wróciła do świątyni. Jak dotrzeć i ile czasu zarezerwować? Kościół leży w centrum Adliswil, współrzędne to około 47,313 N, 8,522 E. Miasteczko jest połączone z Zurychem koleją podmiejską doliny Sihl oraz autobusami, więc wizytę łatwo połączyć z wycieczką z miasta. Na obejrzenie bryły z zewnątrz i wnętrza wystarczy 20–30 minut, a całość dobrze łączy się ze spacerem po Adliswil i nad Sihl. Pamiętaj, że to czynny kościół parafialny: wchodząc, zachowaj ciszę, a w czasie nabożeństw nie fotografuj. Godziny otwarcia sprawdź na stronie parafii. Najczęstsze pytania Kiedy wybudowano kościół Świętej Trójcy w Adliswil? Poświęcono go 25 września 1904 roku. Budowa trwała wcześniej kilka lat, a projekt przygotował August Hardegger. W jakim stylu jest ta świątynia? To neogotycka bazylika z wysoką, spiczastą wieżą. Wnętrze po 1962 roku zostało uproszczone, a część pierwotnego wyposażenia usunięto. Do jakiej diecezji należy parafia? Kościół podlega diecezji Chur, w dekanacie Albis. Czy warto tu przyjechać specjalnie? Dla miłośników architektury sakralnej i twórczości Hardeggera tak. Dla pozostałych to wygodny, krótki przystanek podczas zwiedzania Adliswil w drodze z Zurychu w górę doliny Sihl.

St. Nicholas shared church, so-called mountain church

Rheinau

Kościół św. Mikołaja, zwany Bergkirche, w Rheinau to świątynia na wzniesieniu w górnej części miasteczka w kantonie Zurych, w północnej Szwajcarii, tuż przy granicy z Niemcami. Od początku XVII wieku korzystają z niej wspólnie dwie wspólnoty: reformowana i katolicka. Takich kościołów, zwanych simultaneum, w kantonie Zurych nie ma już drugiego, więc to jedyny tego typu obiekt w regionie. Dlaczego nazywa się „kościołem na górze”? Nazwa Bergkirche, czyli dosłownie kościół górski, wzięła się z położenia. Budowla stoi na wyniesionym punkcie ponad zabudową Rheinau i jest widoczna z daleka. Szwajcarski spis zabytkowych układów miejskich (ISOS) zwraca uwagę, że łączy ona górną i dolną część osady, a jej sylwetka współtworzy krajobraz miejscowości. Współrzędne obiektu to około 47,644 N, 8,603 E. Jaka jest historia świątyni? Parafię pod wezwaniem św. Mikołaja wzmiankowano już w XIII wieku. W 1296 roku kościół włączono do pobliskiego klasztoru w Rheinau. Starszy budynek zawalił się w 1573 roku. Nową świątynię wzniesiono w latach 1578–1579, w czasach opata Johanna Theobalda Werlina von Greiffenberga, a jej forma nawiązuje do romańskiej architektury kościoła klasztornego. To późnogotycka budowla salowa, w kantonie uznawana za wyjątkową. Na czym polega wspólne użytkowanie? Po ukończeniu budowy kościół służył wyłącznie protestantom. Od 1609 roku mogli w nim odprawiać nabożeństwa także katolicy. Zasady współdzielenia ustalano w długich negocjacjach, które według źródeł trwały do 1638 roku. Dziś obie wspólnoty nadal używają tej samej nawy, a zurychski inwentarz zabytków wymienia kościół jako obiekt o znaczeniu ponadlokalnym. Co się stało w 2004 roku? 6 sierpnia 2004 roku w kościół uderzył piorun. Pożar zniszczył dach z wieżyczką na sygnaturkę. Po odbudowie świątynię ponownie otwarto w 2006 roku. Jak zwiedzać? Kościół warto połączyć ze spacerem po Rheinau i wizytą przy dawnym klasztorze, który leży na wyspie w zakolu Renu. Od strony dolnego miasta czeka krótkie podejście pod górę. Wnętrze bywa zamknięte poza nabożeństwami, więc przed wyjazdem sprawdź godziny na stronach parafii. Najczęstsze pytania Czy to katolicki, czy protestancki kościół? Oba. Od 1609 roku wspólnoty reformowana i katolicka odprawiają w nim własne nabożeństwa. Dlaczego mówi się o nim Bergkirche? Bo stoi na wzniesieniu w górnej części Rheinau. Nazwa po niemiecku oznacza „kościół na górze”. Kiedy powstał obecny budynek? Po zawaleniu się poprzedniego w 1573 roku odbudowano go w latach 1578–1579. Czy pożar z 2004 roku zniszczył całą świątynię? Nie. Spłonął dach z wieżyczką, a po remoncie kościół ponownie otwarto w 2006 roku.

