Zabytki w Niemczech
Lista 544 miejsc z kategorii Zabytki w Niemczech — z opisami, zdjęciami i wizytami od społeczności NextOnTrip. Miejsca rozmieszczone są w 480 miejscowościach. Najpopularniejsze miejsca według społeczności: Burg Sachsenstein, Hohenneuffen Castle, Herrenhaus Divitz.
-
Lünzen Watermill
Schneverdingen
Wassermühle Lünzen to zabytkowy młyn wodny w miejscowości Lünzen, należącej do miasta Schneverdingen w Wrzosowiskach Lüneburskich (Lüneburger Heide) w Dolnej Saksonii. Stoi nad rzeką Veerse i jest wpisany do rejestru zabytków architektury. Dla osób zwiedzających okolicę to jeden z najciekawszych przykładów dawnego młynarstwa w północnych Niemczech. Jak stary jest młyn w Lünzen? Tradycja młyna sięga według źródeł regionalnych XIII wieku, co czyni go prawdopodobnie najstarszym młynem w północnej części dawnego powiatu Soltau. Pierwsza pisemna wzmianka pochodzi z 1587 roku i znajduje się w rotenburskim rejestrze pieniężnym (Rotenburger Geldregister). Przez stulecia młyn służył miejscowym gospodarzom, którzy przywozili tu ziarno do zmielenia na mąkę i śrutę. Dlaczego nazywa się go młynem z dwoma kołami? Najbardziej charakterystyczną cechą obiektu jest układ z dwoma kołami wodnymi. W 1897 roku z boku młyna dobudowano tartak, a całość rozbudowano do młyna o podwójnym kole. W publikacjach turystycznych określa się go jako ostatni tego typu młyn wodny w północnych Niemczech. Jedno koło napędzało więc urządzenia do mielenia zboża, drugie wspierało pracę zakładu przerabiającego drewno, a oba korzystały z energii płynącej Veerse. Do kiedy mielono tu zboże? Młyn pracował jako młyn zbożowy aż do końca lat siedemdziesiątych XX wieku. Źródła podają nieco różne daty: według jednych mielenie zakończono w 1978 roku, według niemieckiej Wikipedii ostatni wpis w księdze przemiału pochodzi z 1979 roku. W międzyczasie siła wody znalazła jeszcze jedno zastosowanie. Mniej więcej od 1905 do 1948 roku woda napędzała tu generator i młyn wytwarzał prąd elektryczny dla okolicy. W 2005 roku zamontowano nowe koło wodne, dzięki czemu obiekt ponownie prezentuje się jak działający młyn. Kto opiekuje się młynem i jak go zwiedzić? Obiektem opiekuje się lokalne stowarzyszenie Heimatbund Schneverdingen. Poza wydarzeniami, takimi jak Niemiecki Dzień Młynów (Deutscher Mühlentag), zwiedzanie wnętrza umawia się wcześniej z operatorem. Zewnętrzną bryłę młyna i otoczenie rzeki można jednak obejrzeć w trakcie spaceru lub przejażdżki rowerowej. Młyn jest popularnym przystankiem rowerzystów, ponieważ leży na trasach prowadzących przez wrzosowiska, lasy i łąki w dolinie Veerse. Co jeszcze warto zobaczyć w okolicy? Schneverdingen leży w sercu Parku Natury Lüneburger Heide, znanego z rozległych wrzosowisk, które najpiękniej wyglądają w sierpniu i wrześniu, gdy kwitnie wrzos. Młyn w Lünzen dobrze łączy się z takim wypadem: można zacząć dzień od spaceru wzdłuż rzeki, a potem pojechać w stronę wrzosowisk i okolicznych wsi. Region słynie także z tradycyjnych zagród i ścieżek rowerowych o niewielkim natężeniu ruchu. Najczęstsze pytania Gdzie leży Wassermühle Lünzen? W dzielnicy Lünzen miasta Schneverdingen, w powiecie Heidekreis w Dolnej Saksonii, nad rzeką Veerse. Czy młyn jest zabytkiem? Tak, jest chronionym zabytkiem architektury. Co wyróżnia ten młyn? Układ z dwoma kołami wodnymi, powstały po dobudowaniu tartaku w 1897 roku. Uważa się go za ostatni taki młyn wodny w północnych Niemczech. Czy młyn nadal mieli zboże? Nie. Mielenie ziarna zakończono pod koniec lat siedemdziesiątych XX wieku, a dziś obiekt pełni rolę zabytku i atrakcji turystycznej. Czy można wejść do środka? Poza dniami specjalnymi, jak Deutscher Mühlentag, wizytę trzeba wcześniej uzgodnić z opiekunami z Heimatbund Schneverdingen.
-
Ebbecke Mühle
Mockrehna
Ebbecke Mühle to zabytkowy wiatrak typu Paltrock w Audenhain, części gminy Mockrehna w saksońskim powiecie Nordsachsen. Stoi przy ulicy Heide i jest chroniony jako zabytek kultury. To jeden z najlepiej znanych wiatraków w regionie, wciąż pozostający w rękach rodziny, która go prowadzi. Jak wygląda Ebbecke Mühle i czym jest wiatrak typu Paltrock? Paltrockwindmühle to odmiana wiatraka, w której cały korpus z mechanizmem obraca się wokół osi, tak aby skrzydła ustawiły się pod wiatr. Od klasycznego wiatraka typu koźlak różni się tym, że obracana jest cała budowla, a nie tylko górna część. Dla zwiedzających to okazja, by zobaczyć rzadszy w Niemczech wariant tradycyjnego młynarstwa wietrznego. Jaka jest historia młyna? Obiekt powstał w 1751 roku jako wiatrak koźlak. W 1850 roku uderzył w niego piorun, który zniszczył skrzydła oraz ogromny drewniany wał. W 1938 roku młyn przebudowano na wiatrak typu Paltrock, w takiej formie znamy go dziś. W latach 1991–1993 przeprowadzono rekonstrukcję, a młyn pracował jeszcze do 1996 roku, mieląc zboże na zlecenie i prowadząc handel mączny. Wiatrak od pięciu pokoleń należy do jednej rodziny. Jako właściciela wymienia się mistrza młynarskiego Reinharda Ebbecke, od którego pochodzi nazwa obiektu. Czy z młynem wiąże się jakaś legenda? Tak. Według przekazu ustnego około 1760 roku, w czasie wojny siedmioletniej, wiatrak miał służyć jako punkt obserwacyjny podczas bitwy o wzgórza Süptitz. Z wieży mieli rzekomo śledzić ruchy wojsk. Trzeba jednak podkreślić, że nie istnieje żaden udokumentowany dowód na tę historię, to wyłącznie tradycja przekazywana z pokolenia na pokolenie. Co zniszczyła burza w 2015 roku? W 2015 roku silna wichura poważnie uszkodziła skrzydła, które trzeba było zdemontować. Nowe wykonała holenderska firma Mühlenbau de Jongh, a montaż zakończono 23 września 2015 roku. Dzięki temu wiatrak odzyskał pełny, charakterystyczny wygląd. Co można zobaczyć i zrobić na miejscu? W młyńskiej izbie (Mühlenstube) urządzane są zmienne wystawy. Po wcześniejszym zgłoszeniu możliwe jest zamówienie poczęstunku. Obiekt jest promowany przez stowarzyszenie Mühlenregion Nordsachsen e.V., które łączy wiatraki i młyny regionu. Okazjonalnie organizowane są zwiedzania z przewodnikiem, na przykład w Dniu Otwartych Zabytków. Terminy i warunki wizyty warto sprawdzić przed wyjazdem, ponieważ obiekt nie działa jak stałe muzeum. We wrześniu 2024 roku uruchomiono audiotour „Auf den Spuren von Ebbeckes Mühle". Trasa łączy kilka miejscowości regionu, w tym Torgau, Klitzschen, Audenhain, Mockrehna i Süptitz, i pozwala poznać okolicę oraz historię młyna w formie nagrań. Dla kogo to miejsce? Wiatrak spodoba się miłośnikom techniki, historii rzemiosła i architektury drewnianej, a także rowerzystom i piechurom odkrywającym Nordsachsen. Jest to mała, kameralna atrakcja, najlepiej łączyć ją z innymi punktami regionu, takimi jak Torgau czy okoliczne wsie na trasie audiotouru. Najczęstsze pytania Gdzie leży Ebbecke Mühle? W miejscowości Audenhain, należącej do gminy Mockrehna w Nordsachsen, w Saksonii. Kiedy wybudowano młyn? W 1751 roku, a obecną formę wiatraka Paltrock uzyskał w 1938 roku. Czy młyn jest zabytkiem? Tak, figuruje jako chroniony zabytek kultury. Czy można wejść do środka? Zwiedzanie bywa organizowane przy wybranych okazjach, a w młyńskiej izbie działają wystawy. Najlepiej wcześniej ustalić termin.