Katholische Kirche Sogn Gions

Disentis/Mustér

Kościół Sogn Gions (niem. Kirche St. Johann, kościół św. Jana Chrzciciela) to barokowa świątynia parafialna w Disentis/Mustér w kantonie Gryzonia, w szwajcarskiej Surselvie. Stoi w samym centrum miejscowości, niedaleko słynnego opactwa benedyktyńskiego, i uchodzi za największy barokowy kościół w całej Gryzonii. Jak powstał kościół Sogn Gions? Pierwsza wzmianka źródłowa o świątyni pochodzi z 1261 roku. Obecny budynek zaczęto wznosić od położenia kamienia węgielnego 22 kwietnia 1640 roku. Budowniczowie zachowali fragmenty starszego kościoła i włączyli je do nowej bryły. Ponieważ miejsce po wschodniej stronie okazało się zbyt stromo nachylone, nawę ustawiono odwrotnie niż zwykle, czyli prezbiterium nie leży tradycyjnie na wschodzie. Dzieje wnętrza bywały burzliwe. Już w 1641 roku zamontowano tu organy, pierwsze w kościele parafialnym w kantonie; w 1661 roku wymieniono je na nowe. Wieżę podwyższono w 1667 roku, a w 1686 roku zawisły cztery nowe dzwony. W maju 1799 roku, podczas inwazji francuskiej, wnętrze i dzwony zostały zniszczone, lecz wkrótce odbudowano je na nowo. Co zobaczysz w środku? Stiuki barokowe pokrywają wnętrze, a najbardziej widowiskowe są w prezbiterium, gdzie figury aniołów otaczają monstrancję. Gotyckie okna wpuszczają do nawy światło dzienne. Ołtarze boczne poświęcono Matce Bożej, a kaplice boczne św. Karolowi Boromeuszowi (strona prawa) i św. Marii Magdalenie (lewa). Ambona i chrzcielnica z marmuru z Russein powstały po pożarze z 1799 roku. Stacje Drogi Krzyżowej z 1803 roku namalował włoski artysta Sartori, a tabernakulum trafiło do Disentis w 1830 roku z miejscowości Brienz (GR). Konfesjonał w głębi kościoła wykonał w 1946 roku brat Theodor Stäuble. W lewej kaplicy stoi gipsowa figura Chrystusa, używana podczas tradycyjnej liturgii Wielkiego Piątku. Jak dojechać do kościoła Sogn Gions? Adres kościoła to 7180 Disentis, około 3 minut pieszo od stacji kolejowej. Do Disentis dojedziesz pociągiem z Lucerny przez przełęcz Oberalp albo z Zurychu przez Chur. Samochodem prowadzą te same trasy, przy czym przełęcz Oberalp zimą jest zamknięta. Przy kościele znajduje się parking w strefie niebieskiej. Kiedy odwiedzić? Godzin otwarcia nie podano w źródłach, dlatego aktualne informacje sprawdź na stronie miejscowości (disentis.ch). Dobrym pomysłem jest połączenie zwiedzania z wizytą w pobliskim klasztorze oraz ze spacerem po Disentis. W 2025 roku kościół znajdował się na liście kościołów jubileuszowych diecezji Chur. Najczęstsze pytania Czy Sogn Gions to ten sam kościół co St. Johann w Disentis? Tak. Sogn Gions to nazwa w języku retoromańskim, po niemiecku świątynię nazywa się Kirche St. Johann Baptist. Czy to największy barokowy kościół w Gryzonii? Tak, tak określają go lokalne materiały turystyczne. Ile czasu potrzeba na zwiedzanie? Na obejrzenie wnętrza wystarczy zwykle 20–30 minut. Czy dojdę tu od dworca? Tak, spacer trwa około 3 minut. Czy kościół należy do klasztoru? Nie, to kościół parafialny wsi, odrębny od opactwa benedyktyńskiego, choć leżą w niewielkiej odległości.

Merligen church

Merligen

Kościół w Merligen to reformowana świątynia w Merligen, wiosce nad Jeziorem Thuńskim w gminie Sigriswil (kanton Berno). Stoi na skalnym cyplu nad taflą wody i od ponad osiemdziesięciu lat jest jednym z rozpoznawalnych punktów miejscowości. Co to za kościół i skąd się wziął? Budynek powstał w 1937 roku jako kościół filialny parafii ewangelicko-reformowanej w Sigriswil. Jest więc stosunkowo młody jak na region, w którym wiele świątyń nad jeziorem sięga średniowiecza. Kościół parafialny w Sigriswil, pod wezwaniem św. Galla, ma znacznie dłuższą historię: wzmiankowano go już w latach 1222–1223, a obecna budowla pochodzi z lat 1678–1679. Obie świątynie nadal obsługuje ta sama parafia. Dlaczego kościół stanął właśnie w Merligen? Merligen przez długi czas było odcięte od reszty okolicy. Dopiero w 1873 roku wioskę połączono drogą z Gunten, a wcześniej głównym szlakiem była woda. Gdy poprawiła się komunikacja, rozwinęła się turystyka: hotele, pensjonaty, domy seniora, promenada nad brzegiem i kąpielisko. Rosnąca miejscowość dostała własną świątynię, bez konieczności chodzenia do Sigriswil, które leży wyżej na stoku. Co zobaczysz na miejscu? Najważniejszy jest widok. Kościół góruje nad jeziorem, więc dobrze prezentuje się zarówno z brzegu, jak i z łodzi czy statku pływającego po Jeziorze Thuńskim. Z okolicy świątyni roztacza się panorama wody i otaczających gór. To dobry cel krótkiego spaceru po wiosce, najlepiej połączony z przechadzką promenadą. Informacji o architekcie i szczegółach wystroju nie znajdziesz w popularnych przewodnikach, więc nie nastawiaj się na zwiedzanie zabytku z bogatą oprawą. Wartością jest położenie i miejsce w krajobrazie wioski. Jak dojść do kościoła? Merligen leży na północnym brzegu Jeziora Thuńskiego, między Thun a Interlaken. Współrzędne kościoła to około 46,699 N, 7,738 E. Do wioski dojedziesz samochodem drogą wzdłuż jeziora, a także transportem publicznym i statkiem po jeziorze. Z centrum wsi kościół jest w zasięgu krótkiego spaceru. Kiedy przyjechać? Najwięcej dzieje się tu od późnej wiosny do początku jesieni, gdy działają statki, kąpielisko i promenada. Widoki na jezioro są jednak atrakcyjne o każdej porze roku. Jeśli chcesz wejść do środka, sprawdź wcześniej ogłoszenia parafii w Sigriswil, ponieważ kościół jest czynną świątynią. Najczęstsze pytania Kiedy zbudowano kościół w Merligen? W 1937 roku, jako kościół filialny parafii w Sigriswil. Jakiego wyznania jest kościół? Jest to kościół ewangelicko-reformowany, należący do parafii Sigriswil. Czy to średniowieczny zabytek? Nie. Starszy jest kościół św. Galla w Sigriswil, wzmiankowany już na początku XIII wieku. Świątynia w Merligen to budowla z XX wieku. Czy można wejść do środka? Kościół jest czynny, a godziny otwarcia ustala parafia. Przed wizytą sprawdź aktualne informacje parafii Sigriswil. Co jeszcze zobaczyć w Merligen? Promenadę nad jeziorem, kąpielisko i przystań statków na Jeziorze Thuńskim.