-
Haseborgsche Mühle
Weener
Haseborgsche Mühle (Windmühle ter Haseborg, także Windmühle Möhlenwarf) to zabytkowy wiatrak typu holenderskiego w miejscowości Möhlenwarf, należącej do miasta Weener w powiecie Leer we Fryzji Wschodniej. Dla mieszkańców jest jednym z symboli wsi, a dla turysty ciekawym przykładem krajobrazu pełnego dawnych młynów. Co to za budowla? Młyn jest dwukondygnacyjnym wiatrakiem holenderskim z galerią, wpisanym do rejestru zabytków. Tego typu konstrukcje, z obrotową czapą i skrzydłami ustawianymi pod wiatr, przez stulecia mełły ziarno na nizinnych terenach północnych Niemiec. Na obszarze miasta Weener stoją dwa wiatraki holenderskie, a ten w Möhlenwarf należy do najlepiej rozpoznawalnych. Jak powstał młyn? Młyn zbudował w 1899 roku Everwien ter Haseborg (1857–1920). Przy budowie wykorzystano części starszego młyna Visserów, rozebranego wcześniej w Leer nad rzeką Ledą. Takie ponowne użycie materiału było w tamtych czasach dość powszechne i pozwalało ograniczyć koszty inwestycji. Po śmierci założyciela w 1920 roku obiekt przejął jego syn, również Everwien ter Haseborg (1886–1967). Kolejne pokolenia rodziny pozostały z młynem związane do połowy XX wieku, a nazwa Haseborgsche Mühle do dziś przypomina o rodzie, który go prowadził. Źródła różnie opisują dokładne daty i stopień pokrewieństwa przy późniejszych przekazaniach, dlatego warto traktować szczegóły z tego okresu ostrożnie. Czym był młyn poza mieleniem zboża? Do młyna należały piekarnia i sklep spożywczy. Dawne młyny wiejskie często pełniły funkcję lokalnego ośrodka zaopatrzenia: z mąki powstawał chleb, który sprzedawano na miejscu, a mieszkańcy okolicznych osad robili tu codzienne zakupy. Koniec pracy i nowe życie Ruch młyna wstrzymano w 1972 roku. Budynek kupił wtedy Karl Dall, który przebudował go na dom mieszkalny. W 2010 roku sprzedał nieruchomość kolejnemu właścicielowi. Dzięki takiemu przeznaczeniu bryła wiatraka zachowała się w krajobrazie, choć to obecnie obiekt prywatny, więc najlepiej oglądać go z zewnątrz, z drogi. Möhlenwarf i okolica Nazwa Möhlenwarf pochodzi od młyna i wzniesienia (warf), na którym stoi; miejscowość po raz pierwszy wspomniana jest w źródłach w 1727 roku. Z dniem 1 stycznia 1973 roku została włączona do miasta Weener, czyli rok po zatrzymaniu młyna. Weener leży nad Emsą, tuż przy granicy z Holandią, więc wizytę przy wiatraku łatwo połączyć ze zwiedzaniem miasteczka i okolicznych wsi Rheiderlandu. Najczęstsze pytania Czy można zwiedzać wnętrze młyna? Obiekt służy jako dom mieszkalny, więc nie jest typowym muzeum. Najbezpieczniej zakładać, że dostępny jest tylko widok z zewnątrz; przed wyjazdem warto zapytać w informacji turystycznej w Weener. Kiedy zbudowano Haseborgsche Mühle? W 1899 roku. Czy młyn nadal miele zboże? Nie. Produkcję zakończono w 1972 roku. Gdzie się znajduje? W Möhlenwarf, części miasta Weener w powiecie Leer, w niemieckiej Fryzji Wschodniej. Dlaczego warto go zobaczyć? To dobrze zachowany wiatrak galeryjski, charakterystyczny dla regionu, z ciekawą historią rodzinną i późniejszą adaptacją na cele mieszkalne.
-
Regenstein Mill
Blankenburg
Regensteinmühle (Młyn Regenstein) to dawny młyn wodny w lesistym wzgórzu Heers, na północ od miasta Blankenburg (Harz) w powiecie Harz, w Saksonii-Anhalt. Stał poniżej zamku Regenstein i przez wieki pracował na jego potrzeby. Dziś to cel spokojnych wycieczek: częściowo odtworzony zabytek techniki ukryty wśród drzew i skał. Czym był młyn Regenstein? Obiekt działał jako wodny młyn zbożowy i olejarski. Mielono w nim ziarno, a także tłoczono olej, więc zaopatrywał zamek i jego otoczenie w podstawowe produkty. Powstał prawdopodobnie w XII wieku, w czasach, gdy ziemie te należały do hrabiów von Regenstein. Z zamkiem związany był aż do późnego średniowiecza. Jak młyn dostawał wodę? Napęd zapewniała woda doprowadzana sztucznym kanałem, tak zwanym rowem młyńskim. Kanał miał prawie dwa kilometry długości, co pokazuje, jak duży wysiłek włożono w zorganizowanie zasilania. W latach 1988–1991 odsłonięto jego część, dzięki czemu przebieg dawnej instalacji można dziś odczytać w terenie. Co stało się z młynem? Po zmierzchu średniowiecza młyn stracił znaczenie. W czasie wojny siedmioletniej, w 1758 roku, wojska pruskie usunęły jego pozostałości ze względów strategicznych. Obiekt popadł w zapomnienie i przez długie dziesięciolecia nikt o nim nie pamiętał. Ponownie odkryto go dopiero pod koniec lat 80. XX wieku. Odbudowa Po odkryciu zaczęto prace dokumentacyjne i częściową rekonstrukcję. Około 1990 roku odtworzono dwa koła młyńskie, które są dziś najbardziej rozpoznawalnym elementem miejsca. Nie jest to pełna replika dawnego młyna, lecz częściowa rekonstrukcja pokazująca, jak wyglądała i działała taka siedziba przemiału w średniowieczu. Co warto wiedzieć przed wizytą? Młyn leży w lesie Heers, nieopodal zamku Regenstein, więc łatwo połączyć oba punkty w jednej wycieczce. Okolica nadaje się na spacer piesze; trasę warto zaplanować w wygodnym obuwiu, bo teren jest leśny i miejscami nierówny. Sam zamek Regenstein, po wzmiance z 1162 roku, był siedzibą hrabiów, a później pruską fortecą skalną, co czyni okolicę ciekawą dla miłośników historii. W pobliżu znajduje się miasto Blankenburg z własnym zamkiem i zabytkową zabudową, dobre na dalszy ciąg dnia. Najczęstsze pytania Czy młyn Regenstein nadal działa? Nie. To dawny młyn; obecnie oglądać można częściowo odtworzone elementy, w tym koła młyńskie. Gdzie dokładnie leży? Pod zamkiem Regenstein, na północ od Blankenburga w górach Harz, w Saksonii-Anhalt, w Niemczech. Z jakiego okresu pochodzi? Powstał prawdopodobnie w XII wieku, a pracował do końca średniowiecza. Resztki usunięto w 1758 roku. Czy to dobry cel dla rodzin? Tak, krótki spacer w lesie i widok kół młyńskich dobrze sprawdzają się jako przerwa w zwiedzaniu zamku i okolicy. Kiedy odnaleziono ruiny? Pod koniec lat 80. XX wieku, a w latach 1988–1991 odsłonięto fragment rowu młyńskiego.