Evangelical reformed Church and Rectory with Parish Barn

Brugg

Reformowany kościół z plebanią i stodołą parafialną w Umiken to zespół zabytkowy w dzielnicy Umiken, która od 2010 roku należy do miasta Brugg w kantonie Argowia. Trzy budynki stoją przy Villnachernstrasse 3, wzdłuż starej drogi przez przełęcz Bözberg. Co to za miejsce? Umiken było do końca 2009 roku samodzielną gminą. Wieś rozciągała się wzdłuż drogi, a od 1778 roku biegnie przez nią Bözbergstrasse. Pierwszą wzmiankę o miejscowym duchownym źródła podają już w 1256 roku, a kościół parafialny nosił wezwanie św. Maurycego. Parafia obejmuje także sąsiednie Riniken i Villnachern. Co zobaczysz? Kościół pochodzi z 1521 roku. To skromna, wydłużona budowla z wąską nawą o romańsko-gotyckim rodowodzie. Od zachodu wznosi się wieża z ostrołukowym portalem, a jej dach pulpitowy pochodzi z 1953 roku. Prezbiterium zamknięte trójbocznie powstało w 1521 roku i zostało przebudowane w 1770 roku. Ma płaski strop, odtworzoną okrągłą arkadę tęczową i okna zamknięte półkoliście. We wnętrzu zobaczysz drewniane sklepienie kolebkowe odnowione w 1968 roku, późnogotycką chrzcielnicę, nową ambonę oraz organy z lat 1969–1970. Obok wieży prowadzą schody na emporę. Plebania nosi w inwentarzu datę 1752–1755. Stodoła parafialna z 1760 roku stoi prostopadle do plebanii. To masywny, murowany budynek z wąskimi prostokątnymi otworami i dużą bramą w łuku koszowym. Nad bramą umieszczono tablicę herbową rodziny von Baldenstein. Jeden z otworów w elewacji północno-wschodniej został zamurowany. Czy zespół jest chroniony? Tak. Kościół i stodoła zostały objęte ochroną kantonalną 7 maja 1948 roku, a ochroną federalną 16 marca 1972 roku. Mają status obiektów o znaczeniu regionalnym (kategoria B), a ochrona obejmuje całe budynki. Jak dotrzeć? Umiken leży przy drodze w kierunku przełęczy Bözberg, tuż obok centrum Brugg. Do zespołu najłatwiej dojść lub dojechać z Brugg, a adres Villnachernstrasse 3 wpiszesz do nawigacji lub mapy w telefonie. Współrzędne to około 47,482 N i 8,190 E. Kiedy warto przyjechać? Zabytek ogląda się z zewnątrz o każdej porze roku, a najlepsze światło na fasadach i wieży jest w pogodne popołudnia. Wnętrze kościoła jest przede wszystkim miejscem nabożeństw parafialnych, więc godziny otwarcia sprawdź u parafii przed wizytą. Całość zwiedzisz w 20–30 minut, najlepiej łącząc ją ze spacerem po Brugg. Najczęstsze pytania Z jakiego okresu pochodzi kościół? Z 1521 roku. Prezbiterium przebudowano w 1770 roku, dach wieży wymieniono w 1953 roku. Czy w Umiken są też inne zabytki parafialne? Tak. Obok kościoła stoją plebania z lat 1752–1755 i stodoła parafialna z 1760 roku, wpisane do kantonalnego inwentarza zabytków. Czy Umiken to osobne miasto? Nie. Dawna gmina została włączona do Brugg 1 stycznia 2010 roku. Czy zespół jest chroniony prawnie? Tak, na szczeblu kantonalnym od 1948 roku i federalnym od 1972 roku.