-
Neumannmühle
Sebnitz
Neumannmühle to zabytkowy młyn wodny z tartakiem w Dolinie Kirnitzsch w Saksonii, w okolicach Sebnitz, w sercu Szwajcarii Saksońskiej. Obiekt należy do tak zwanych zabytków techniki i pozwala zobaczyć, jak w dawnych wiekach drewno z okolicznych lasów zamieniano w deski i surowiec dla papierni. Gdzie leży Neumannmühle? Młyn stoi nad rzeką Kirnitzsch, w miejscu, gdzie do doliny wpada potok Großer Zschand. Dolina jest wąska, zalesiona i otoczona skałami piaskowca, dlatego okolica od dawna przyciąga piechurów. Młyn jest jednym z kilku historycznych zakładów nad tą rzeką i naturalnym przystankiem na szlaku spacerowym. Jaka jest historia młyna? Pierwsza pewna wzmianka o młynie w tym miejscu pochodzi z 1576 roku. Spis urzędu Hohnstein wymieniał wtedy dwa tartaki nad Kirnitzsch przy ujściu Großer Zschand. Niektóre publikacje turystyczne przesuwają początki zakładu jeszcze wcześniej, w głąb średniowiecza, ale najlepiej udokumentowana jest data z XVI wieku. Od 1791 roku młyn pozostaje w rękach rodziny Neumannów, od której wzięła się nazwa obiektu. W latach 1871–1872 dobudowano szlifiernię drewna. Wytwarzano w niej ścier drzewny, czyli półprodukt do produkcji papieru w regionie. Rozbudowa wiązała się z rozwojem komunikacji w dolinie i spławem drewna po Kirnitzsch. Później zakład przestał pracować, a w 1961 roku cały kompleks objęto ochroną jako zabytek techniki. Co można zobaczyć na miejscu? Najbardziej rozpoznawalnym elementem jest duże koło wodne, odbudowane w 2000 roku według historycznego wzoru. Napędzało ono maszyny tartaku i szlifierni. Zwiedzający poznają układ urządzeń, sposób przekazywania energii wody na piły i szlifierki oraz warunki pracy dawnych młynarzy i drwali. Nad młynem stoi jaz, zbudowany pierwotnie na potrzeby spławu drewna. W 2002 roku przebudowano go na szorstką rampę, dzięki której ryby mogą swobodnie wędrować w górę rzeki. Zmiana wspiera program powrotu łososia do rzek regionu. Kto dba o obiekt? Od 1998 roku opiekuje się nim stowarzyszenie Schauanlage Neumannmühle. Wolontariusze utrzymują maszyny i prowadzą pokazy, dzięki czemu młyn pozostaje żywym muzeum, a nie tylko tablicą informacyjną przy szlaku. Najczęstsze pytania Czy Neumannmühle to muzeum? Tak, jest to zabytek techniki z udostępnioną do zwiedzania zachowaną instalacją tartaku i szlifierni drewna. Godziny otwarcia i ceny biletów warto sprawdzić przed wizytą na stronie obiektu lub w informacji turystycznej. Jak dojść do młyna? Najprościej piechotą doliną Kirnitzsch. Trasa jest łatwa i nadaje się dla rodzin z dziećmi. Można ją połączyć ze spacerem po innych zakładach nad rzeką. Do czego służył młyn? Najpierw do cięcia drewna na deski, a od końca XIX wieku także do produkcji ścieru drzewnego dla papierni. Dlaczego rzeka jest ważna dla młyna? Siła wody napędzała koło, a potok służył także do spławu kłód. Dziś ta sama rzeka jest szlakiem powrotnym dla łososi. Dlaczego warto odwiedzić Neumannmühle? To rzadka okazja, by zobaczyć w jednym miejscu pełny łańcuch dawnej obróbki drewna: od koła wodnego po maszyny. Wizytę łatwo połączyć z wędrówką po Szwajcarii Saksońskiej, a historia rodziny, która przez ponad dwa wieki prowadziła ten zakład, dodaje miejscu osobistego charakteru. Krótkie zwiedzanie wystarczy, by zrozumieć, jak ważne było drewno i woda dla gospodarki doliny.
-
Füchtelner Mühle
Olfen
Füchtelner Mühle to zabytkowy młyn wodny w pobliżu miasta Olfen w powiecie Coesfeld w Nadrenii Północnej-Westfalii. Należy do najstarszych obiektów tego typu w okolicy: jego początki sięgają około roku 1300, a dziś budynek łączy historię z produkcją prądu z energii wody. Czym jest Füchtelner Mühle? Młyn stoi nad rzeką Stever, w dolinie, którą chętnie wybierają piesi i rowerzyści. Jest objęty ochroną jako zabytek. Pierwotnie wzniesiono go jako młyn zbożowy i olejarski. Źródła podają różne daty budowy: ogólnie XIII wiek, a najwcześniejsze datowania wskazują na okolice 1300 roku. Część opracowań wiąże budowę z początkiem XIV wieku i księciem-biskupem Ottonem III z Rietbergu, który miał rozbudować obiekt jako młyn krajowy. Jak zmieniała się jego historia? W 1362 roku młyn nabył Heidenreich von Wulf. Według jednego ze źródeł jego rodzina zachowała go do 1820 roku. W 1826 roku posiadłość Haus Füchteln razem z młynem kupił baron von Bodelschwingh-Sandfort. Położenie nad rzeką miało swoją cenę. Po szkodach powodziowych w latach 1727/28 oraz w 1869 roku trzeba było odbudować most i sam młyn. W XIX wieku, wraz z rozwojem Zagłębia Ruhry, młyn zaczął służyć jako tartak dla powstających kopalń. Około 1955 roku pracował już tylko jako tartak, a energia wody uchodziła za nieopłacalną, więc budynek stopniowo niszczał. Renowację przeprowadzono w latach 1972/73. Co jest w młynie dzisiaj? Po przebudowie część obiektu pełni funkcję elektrowni wodnej. Jej moc wynosi około 35 kilowatów, co wystarcza do zasilenia mniej więcej 130 gospodarstw domowych. W 2021 roku miasto Olfen i powiat Coesfeld kupiły część budynku z elektrownią, natomiast część mieszkalna pozostaje prywatna. Czy warto tu przyjechać? Młyn jest dobrym przystankiem podczas spaceru lub przejażdżki rowerowej po okolicach Olfen. Warto zobaczyć go z zewnątrz, zwłaszcza jeśli interesują cię zabytki techniki i dawne wykorzystanie siły wody. Lokalne stowarzyszenie Heimatverein Olfen opisuje młyn w ramach cyfrowego spaceru po mieście i historycznych tras rowerowych. Najczęstsze pytania Z jakiego okresu pochodzi młyn? Najstarsze datowania wskazują na okolice 1300 roku, a źródła podają XIII lub początek XIV wieku. Czy młyn nadal działa? Tak, ale jako mała elektrownia wodna o mocy około 35 kW, zasilająca około 130 gospodarstw domowych. Czy można wejść do środka? Część mieszkalna jest prywatna. Przed wizytą sprawdź aktualne informacje u lokalnych organizatorów, bo dostępność wnętrz może się zmieniać. Nad jaką rzeką leży młyn? Nad rzeką Stever, w okolicy Olfen. Do czego służył dawniej? Był młynem zbożowym i olejarskim, a w XIX wieku także tartakiem.
-
Paltrockmühle Schönewalde
Schönewalde
Paltrockmühle Schönewalde to zabytkowy wiatrak typu paltrok w mieście Schönewalde w powiecie Elbe-Elster w południowej Brandenburgii. Obiekt łączy w sobie historię przenoszonej z miejsca na miejsce konstrukcji, rodzinnego młynarstwa i lokalnych tradycji, dlatego warto go zobaczyć, jeśli interesują cię techniczne zabytki wsi i małych miasteczek wschodnich Niemiec. Czym jest wiatrak typu paltrok? Paltrok (niem. Paltrockwindmühle) to rzadszy wariant młyna wiatrowego. W odróżnieniu od klasycznego koziołka, w którym obraca się cała drewniana komora na pojedynczym słupie, w paltroku obrotowy jest drewniany korpus osadzony na okrągłej podmurówce lub torze. Dzięki temu cały budynek można ustawić pod wiatr, a w środku jest więcej miejsca na maszynerię i zapasy. W regionie takie młyny są dziś nieliczne, co czyni schönewaldzki egzemplarz ciekawym punktem na mapie podróży po Brandenburgii. Jak powstał młyn w Schönewalde? Historia obiektu jest dość zawiła, a źródła podają różne daty pierwotnego powstania budowli oraz jej pierwszego miejsca. Pewne jest to, że młyn nie stał od początku tam, gdzie widzimy go dziś. Pierwotnie funkcjonował jako starsza konstrukcja wiatrowa w innej miejscowości Brandenburgii. Młynarz Erich Weber senior nabył ją i w 1939 roku przeniósł do Schönewalde. W następnym roku przebudował ją na wiatrak typu paltrok, a w ruch młyn ruszył w 1941 roku. W samym Schönewalde młyny wiatrowe stały zresztą od dawna. Zachowane wzmianki mówią, że już w XVII wieku działał tu jeden wiatrak, a z czasem po zachodniej stronie miasta miało pracować nawet kilka koziołków, natomiast na wschodzie młyn holenderski. Losy w XX wieku Po burzy w 1958 roku skrzydła młyna zostały poważnie uszkodzone. Od tego czasu napęd wiatrowy przestał być używany, a maszyny pracowały już tylko na prąd. Mąkę mielono tu jeszcze do 1972 roku, później młyn służył głównie do śrutowania zboża na paszę. W 1980 roku Erich Weber junior podarował obiekt miastu Schönewalde. Młyn objęto ochroną jako zabytek. W latach 1992–1995 przeprowadzono jego gruntowną renowację, dzięki której budowla przetrwała w dobrym stanie do dziś. Co możesz tu zobaczyć i kiedy przyjechać? Młyn jest wizytówką miasta i ważnym elementem lokalnego dziedzictwa. Zachowano w nim drewniany piec chlebowy, który nadal bywa używany. Najlepszy moment na wizytę to poniedziałek zielonoświątkowy (Pfingstmontag). Co roku odbywa się wtedy Mühlenfest, festyn młyński, podczas którego można poczuć atmosferę dawnego życia wiejskiego, spróbować wypieków i zobaczyć obiekt w pełnej krasie. Poza tym terminem warto wcześniej sprawdzić na stronie miasta lub u organizatorów, czy i kiedy młyn jest udostępniany zwiedzającym. Najczęstsze pytania Gdzie leży Paltrockmühle Schönewalde? W mieście Schönewalde, w powiecie Elbe-Elster w Brandenburgii, w pobliżu granicy z Saksonią-Anhalt i Saksonią. Czy młyn jest zabytkiem? Tak, od czasu przekazania go miastu w 1980 roku jest objęty ochroną zabytków i po renowacji z lat 90. pozostaje w dobrym stanie. Czy młyn nadal miele zboże? Nie. Mąkę mielono tu do 1972 roku, później tylko śrutowano. Dziś jest to obiekt zabytkowy i miejsce wydarzeń lokalnych. Kiedy najlepiej go odwiedzić? W poniedziałek zielonoświątkowy, gdy odbywa się coroczny festyn młyński. Dlaczego daty budowy bywają różne? Młyn zmieniał miejsce i formę, a opracowania podają różne lata jego pierwotnego powstania. Pewne są daty przeniesienia, przebudowy i uruchomienia w Schönewalde. Dla kogo to miejsce? Dla miłośników techniki, historii młynarstwa, fotografów i rodzin szukających spokojnej atrakcji w małym mieście. Wizytę łatwo połączyć ze spacerem po Schönewalde i okolicznych lasach i łąkach regionu Elbe-Elster, a także z zatrzymaniem w trakcie dłuższej trasy po wschodnich Niemczech.
-
Wässerwiesenrad
Möhrendorf
Wässerwiesenrad to koło czerpakowe nad rzeką Regnitz koło Möhrendorfu w Frankonii (Bawaria, Niemcy). Należy do grupy drewnianych kół wodnych, które przez wieki służyły do nawadniania nadrzecznych łąk. Dziś to jedna z najbardziej charakterystycznych pamiątek dawnej gospodarki wodnej doliny Regnitz. Czym jest Wässerwiesenrad? Nazwa składa się z niemieckich słów „Wässerwiese" (łąka nawadniana) i „Rad" (koło). Koło porusza się siłą nurtu rzeki. Zamocowane na obwodzie czerpaki nabierają wodę i unoszą ją w górę, a stamtąd trafia do rowów i kanałów rozprowadzających ją po sąsiednich łąkach. Cała konstrukcja działa bez silnika, wyłącznie dzięki energii płynącej wody. Gdzie się znajduje? Koło stoi nad Regnitz, w pobliżu gminy Möhrendorf, położonej w powiecie Erlangen-Höchstadt, na północ od Norymbergi. Współrzędne obiektu to około 49,641° N i 11,007° E. Okolica jest płaska, zielona i dobrze nadaje się na spokojny spacer lub wycieczkę rowerową wzdłuż rzeki. Dlaczego koła są ważne? W samym Möhrendorfie na Regnitz obraca się kilkanaście kół tego typu, co czyni miejscowość jednym z najlepszych miejsc w regionie do obejrzenia ich z bliska. Wzmianki o czerpakach w Möhrendorfie sięgają początku XV wieku, więc tradycja ma kilkaset lat. Dawniej nawadnianie łąk zapewniało obfite plony siana, dziś takie krajobrazy są cenne także przyrodniczo. Koła utrzymuje lokalna społeczność, zrzeszona we wspólnocie miłośników kół wodnych. Część z nich pracuje obecnie głównie w celach pokazowych i edukacyjnych, jako żywe muzeum dawnej techniki. Uznanie UNESCO Tradycyjne nawadnianie łąk w Niemczech zostało wpisane na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego i objęte uznaniem UNESCO. W maju 2024 roku w Möhrendorfie odbyła się uroczystość z udziałem przedstawicieli Norymbergi, Schwabach, Forchheim i samego Möhrendorfu, poświęcona temu wyróżnieniu. Jak zwiedzać? Wässerwiesenrad najlepiej oglądać podczas spaceru po okolicznych szlakach, takich jak pętle wokół Möhrendorfu. Warto zabrać aparat, bo obracające się koło na tle łąk i rzeki daje wyraźne, fotogeniczne ujęcia. Wstęp nie wymaga biletu, a obiekt widać z drogi lub ścieżki przy rzece. Dobrym pomysłem jest połączenie wizyty z obejrzeniem innych kół w okolicy. Najczęstsze pytania Czy koło działa cały rok? Pracuje, gdy rzeka niesie wystarczająco dużo wody i gdy opiekunowie je uruchamiają; część kół jest dziś uruchamiana przede wszystkim na pokaz. Do czego służyło? Do podnoszenia wody z rzeki i nawadniania łąk. Czy wejście jest płatne? Nie, koło ogląda się z zewnątrz, przy ścieżce nad rzeką. Gdzie leży Möhrendorf? W Bawarii, w Górnej Frankonii (Średnia Frankonia), niedaleko Erlangen i Norymbergi.
-
Altensien grain mill
Sellin
Młyn w Altensien (Mühle Altensien) to drewniany wiatrak typu koźlak, stojący we wsi Altensien na wyspie Rugia nad Morzem Bałtyckim. Wieś należy do gminy uzdrowiskowej Sellin, a młyn leży w pobliżu jeziora Selliner See. To spokojny przystanek dla osób, które w okolicy Selliner See szukają czegoś więcej niż plaża i molo. Co to za młyn? W bazach wiedzy obiekt figuruje jako młyn zbożowy we wsi Altensien. Konstrukcja to koźlak (niem. Bockwindmühle), czyli jeden z najstarszych typów wiatraków europejskich. Cały dom młyna z mechanizmem obraca się na potężnym drewnianym słupie, dzięki czemu skrzydła można ustawić pod wiatr. Taki młyn mielił zboże, a w praktyce służył głównie potrzebom jednego gospodarstwa. Czy to oryginał? Nie. Obecny wiatrak jest rekonstrukcją odbudowaną w 2006 roku ze środków Unii Europejskiej, jako wierna replika dawnego młyna, który stał w Altensien. Według źródeł turystycznych prace wykonał ostatni mistrz budowy młynów w Meklemburgii-Pomorzu Przednim. Dawny młyn miał należeć do miejscowego rolnika o nazwisku Schälke. Dokładnych dat budowy i zamknięcia pierwotnego obiektu nie znalazłem w dostępnych źródłach, więc ich tu nie podajemy. Dlaczego młyny były tu tak ważne? Wiatraki były dawniej codziennością krajobrazu Rugii. Wokół Sellin działało ich ponad dwadzieścia, a około 1900 roku mieszkańcy wyspy mełli zboże w ponad dwustu holenderskich wiatrakach oraz w różnych koźlakach. Młyn w Altensien przypomina o tej epoce, kiedy chleb zaczynał się od wiatru i pracy młynarza. Co można tu zobaczyć? Sam wiatrak, odtworzony według dawnych wzorów, z widocznym mechanizmem; można obejrzeć także jego wnętrze. Niewielką wystawę w domku na skraju pola, poświęconą historii młynarstwa na Pomorzu Przednim. Okolicę nad jeziorem Selliner See, dobrą na spacer lub wycieczkę rowerową. W kalendarzu imprez regionu pojawia się tu także Niemiecki Dzień Młynów (Deutscher Mühlentag), obchodzony w święto Zielonych Świątek; w 2026 roku wpisano go na 25 maja. Przy takich okazjach wiatraki zwykle otwiera się dla zwiedzających, więc to dobry termin, jeśli chcesz zajrzeć do środka. Przed wizytą sprawdź aktualne godziny na stronie informacji turystycznej Sellin. Najczęstsze pytania Gdzie leży młyn w Altensien? We wsi Altensien, części gminy Sellin na wyspie Rugia, w pobliżu jeziora Selliner See. Współrzędne to około 54,3685 N, 13,671 E. Czy młyn jest oryginalny? Nie, to rekonstrukcja z 2006 roku, wykonana jako replika dawnego młyna zbożowego. Jakiego typu jest to wiatrak? To koźlak, w którym cały budynek obraca się na centralnym słupie. Czy jest tu wystawa? Tak, mała ekspozycja o historii młynów na Pomorzu Przednim mieści się w domku przy polu. Czy to dobry cel dla rodzin? Tak. Młyn jest niewielki, łatwo dostępny i dobrze łączy się ze spacerem po okolicy lub wycieczką rowerową z Sellin. Dla kogo? Dla miłośników techniki i historii, rodzin z dziećmi oraz osób, które zwiedzając Rugię, chcą zobaczyć coś spoza głównych kurortów. Wizyta nie zajmuje dużo czasu, więc łatwo wpisać ją w dłuższy plan dnia w okolicy Sellin.