Temple

Les Verrières

Protestant Church (Temple) w Les Verrières to reformowany kościół parafialny w jednej z najwyżej położonych wsi kantonu Neuchâtel, tuż przy granicy z Francją. Współrzędne budynku to 46,90338 N, 6,46805 E. Świątynia góruje nad długą wiejską ulicą, którą szwajcarski inwentarz ISOS opisuje jako układ zdominowany przez kościół przy granicy. Czym jest ten kościół i skąd się wziął? Parafia w Les Verrières istnieje od przełomu XIII i XIV wieku i do reformacji należała do diecezji Besançon. Kościół pod wezwaniem św. Mikołaja wzmiankowano po raz pierwszy w 1324 roku, a przed rokiem 1517 został przebudowany. Po przejściu kantonu na protestantyzm świątynia stała się reformowanym temple, czyli prostym kościołem bez bogatego wystroju, typowym dla francuskojęzycznej Szwajcarii. Archiwa federalne przechowują akta kolejnych prac restauratorskich z lat 1946–1990, więc budynek był remontowany kilkakrotnie. Co zobaczysz w okolicy? Les Verrières to wieś-ulica o długości około 3 km, rozciągnięta na wysokości od 910 do 1286 m n.p.m. Kościół stanowi jej naturalny punkt orientacyjny. Podczas spaceru zobaczysz tradycyjne domy jurajskich osad i pastwiska, a w pobliżu przebiega granica, przy której od 1850 roku działa federalny urząd celny. Starą drogą do Francji przewożono towary, dopóki w 1860 roku nie otwarto linii kolejowej łączącej oba kraje. Dlaczego ta wieś ma znaczenie w historii? Wieś żyła z rolnictwa i leśnictwa, a w XVIII i XIX wieku rozwinęła koronkarstwo, zegarmistrzostwo, serowarstwo, drukarstwo i destylację absyntu. Liczba mieszkańców sięgnęła 1765 osób w 1900 roku, a w 2000 spadła do 735. W lutym 1871 roku podpisano tu konwencję francusko-szwajcarską o internowaniu armii Bourbakiego, która uciekła przed Prusakami przez Jurę. To jedno z ważniejszych wydarzeń w dziejach miejscowości. Jak dotrzeć? Les Verrières leży w dystrykcie Val-de-Travers, przy głównej drodze do francuskiego Pontarlier. Dojedziesz tu samochodem z Neuchâtel przez Val-de-Travers lub pociągiem na linii prowadzącej do granicy. Kościół stoi przy głównej ulicy wsi, więc nie trzeba go szukać. Wnętrze bywa otwarte w czasie nabożeństw i wydarzeń parafialnych, poza nimi warto obejrzeć świątynię z zewnątrz. Kiedy przyjechać? Wieś leży prawie kilometr nad poziomem morza, dlatego zimy są śnieżne i długie. Latem i wczesną jesienią najlepiej połączyć wizytę z pieszą wycieczką po okolicznych pastwiskach Jury. Zimą okolica nadaje się na narty biegowe i rakiety śnieżne. Najczęstsze pytania Czy Protestant Church w Les Verrières to ten sam obiekt co kaplica katolicka? Nie. Katolicka kaplica w drewnianej konstrukcji powstała w 1942 roku, a reformowany temple to dawny kościół parafialny wsi. Czy kościół jest blisko granicy z Francją? Tak, wieś leży bezpośrednio przy granicy, a kościół stoi przy jej głównej ulicy, w pobliżu przejścia. Od kiedy istnieje kościół w Les Verrières? Pierwsza wzmianka o kościele pochodzi z 1324 roku, a parafia działała już na przełomie XIII i XIV wieku. Przed 1517 rokiem budynek przebudowano. Czy w kościele odbywają się nabożeństwa? Świątynia służy miejscowej parafii reformowanej. Godziny nabożeństw sprawdź w ogłoszeniach parafii lub gminy.

Église catholique de Peseux

Neuchâtel

Église catholique de Peseux (Kościół Matki Bożej Współcierpiącej) to powojenna świątynia w Peseux, dzielnicy Neuchâtel w szwajcarskim kantonie Neuchâtel. Kościół pod wezwaniem Notre-Dame de Compassion jest ceniony jako przykład architektury sakralnej lat 50. XX wieku i warto go zobaczyć, spacerując po górnej części miasta. Co to za kościół i kto go zaprojektował? Projekt powstał w wyniku konkursu architektonicznego. Wygrało go neuchâtelskie małżeństwo architektów, Beate i Maurice Billeter. Wcześniejsze koncepcje, w tym projekt Dumasa i Honeggera z 1943 roku, zostały porzucone. Budowa trwała w latach 1953–1954, a według Historycznego Słownika Szwajcarii kościół konsekrowano w 1954 roku. Wieża dobudowana została rok później, w 1955. Co zobaczysz na miejscu? Jest to bryła modernistyczna, pozbawiona historyzującego ozdobnictwa, typowa dla powojennego odnowienia budownictwa kościelnego w Szwajcarii romandzkiej. Wnętrze wzbogacają witraże Coghufa, znanego szwajcarskiego malarza, wykonane w 1970 roku. W 1972 roku zainstalowano organy. Kościół był jednym z obiektów prezentowanych w kantonalnym programie Europejskich Dni Dziedzictwa w 2025 roku. Jak parafia wpisuje się w historię Peseux? Przez wieki wieś należała pod względem duchowym do Serrières. Własną parafię katolicką utworzono w 1882 roku. Dzisiejsza parafia nosi to samo wezwanie co kościół, Notre-Dame de Compassion, i należy do diecezji Lozanny, Genewy i Fryburga. Peseux, dawniej samodzielna gmina, od 2021 roku jest częścią Neuchâtel, dlatego w adresach i na mapach spotkasz obie nazwy. Jak dotrzeć? Kościół leży w Peseux, na zachód od centrum Neuchâtel, w okolicy współrzędnych 46,985 N, 6,888 E. Najprościej dojechać z centrum miasta komunikacją miejską w stronę Peseux lub samochodem. Dokładny przystanek i godziny otwarcia sprawdź na stronie parafii, zanim wyruszysz. Kiedy odwiedzić kościół? Wnętrze najlepiej oglądać w ciągu dnia, gdy światło przechodzi przez witraże Coghufa. Wejście poza nabożeństwami zależy od parafii, więc plan zwiedzania warto potwierdzić z wyprzedzeniem. Szczególną okazją są Europejskie Dni Dziedzictwa, podczas których obiekty architektury XX wieku bywają szerzej udostępniane. Najczęstsze pytania Czy to kościół zabytkowy? To budowla z lat 50. XX wieku, doceniana jako ważny przykład modernistycznej architektury sakralnej w regionie. Kto zaprojektował kościół w Peseux? Beate i Maurice Billeter, architekci z Neuchâtel, zwycięzcy konkursu. Kiedy kościół powstał? Budowano go w latach 1953–1954, konsekracja nastąpiła w 1954 roku, wieża dołączyła w 1955. Czy Peseux to osobne miasto? Nie, od 2021 roku to część gminy Neuchâtel.