-
Windmühle Bavenhausen
Bavenhausen
Windmühle Bavenhausen to zabytkowy wiatrak na wzgórzu Windberg, w miejscowości Bavenhausen, należącej do gminy Kalletal w powiecie Lippe w Nadrenii Północnej-Westfalii. Obiekt jest chroniony jako zabytek architektury (Baudenkmal) i należy do najbardziej charakterystycznych punktów widokowych doliny Kalletal. Gdzie stoi wiatrak w Bavenhausen? Młyn stoi na wzgórzu Windberg, nad zabudową Bavenhausen. Okolica to wschodniowestfalska kraina Lippe, pagórkowata i rolnicza, położona w paśmie wzgórz między Wezerą a Lasem Teutoburskim. Wiatrak otacza obszar chronionego krajobrazu Hanggrünland am Windberg, czyli łąki i pastwiska na zboczu wzgórza. Dzięki temu miejsce jest spokojne, a sam budynek dobrze widać z daleka na tle zielonych stoków. Jaka jest historia młyna? Według informacji turystycznych wiatrak pochodzi z 1853 roku. Jest to tak zwany Erdholländer, czyli młyn typu holenderskiego stojący bezpośrednio na ziemi, a nie na wysokim podmurowaniu. Budynek wzniesiono z lokalnie wydobywanego piaskowca, co nadaje mu ciepły, naturalny wygląd i wiąże go z krajobrazem regionu. Przez długi czas młyn mełł ziarno, a według jednego z opisów pracował głównie jako młyn kukurydziany. Mielenie zakończono w 1948 roku. Do czego służył po wyłączeniu z pracy? Po zakończeniu pracy młyna jego wnętrze wykorzystano w nowy sposób. Od połowy lat pięćdziesiątych XX wieku budynek pełnił funkcję wysoko położonego zbiornika wody, który wspierał zaopatrzenie okolicznych domostw. Wzgórze Windberg, jako punkt wysoki, dobrze nadawało się do takiego zastosowania. Dzięki temu wiatrak nie popadł w zapomnienie i pozostał użytecznym elementem lokalnej infrastruktury, zanim stał się przede wszystkim zabytkiem. Co warto wiedzieć przed wizytą? Wiatrak jest zabytkiem chronionym, więc warto oglądać go z zewnątrz i szanować otoczenie. Wieczorem budynek jest oświetlony i widać go z doliny Kalletal, co czyni go ciekawym motywem do fotografii o zmierzchu. Wzgórze leży w otoczeniu łąk objętych ochroną krajobrazową, dlatego najlepiej trzymać się dróg i ścieżek. Okolica nadaje się na spacery i krótkie wycieczki piesze lub rowerowe po Kalletalu. Wiatrak jest jednym z kilku młynów w gminie Kalletal; w pobliżu stoi także wiatrak w miejscowości Brink, co pozwala połączyć oba obiekty w jednej wycieczce. Najczęstsze pytania Z którego roku pochodzi wiatrak w Bavenhausen? Z 1853 roku, według informacji turystycznych regionu. Z jakiego materiału go zbudowano? Z lokalnie wydobywanego piaskowca. Czy młyn nadal miele zboże? Nie. Mielenie zakończono w 1948 roku, a później wnętrze służyło jako zbiornik wody. Czy wiatrak jest zabytkiem? Tak, jest wpisany jako Baudenkmal, czyli zabytek chroniony. Gdzie dokładnie leży? Na wzgórzu Windberg w Bavenhausen, w gminie Kalletal, w powiecie Lippe w Nadrenii Północnej-Westfalii. Czy widać go wieczorem? Tak, budynek jest oświetlony i widoczny z doliny.
-
Seemühle
Woldegk
Seemühle w Woldegk to pięciokondygnacyjny wiatrak typu holenderskiego z szeroką galerią, znany również jako Fröhlckesche Windmühle. Stoi w mieście Woldegk w powiecie Mecklenburgische Seenplatte w Meklemburgii-Pomorzu Przednim i jest jednym z najlepiej zachowanych młynów w tzw. mieście wiatraków. Jak wygląda Seemühle? Wieża młyna jest okrągła, murowana z kamienia i pokryta smołą. Na szczycie osadzono obrotowy, wygięty czub, który pozwalał ustawiać skrzydła pod wiatr. Dookoła biegnie szeroka galeria, typowa dla młynów holenderskich. Kamienna konstrukcja i ciemna powłoka nadają budowli surowy, ale bardzo charakterystyczny wygląd. Wieża stoi na dwukondygnacyjnej podstawie. Parter wzniesiono z kamienia polnego, a piętro z cegły. To piętro służyło jako mieszkanie młynarza, dzięki czemu rodzina mieszkała tuż przy maszynerii. Jaka jest historia młyna? Na tym miejscu już od końca XVII wieku działał wiatrak typu koźlak. Miasto zaangażowało się w jego utrzymanie: w 1732 roku, gdy obiekt wymagał naprawy, dostarczyło drewno, a resztę kosztów pokrył młynarz. Koźlak spłonął w 1887 roku. Obecny młyn wzniesiono rok później, w 1888 roku. Około 1900 roku od zachodu dobudowano magazyn zbożowy. W latach czterdziestych XX wieku doszedł dwukondygnacyjny dom mieszkalny oraz ceglana przybudówka od północy z otwartym przejściem na parterze. Seemühle uchodziła za najmocniejszy wiatrak w Woldegk. Mełła zboże aż do 1960 roku, kiedy zakończono pracę. Co dzieje się z młynem dziś? Po zakończeniu produkcji budynki przejęli prywatni właściciele, którzy zabezpieczyli je i wyremontowali. Dziś to prywatny zespół zabudowań z mieszkaniami. Młyn jest wpisany do rejestru zabytków (Baudenkmal) i figuruje na liście zabytków Woldegk. Czy można zwiedzać Seemühle? Wnętrza są prywatne, więc młyn można oglądać wyłącznie z zewnątrz. Stoi przy Prenzlauer Chaussee 5. Nie leży na szlaku młynów (Mühlenrundweg), ale widać go z ulicy, więc łatwo go dołączyć do spaceru po mieście. Woldegk, miasto wiatraków Woldegk założono między 1236 a 1250 rokiem. Pierwotnie w mieście działało siedem wiatraków, do dziś zachowało się pięć. Dlatego Woldegk nazywa się Windmühlenstadt. Seemühle jest jednym z tych młynów i warto ją zobaczyć obok pozostałych, jeśli interesuje Cię dawne młynarstwo Meklemburgii. Najczęstsze pytania Czy Seemühle ma inną nazwę? Tak, nazywana jest także Fröhlckesche Windmühle. Obie nazwy dotyczą tego samego budynku. Kiedy zbudowano obecny młyn? W 1888 roku, po pożarze starszego wiatraka koźlaka z 1887 roku. Czy można wejść do środka? Nie. Obiekt jest prywatny, mieszczą się w nim mieszkania, a oglądać go można tylko z zewnątrz. Czy młyn nadal mieli zboże? Nie. Pracę zakończył w 1960 roku. Czy to zabytek? Tak, jest wpisany jako zabytek budowlany.
-
Lumpzig post mill
Schmölln
Wiatrak koźlak w Lumpzig (niem. Bockwindmühle Lumpzig) to zabytkowy młyn wietrzny w wiosce Lumpzig, która należy dziś do miasta Schmölln w Turyngii, w powiecie Altenburger Land. Wzniesiono go w 1732 roku. Jest ostatnim zachowanym wiatrakiem tego typu w regionie i jednym z dwóch najstarszych koźlaków w całej Turyngii. Co to za wiatrak i dlaczego warto go zobaczyć? Koźlak to najstarszy typ europejskiego młyna wietrznego. Cały drewniany korpus z mechanizmem spoczywa na pionowym słupie i obraca się wokół niego, tak aby śmigła ustawiać pod wiatr. W Altenburger Land stało kiedyś około dwudziestu takich młynów. Lumpzig to jedyny, który przetrwał do dziś, więc jest to rzadka okazja, by zobaczyć na żywo technikę, która przez stulecia mieliła zboże dla okolicznych wsi. Wyjątkowa technika Po rozbudowie o drugi kamień młyński w wiatraku zamontowano nietypowe rozwiązanie: przekładnię z pochylonym walcem (niem. Schrägstockgetriebe). Dzięki temu oba kamienie napędza jedno wspólne koło zębate. Zwykle stosowano inne układy, dlatego młyn ma wysoką wartość dla ochrony zabytków i historii przemysłu. Dla osób zainteresowanych techniką to najciekawszy szczegół całego obiektu. Historia po 1732 roku Młyn przez ponad dwa stulecia służył okolicznym gospodarstwom. Według jednego ze źródeł pracował do 1961 roku. W 2001 roku silna wichura poważnie go uszkodziła. Odbudową zajęło się stowarzyszenie Altenburger Bauernhöfe e.V., które od 2002 roku jest właścicielem obiektu i prowadzi jego renowację. Okolica i sama wieś Lumpzig po raz pierwszy pojawia się w źródłach w 1140 roku, w dokumencie biskupa Udona I z Naumburga, pod nazwą Lomzke. Wieś należała do rodziny von Ende z Kayna. Dziś jest jednym z sołectw Schmölln, miasta znanego w regionie jako ośrodek przemysłu guzikarskiego. Czy można tu przyjechać? Wiatrak jest zabytkiem techniki i popularnym celem wycieczek po Altenburger Land. Stowarzyszenie organizuje w nim wydarzenia, między innymi doroczne święto wiatraka, czyli Lumpziger Bockwindmühlenfest. Terminy zwiedzania i imprez sprawdzisz na stronie miasta Schmölln, w informacji turystycznej regionu Altenburger Land lub na stronie stowarzyszenia. Najczęstsze pytania Kiedy zbudowano wiatrak w Lumpzig? W 1732 roku. Czym jest koźlak? To wiatrak, którego cały drewniany korpus obraca się na centralnym słupie, by ustawić śmigła pod wiatr. Czy to jedyny taki wiatrak w regionie? Tak, to ostatni zachowany koźlak w Altenburger Land. Wcześniej w regionie działało ich około dwudziestu. Kto opiekuje się młynem? Stowarzyszenie Altenburger Bauernhöfe e.V., które od 2002 roku jest jego właścicielem i odbudowało go po wichurze z 2001 roku. Co jest w nim wyjątkowego technicznie? Przekładnia z pochylonym walcem, dzięki której jedno koło zębate napędza dwa kamienie młyńskie. W którym kraju i regionie się znajduje? W Niemczech, w Turyngii, w powiecie Altenburger Land, w dzielnicy Lumpzig miasta Schmölln. Wiatrak w Lumpzig dobrze łączy się z wycieczką po okolicznych wsiach Altenburger Land, znanych z dawnych gospodarstw i krajobrazu rolniczego wschodniej Turyngii. Dla fanów historii techniki, dawnych rzemiosł i architektury drewnianej jest to punkt wart krótkiego postoju w drodze między Altenburgiem a Gerą czy Lipskiem.
-
Wassermühle Albersdorf
Albersdorf
Wassermühle Albersdorf to zabytkowy młyn wodny w Albersdorfie, w środkowej części Dithmarschen w Szlezwiku-Holsztynie. Stoi nad stawem młyńskim zasilanym wodami rzeki Gieselau i należy do tej samej rodziny od ponad dwustu lat. To dobry przystanek dla osób, które lubią historię techniki, spokojne spacery i krajobraz północnych Niemiec. Od kiedy istnieje młyn w Albersdorfie? Młyn pojawia się na mapie z 1559 roku, a pierwsza pewna wzmianka pisemna pochodzi z 1639 roku i znajduje się w księdze cechowej. W 1750 roku obiekt przejęła rodzina Boljen, która jest jego właścicielem do dziś. Taka ciągłość własności jest w regionie rzadkością i sprawia, że młyn to nie tylko pomnik, lecz także kawałek historii jednej rodziny. W 1790 roku młyn spłonął, po czym go odbudowano. Kilkanaście lat później, w 1806 roku, miejscowy zarządca (Landvogt) rozstrzygnął spór o wodę: mieszkańcom sąsiedniego Bunsoh zakazano piętrzenia strumieni Westerau i Bellerbek, ponieważ prawo do korzystania z tych dopływów miał młynarz z Albersdorfu. Pokazuje to, jak ważna dla lokalnej gospodarki była każda ilość wody napędzającej koło. Jak zmieniała się technika? W okresach niskiego stanu wód pomagał młynarzowi wiatrak, który pełnił funkcję zapasową do 1867 roku. Około 1902 roku młyn prawdopodobnie przebudowano lub postawiono na nowo, a wraz z tym zamontowano kocioł parowy. W 1908 roku dobudowano kotłownię i spichlerz. Wały i przekładnie wykonano z żelaza, co dobrze świadczy o rozwoju młynarstwa na przełomie XIX i XX wieku. Komercyjne mielenie zboża na zlecenie zarzucono w latach trzydziestych XX wieku, bo przestało się opłacać. Napęd młyna wykorzystywano jednak jeszcze do pilarki tarczowej, sieczkarni i młocarni. W 1984 roku obiekt wyremontowano i wyposażono w nowe koło wodne; od tego czasu jest też wpisany do rejestru zabytków. Informacje o późniejszym użytkowaniu różnią się w zależności od opracowania, dlatego warto zapytać na miejscu lub w informacji turystycznej, czy młyn pracuje w danym dniu. Staw młyński i przyroda Przy młynie leży Mühlenteich, czyli staw młyński. W latach 1986–1988 przeprowadzono tu duży projekt renaturyzacji, dzięki któremu zbiornik stał się siedliskiem wielu gatunków roślin i zwierząt. Przepławka umożliwia rybom i owadom przemieszczanie się między rzeką Gieselau a stawem. Okolica nadaje się na krótki spacer, odpoczynek nad wodą i obserwację przyrody. Co jeszcze zobaczyć w okolicy? Albersdorf ma status uzdrowiska klimatycznego (Luftkurort) i leży na szlakach rowerowych. Do wyboru są m.in. trasa „Luftkurort zum Wohlfühlen" (ok. 32 km) oraz „Von Kanal und Steinzeitgräbern" (ok. 50 km), która łączy kanał z neolitycznymi grobowcami. W pobliżu znajduje się kościół św. Remigiusza oraz groby jeńców wojennych z ZSRR i Rosji. W miejscowości odbywają się też targ tygodniowy i jarmark bożonarodzeniowy, choć dokładne terminy trzeba sprawdzić osobno. Najczęstsze pytania Gdzie leży młyn? Przy ulicy Zur Wassermühle w Albersdorfie, w powiecie Dithmarschen. Czy młyn jest zabytkiem? Tak, od 1984 roku objęto go ochroną konserwatorską. Czy można wejść do środka? Godziny otwarcia i ewentualne opłaty nie są jednoznacznie podane, więc przed wizytą skontaktuj się z informacją turystyczną w Albersdorfie. Dla kogo to miejsce? Dla miłośników zabytków techniki, rowerzystów, rodzin na krótki spacer oraz osób szukających spokojnych zakątków Szlezwika-Holsztyna.
-
Meints Mühle
Aurich
Meints Mühle to wiatrak typu Erdholländer w Tannenhausen, dzielnicy miasta Aurich we Fryzji Wschodniej (Dolna Saksonia). Z wysokością około 6,5 metra uchodzi za najmniejszy wiatrak tego typu w całej Dolnej Saksonii. Obok stoi dawny magazyn zbożowy (Packhaus), który razem z młynem tworzy niewielki zespół. Czym wyróżnia się ten wiatrak? Erdholländer to holenderski typ wiatraka, w którym korpus stoi bezpośrednio na ziemi, bez wysokiej podmurówki czy galerii. Meints Mühle jest wyjątkowo niski i zgrabny, dlatego zwiedzający często zaskakuje jego skala: skrzydła o rozpiętości około 12 metrów wydają się większe od samego budynku. To dobry obiekt dla osób, które lubią drobne, nietypowe zabytki techniki, a nie wielkie atrakcje. Skąd się wziął młyn w Tannenhausen? Wiatrak nie stał tu od początku. Według dostępnych źródeł powstał w drugiej połowie XIX wieku (najczęściej podawany jest rok 1867) w innym miejscu Fryzji Wschodniej, gdzie mielił zboże i służył do podnoszenia wody. W 1923 roku młynarz Heinrich Meints kupił budynek i kazał go ustawić w Tannenhausen. Od jego nazwiska pochodzi obecna nazwa obiektu. Od napędu wiatrowego do elektrycznego Młyn mógł pracować dzięki wiatrowi, ale w 1951 roku dołożono silnik elektryczny jako dodatkowy napęd. Dzięki temu produkcja przestała zależeć od pogody. Mimo to około 1960 roku młyn wyłączono z eksploatacji, co było losem wielu małych młynów w regionie, gdy zboże zaczęły przerabiać duże, nowoczesne zakłady. Ratunek dla zabytku W latach 90. XX wieku budynek był w bardzo złym stanie. W 1991 roku powstało stowarzyszenie (Mühlen-, Verkehrs- und Heimatverein Tannenhausen), którego celem była odbudowa i zachowanie młyna. Prace remontowe zakończono w połowie lat 90. (źródła podają różne daty, od 1993 do 1996). Dziś młyn jest w pełni sprawny i działa jako młyn-muzeum prowadzony przez to samo stowarzyszenie. Szlak młynów i okolica Meints Mühle należy do Niedersächsische Mühlenstraße, tematycznego szlaku łączącego młyny w Dolnej Saksonii. W pobliżu, na północ od młyna, znajduje się też grobowiec megalityczny Tannenhausen, a okolica leży na trasie Ewiges Meer Route, więc wizytę można połączyć ze spacerem lub przejażdżką rowerem po rolniczym krajobrazie Fryzji Wschodniej. Najczęstsze pytania Gdzie leży Meints Mühle? W Tannenhausen, części miasta Aurich we Fryzji Wschodniej, w północno-zachodnich Niemczech. Czy to naprawdę najmniejszy wiatrak w Dolnej Saksonii? Tak, określa się go jako najmniejszy Erdholländer w tym kraju związkowym; ma około 6,5 metra wysokości. Czy młyn nadal działa? Tak. Po renowacji jest sprawny i funkcjonuje jako młyn-muzeum. Kto się nim opiekuje? Stowarzyszenie Mühlen-, Verkehrs- und Heimatverein Tannenhausen, założone w 1991 roku. Czy można go połączyć z innymi atrakcjami? Tak, w okolicy jest grobowiec megalityczny, a sam młyn należy do szlaku Niedersächsische Mühlenstraße.