Ref. Kirche Töss

Winterthur

Reformierte Kirche Töss to neogotycki kościół ewangelicko-reformowany w dzielnicy Töss w Winterthur, w kantonie Zurych. Świątynia z 1855 roku stoi przy Stationsstrasse, kilka kroków od miejsca, gdzie przez wieki działał słynny klasztor dominikanek. Jej strzelista wieża jest jedną z dominant krajobrazu dzielnicy. Czym jest ten kościół i skąd się wziął? Töss rozwijało się wokół klasztoru dominikanek, który w 1233 roku ufundował hrabia Hartmann IV z Kyburga. Posiadłości zakonu obejmowały około 130 miejscowości w kantonie Zurych oraz domy w Winterthur i Zurychu. Do reformacji mieszkańcy należeli do parafii w Oberwinterthur. Po kasacji klasztoru w 1525 roku Töss utworzyło własną parafię razem z Dättnau oraz folwarkami Rossberg i Bläsihof. Dawny kościół klasztorny służył potem wyznaniu reformowanemu. Gdy w 1833 roku firma Rieter urządziła w tym budynku fabrykę maszyn, parafia potrzebowała nowej świątyni. Powstała ona w 1855 roku według projektu Johanna Caspara Wolffa. Co zobaczysz na miejscu? Kościół to cenny przykład protestanckiej architektury okresu historyzmu. Fasady są masywne i symetryczne, utrzymane w reprezentacyjnym stylu neogotyckim. Wysoka, wąska wieża podkreśla pozycję budowli w panoramie dzielnicy. Inwentarz zabytków chroni także wyposażenie wnętrza: łuk tęczowy, emporę, ambonę, chrzcielnicę i organy. Wnętrze ma układ typowy dla kościołów reformowanych, skupiony na słowie głoszonym z ambony, bez bogatych ołtarzy. Jak dojechać do kościoła w Töss? Töss leży na południowo-zachodnim skraju Winterthuru, około kilku minut jazdy od centrum miasta. Dojedziesz tu pociągiem lub autobusem miejskim z dworca głównego Winterthur, a kościół znajdziesz przy Stationsstrasse, w pobliżu stacji Winterthur Töss. Współrzędne to 47,4907 N, 8,7084 E. Kiedy warto przyjść? Kościół jest czynny jako miejsce nabożeństw parafii ewangelicko-reformowanej Töss, więc najlepiej zajrzeć w godzinach nabożeństw lub w czasie wydarzeń parafialnych. Dzień Dziedzictwa (Tag des Denkmals) w Winterthurze bywał okazją do poznania historii budowy tej świątyni. Warto połączyć wizytę ze spacerem po dzielnicy, w której historia klasztoru i przemysłowej przeszłości Winterthuru jest wciąż widoczna. Najczęstsze pytania Kiedy zbudowano kościół w Töss? W 1855 roku, jako następca dawnego kościoła klasztornego dominikanek. Projektantem był Johann Caspar Wolff. W jakim stylu jest ta świątynia? Jest neogotycka, z symetrycznymi fasadami i wysoką, wąską wieżą. Należy do protestanckiej architektury okresu historyzmu. Co stało się ze starym kościołem klasztornym? Po kasacji klasztoru w 1525 roku służył wyznaniu reformowanemu. Od 1833 roku mieściła się w nim fabryka maszyn firmy Rieter. Jaka parafia opiekuje się kościołem? Ewangelicko-reformowana parafia Töss, powstała po kasacji klasztoru w 1525 roku.