-
Kressiermühle
Forstinning
Kressiermühle to dawny młyn nad rzeką Sempt i zarazem osada należąca do gminy Forstinning w powiecie Ebersberg, w Górnej Bawarii. Leży na wschód od Monachium, w spokojnej okolicy pól i łąk, i jest ciekawym przystankiem dla osób, które lubią historię lokalną, spacery wzdłuż rzeki i wycieczki rowerowe po bawarskiej prowincji. Czym jest Kressiermühle? Kressiermühle to Ortsteil, czyli część gminy Forstinning, a nie samodzielna miejscowość. Tworzy ją pojedyncze gospodarstwo z dawnym młynem, wokół którego przez stulecia toczyło się życie okolicznych wsi. Nazwa pochodzi od rodziny młynarzy Kressierer, którzy gospodarowali tu od XVI wieku. Jak wygląda historia młyna? Najstarsza możliwa wzmianka pochodzi z 1115 roku, kiedy pewien rycerz podarował klasztorowi w Ebersbergu młyn w okolicy Schwaben. Uważa się, że chodziło właśnie o Kressiermühle, choć nie ma na to ostatecznego dowodu. Pewniejsze są późniejsze zapisy: w 1538 roku wymieniono młynarza Wolfganga Kressierera, pierwszego, który występuje w źródłach pod nazwiskiem odpowiadającym dzisiejszej nazwie młyna. Rodzinę wiązano z tym gospodarstwem mniej więcej od połowy XVI wieku. Młyn miał w regionie szczególną pozycję. Był jedynym młynem na Semptcie, który aż do sekularyzacji pozostawał własnością klasztoru w Ebersbergu. Po zakazie działalności zakonu jezuitów w 1773 roku trafił pod zarząd elektorskiej Hofkammer, czyli skarbu dworskiego w Monachium. Do której gminy należał młyn? Sprawy administracyjne były tu zawiłe. Jeszcze w 1813 roku Kressiermühle figurowała w wykazie gmin jako część gminy Schwaben. W edykcie rewizyjnym z 1818 roku po raz pierwszy przypisano ją do Forstinning, ale pod względem podatkowym pozostała przy Schwaben aż do 1859 roku. Jak długo pracował młyn? Według mapy turystycznej tartak przy młynie działał do 1914 roku, a młyn zbożowy mielił mąkę do początku lat sześćdziesiątych XX wieku. W jednym ze źródeł podaje się też rok 1920 jako moment wyłączenia młyna z ruchu i przejścia gospodarstwa wyłącznie na rolnictwo. W 1985 roku zabudowania wzniesiono na nowo. Co można zobaczyć dziś? Obecnie na miejscu działa gospodarstwo agroturystyczne z noclegami. Przy młynie stoi głaz narzutowy z wyrytym kołem młyńskim, ustawiony z okazji 900-lecia pobliskiego Markt Schwaben. Kamień to miły akcent dla spacerowiczów i dobry punkt na zdjęcie. Kressiermühle jest też jednym z punktów na trasach pieszych i rowerowych poświęconych dawnym młynom na Semptcie. Najczęstsze pytania Czy Kressiermühle to atrakcja z biletami i godzinami otwarcia? Nie. To prywatne gospodarstwo w niewielkiej osadzie, więc nie ma tu kas ani zwiedzania z przewodnikiem. Najlepiej traktować je jako przystanek na trasie spaceru lub przejażdżki rowerowej i szanować prywatny teren. Gdzie leży Kressiermühle? W gminie Forstinning, w powiecie Ebersberg, w Bawarii, w pobliżu Markt Schwaben i rzeki Sempt. Czy można tu przenocować? Tak, w gospodarstwie działa oferta noclegowa typu Ferienhof. Warunki i dostępność warto sprawdzić bezpośrednio u gospodarzy. Dlaczego młyn jest ważny historycznie? Należał do klasztoru w Ebersbergu, a jego dzieje, sięgające średniowiecza, dobrze pokazują, jak funkcjonowały młyny i majątki klasztorne w Bawarii aż do sekularyzacji. Dla kogo jest to miejsce? Dla miłośników historii regionalnej, pieszych i rowerzystów szukających cichych, mało turystycznych zakątków w okolicach Monachium.
-
Schöpfmühle Honigfleth
Stördorf
Schöpfmühle Honigfleth to wiatrowy młyn odwadniający w miejscowości Honigfleth, należącej do gminy Stördorf w regionie Wilstermarsch (powiat Steinburg, Szlezwik-Holsztyn). Charakterystyczna drewniana konstrukcja stoi wśród płaskich pól i kanałów marszy nad dolną Łabą i uchodzi za symbol całej okolicy. Czym jest Schöpfmühle Honigfleth? Schöpfmühle to dosłownie „młyn czerpalny". Nie mielił on zboża, lecz pompował wodę. Wilstermarsch leży bardzo nisko, miejscami poniżej poziomu morza, więc od wieków mieszkańcy musieli walczyć z nadmiarem wody. Wiatr napędzał tu urządzenie podnoszące wodę z rowów i grup melioracyjnych na wyżej położone kanały, zwane w regionie Wettern. Stamtąd woda odpływała dalej, a pola i łąki nadawały się do uprawy i wypasu. Młyn działa w oparciu o ślimak Archimedesa, czyli obracającą się spiralę zamkniętą w nachylonej rynnie. Obrót śruby unosi wodę stopniowo w górę, bez skomplikowanych mechanizmów. Rozwiązanie jest proste, a przy tym skuteczne, dlatego przez długi czas stosowano je w marszach północnych Niemiec. Jaki to typ młyna? W literaturze i w nazwach potocznych często pojawia się określenie „Bockmühle" (wiatrak koźlak). Część opracowań zwraca jednak uwagę, że jest to nieścisłe: konstrukcja należy do typu Köcherwindmühle, zwanego też Kokermühle. W takim młynie cały korpus z wirnikiem nie obraca się na kozłach, lecz mieści się nad nieruchomą podstawą, a ruchoma część pozwala ustawić skrzydła pod wiatr. Dla zwiedzającego różnica jest subtelna, ale dla miłośników techniki to ważny szczegół. Historia i przeniesienie Daty powstania w różnych źródłach się różnią. Jedne podają rok 1850, inne wskazują na wiatrak pochodzący z XVIII wieku, który później częściowo rozebrano i gruntownie odnowiono. Wiadomo natomiast, że w 1960 roku ostatni młyn czerpalny Wilstermarsch przeniesiono z pierwotnego miejsca nad kanałem Dwerfelder Wettern do Honigfleth, aby zachować go jako zabytek kultury. Od 1983 roku obiekt podlega ochronie jako zabytek, a prace remontowe zakończono około 2000 roku. Opisuje się go jako jeden z ostatnich młynów tego rodzaju w północnych Niemczech, a według jednego ze źródeł jest jedynym kokermühle w Niemczech, który wciąż działa w swoim pierwotnym zastosowaniu. Kto o niego dba? Opiekę nad młynem sprawuje stowarzyszenie wspierające, założone w 1997 roku, które działa pod nazwą związaną z młynem w Honigfleth. Jego członkowie zajmują się utrzymaniem konstrukcji i organizacją zwiedzania. Ostatnio stowarzyszenie zbudowało sześciometrową drewnianą pompę ślimakową z napędem elektrycznym. Dzięki niej goście mogą zobaczyć, jak działa technika podnoszenia wody, nawet gdy wiatr jest za słaby, by obracać skrzydła. Informacje praktyczne Młyn znajduje się pod adresem Honigfleth 1 w Stördorfie. Zwiedzanie odbywa się według ustaleń, a oprowadzanie bywa organizowane na prośbę grup. Przed wizytą warto sprawdzić aktualne terminy u lokalnych organizatorów lub w urzędzie Amt Wilstermarsch. Okolica świetnie nadaje się na spokojną wycieczkę rowerową. Płaski krajobraz marszy, kanały, groble i pojedyncze zabytki techniki, jak ten młyn, tworzą trasę kulturową związaną z historią odwadniania ziemi. Miejsce spodoba się osobom zainteresowanym techniką, historią rolnictwa i fotografią krajobrazową. Najczęstsze pytania Czy młyn mielił zboże? Nie. Jego zadaniem było odwadnianie, czyli pompowanie wody z rowów do wyżej położonych kanałów. Czy to na pewno wiatrak koźlak? Potocznie tak się go nazywa, lecz według części źródeł to Köcherwindmühle, czyli Kokermühle. Od kiedy jest zabytkiem? Od 1983 roku znajduje się pod ochroną konserwatorską. Dlaczego stoi w Honigfleth? W 1960 roku przeniesiono go tu znad kanału Dwerfelder Wettern, by zachować ostatni młyn czerpalny regionu. Czy działa przy słabym wietrze? Przy małej ilości wiatru można pokazać pracę elektrycznie napędzanej drewnianej pompy ślimakowej.