Hilterfingen Reformed Church with Rectory

Oberhofen am Thunersee

Reformowany kościół Hilterfingen z plebanią to zespół sakralny na brzegu Jeziora Thuneńskiego, w gminie Oberhofen am Thunersee w kantonie Berno. Dawny kościół św. Andrzeja stoi dokładnie na granicy dwóch gmin: choć nosi nazwę Hilterfingen, leży na gruncie Oberhofen. Współrzędne obiektu to ok. 46,734 N, 7,662 E. Jaka jest historia kościoła? Obecna budowla pochodzi z 1727 roku, ale miejsce było użytkowane znacznie wcześniej. Przed nią stały tu cztery kościoły, z których najstarszy datuje się na VII lub VIII wiek. Dzięki temu świątynia należy do najdawniejszych miejsc kultu nad jeziorem. Średniowieczna „Kronika Strättlingów" zalicza ją do dwunastu kościołów wokół Jeziora Thuneńskiego. Prawo patronatu przechodziło z rąk do rąk. Najpierw dar panów z Oberhofen dla kolegiaty w Amsoldingen, potem, po długim sporze, klasztor w Interlaken, w 1424 roku posiadacze dóbr Oberhofen, a od 1652 roku miasto Berno. Po reformacji kościół należy do Berneńskiego Kościoła Reformowanego, stąd dzisiejsza nazwa. Co zobaczysz na miejscu? Kościół wraz z plebanią tworzy zabytkowy zespół architektoniczny. Plebania towarzyszy świątyni od dawna: widać ją już na rycinie Jakoba Samuela Weibla z 1822 roku, przedstawiającej Hilterfingen. Z zewnątrz możesz obejrzeć prostą, funkcjonalną bryłę typową dla reformowanych kościołów wiejskich Berneńczyków, bez bogatej dekoracji wnętrz. Ciekawostką są dzwony. Dawne cztery, znacznie mniejsze dzwony wisiały kiedyś w wieży, a dziś można je zobaczyć w muzeum historycznym zamku Oberhofen. W wieży działa komplet pięciu dzwonów odlanych w 1962 roku przez firmę H. Rüetschi AG z Aarau. Radio SRF poświęciło im odcinek cyklu „Glocken der Heimat". Jak dotrzeć i co zwiedzić w okolicy? Kościół leży między miejscowościami Hilterfingen i Oberhofen, przy brzegu jeziora położonym na wysokości ok. 560 m n.p.m. Miejscowość Hilterfingen miała przystanek statków już w 1925 roku, a pierwsza szwajcarska szkoła żeglarska powstała tu w 1935 roku. W okolicy warto zobaczyć: zamek Oberhofen z muzeum historycznym, neogotycki Schloss Hünegg (1861–1863) z muzeum kultury mieszkaniowej, promenadę nad jeziorem i widoki na Alpy Berneńskie. Sprawdź godziny otwarcia wnętrza na stronie parafii, bo kościół służy przede wszystkim wspólnocie lokalnej i bywa zamknięty poza nabożeństwami. Najczęstsze pytania Czy kościół Hilterfingen leży w Hilterfingen? Formalnie nie. Stoi na granicy gmin, na gruncie Oberhofen am Thunersee, ale należy do parafii Hilterfingen. Z którego roku pochodzi obecny budynek? Z 1727 roku. Wcześniej stały tu cztery starsze kościoły, najdawniejszy z VII lub VIII wieku. Czy wejście jest płatne? Nie ma informacji o opłatach za wstęp. To czynny kościół parafialny, więc obowiązuje zachowanie stosowne do miejsca kultu. Co jeszcze zwiedzić w pobliżu? Zamek Oberhofen, zamek Hünegg oraz nadjeziorne promenady Thun i Spiez w krótkim dojeździe.