-
Paltrockmühle Langerwisch
Paltrockmühle Langerwisch to zabytkowy, wciąż sprawny wiatrak w Langerwisch, części gminy Michendorf w powiecie Potsdam-Mittelmark w Brandenburgii. Obok niego stoi mały wiatrak kozłowy, a oba obiekty są wpisane do rejestru zabytków i nadal mogą pracować. Skąd wziął się wiatrak w Langerwisch? Historia młyna jest nietypowa, bo nie powstał on w miejscu, w którym dziś stoi. Zbudowano go w 1839 roku w Oranienburgu jako klasyczny wiatrak kozłowy, czyli drewnianą konstrukcję, w której cała obudowa z mechanizmem obraca się na centralnym słupie. W 1879 roku kupił go młynarz Otto Melior. Młyn rozebrano na części, które przewieziono do Langerwisch barką i wozami konnymi, a następnie złożono na nowo w miejscowości Neu Langerwisch. Przeniesienie całego wiatraka w tamtych czasach było sporym przedsięwzięciem organizacyjnym. Według opracowań regionalnych wzmianka o wiatraku w Neu Langerwisch pojawia się w źródłach już w 1745 roku. Obecny młyn był jednak najpewniej pierwszym wiatrakiem w tym konkretnym miejscu, a stało się to dopiero w roku 1879. Czym różni się wiatrak typu paltrock? W 1930 roku młyn przebudowano na wiatrak typu Paltrock. Prace wykonała firma młynarska Schröder z Lindenhayn. Zmiana polegała na tym, że obracana wraz ze skrzydłami jest cała bryła budynku, osadzona na żelaznym pierścieniu. Dzięki temu we wnętrzu zyskano znacznie więcej użytkowej przestrzeni niż w tradycyjnym wiatraku kozłowym, gdzie obraca się mniejsza część konstrukcji. To właśnie ten kształt i dobrze zachowane rozwiązania techniczne sprawiają, że obiekt jest interesujący dla miłośników historii techniki. Upadek i odnowa Pod koniec pierwszej połowy XX wieku młyn nadal służył rodzinie młynarza, lecz na początku lat 80. XX wieku jego praca ustała. Po zjednoczeniu Niemiec rodzina Melior odnowiła wiatrak i przywróciła mu stan z 1930 roku. Od 2000 roku młyn znów jest sprawny technicznie, co czyni go cennym przykładem żywego zabytku, a nie jedynie wystawionego na pokaz eksponatu. Mały wiatrak kozłowy obok Tuż obok stoi miniaturowy wiatrak kozłowy zbudowany w 1938 roku jako młyn dydaktyczny. Jest on również sprawny i objęty ochroną konserwatorską. Razem oba obiekty tworzą niewielki zespół pozwalający porównać dwa rozwiązania konstrukcyjne w jednym miejscu. Najczęstsze pytania Gdzie leży Paltrockmühle Langerwisch? W miejscowości Langerwisch, w gminie Michendorf, w powiecie Potsdam-Mittelmark w niemieckiej Brandenburgii. Kiedy powstał wiatrak? Zbudowano go w 1839 roku w Oranienburgu, do Langerwisch przeniesiono w 1879 roku, a w 1930 roku przebudowano na typ Paltrock. Czy wiatrak działa? Tak, po renowacji przeprowadzonej przez rodzinę Melior jest sprawny od 2000 roku. Co to jest wiatrak typu Paltrock? To wiatrak, w którym obraca się cały korpus budynku na żelaznym pierścieniu, dzięki czemu wnętrze jest przestronniejsze niż w wiatraku kozłowym. Czy obok jest inny młyn? Tak, mały wiatrak kozłowy z 1938 roku, pierwotnie służący do celów dydaktycznych. Miejsce warto odwiedzić podczas wycieczki po okolicach Poczdamu, zwłaszcza jeśli interesują Cię zabytki techniki i dawne młynarstwo w Brandenburgii.
-
Molitorsmühle
Schweich
Molitorsmühle to zabytkowy młyn wodny w Schweich, miasteczku nad Mozelą w Nadrenii-Palatynacie, który dziś działa jako muzeum młynarstwa. Stoi nad strumieniem Föhrenbach i pozwala zobaczyć, jak jeszcze niedawno wyglądała codzienna praca przy przetwarzaniu zboża i olejów. Czym jest Molitorsmühle? To w pełni zachowany młyn wodny napędzany wodą z Föhrenbach. Obiekt powstał w 1824 roku jako zakład wielofunkcyjny: tłoczono w nim olej, garbowano skóry i mielono ziarno. Z czasem budynek zaczęto kojarzyć z rodziną Molitor, od której pochodzi dzisiejsza nazwa. Młyn pracował aż do 1972 roku, po czym został wyłączony z produkcji. Od zakładu produkcyjnego do muzeum Po zakończeniu pracy młyn nie został rozebrany ani przerobiony na zwykły budynek mieszkalny. W 1994 roku uznano go za zabytek budowlany i techniczny, co potwierdza wartość zachowanych urządzeń. Od 1997 roku obiekt jest dostępny dla zwiedzających jako muzeum młyna. Według lokalnych źródeł jest on w rękach prywatnych i należy do rodzeństwa Branz, a nie do instytucji publicznej, dlatego warto traktować go jako inicjatywę wyrosłą z pasji do dziedzictwa technicznego regionu. Co można zobaczyć w środku? Ekspozycja obejmuje cztery kondygnacje młyna. Zwiedzający poznają technikę młynarską w jej oryginalnym otoczeniu: nie w gablotach, lecz tam, gdzie urządzenia faktycznie pracowały. Podczas oprowadzań młyn bywa uruchamiany, więc można zobaczyć mechanizmy w ruchu, co robi znacznie większe wrażenie niż sam opis. Dla osób zainteresowanych historią rzemiosła, techniką wodną czy życiem wsi i małych miast nad Mozelą to ciekawy przystanek. Dla kogo jest to miejsce? Muzeum przypadnie do gustu miłośnikom techniki, rodzinom z dziećmi ciekawymi, jak dawniej powstawała mąka, oraz osobom podróżującym po Mozeli, które chcą połączyć winnice i widoki z czymś mniej oczywistym. Warto pamiętać, że to historyczny budynek: spotkacie tu strome schody, niskie pomieszczenia i wąskie przejścia. Z tego powodu zwiedzanie bywa trudne dla osób z ograniczoną mobilnością oraz dla wózków. Wydarzenia Co roku w niedzielę po Zesłaniu Ducha Świętego odbywa się tu festyn młyński, podczas którego wstęp jest bezpłatny. To dobra okazja, by zobaczyć młyn w towarzystwie innych gości i w bardziej świątecznej atmosferze. Najczęstsze pytania Kiedy powstał młyn? W 1824 roku, jako młyn olejowy, garbarski i zbożowy. Kiedy przestał działać? W 1972 roku. Od 1997 roku służy jako muzeum. Czy młyn jest zabytkiem? Tak, od 1994 roku jest chronionym zabytkiem budowlanym i technicznym. Czy obiekt jest dostępny dla osób z niepełnosprawnościami? Nie w pełni. Budynek ma strome schody, niskie sufity i wąskie przejścia. Czy sprawdzić godziny otwarcia? Tak. Źródła podają różne dane kontaktowe, dlatego przed wizytą najlepiej zajrzeć na oficjalną stronę muzeum, molitorsmuehle.de, i potwierdzić termin zwiedzania, zwłaszcza poza głównym sezonem. Podsumowanie Molitorsmühle to niewielkie, ale autentyczne muzeum techniki w Schweich. Łączy historię lokalnego rzemiosła z możliwością zobaczenia działającego młyna w oryginalnych wnętrzach. Jeśli planujecie wycieczkę po środkowej Mozeli i interesuje was coś więcej niż winiarnie, ten zachowany młyn nad Föhrenbach jest wart krótkiego postoju, a przy odrobinie szczęścia zobaczycie go podczas pracy.
-
Kieselwitzer Mühle
Kieselwitz
Kieselwitzer Mühle to dawny młyn wodny w sercu brandenburskiego Parku Przyrody Schlaubetal, nad rzeką Schlaube, między miejscowościami Groß Briesen na zachodzie a Kieselwitz na wschodzie. Dziś z zabudowań zostało niewiele, ale miejsce jest przystankiem na szlakach pieszych i ma ciekawą, wielowiekową historię. Gdzie leży Kieselwitzer Mühle? Młyn znajduje się w dolinie Schlaube, jednej z najbardziej malowniczych dolin rzecznych Brandenburgii. Na północ od niego leżą Bremsdorfer Mühle oraz trzy jeziora Treppelseen, a na południe jezioro Wirchensee, gdzie stała kolejna z młynów doliny, Schlaubemühle. Cała okolica tworzy ciąg dawnych stanowisk młynarskich, rozmieszczonych wzdłuż rzeki jak paciorki na sznurku. Jak wygląda historia młyna? Pierwsza pisemna wzmianka o młynie pochodzi z 1420 roku. Był to młyn zbożowy, z którego odprowadzano daniny na rzecz klasztoru w Neuzelle. Źródła nie są zgodne co do późniejszych dziejów: według jednych młyn doszczętnie spłonął w 1659 roku i został odbudowany przy wsparciu urzędu zakonnego we Friedlandzie, inne mówią ogólnie o pożarze w połowie XVII wieku. Po wojnie trzydziestoletniej pracował jako tartak. W 1928 roku obiekt kupił Wilhelm Kleeschulte, a mielenie zboża ustało około 1930 roku. W latach trzydziestych tartak zamknięto, a młyn przebudowano na gospodę z tanecznym parkietem pod gołym niebem – wycieczkowicze z okolicy chętnie tu zaglądali. Data zakończenia działalności gastronomicznej bywa podawana różnie, najczęściej wskazuje się koniec lat pięćdziesiątych. We wrześniu 1959 roku obiekt przejął państwowy zakład rybactwa śródlądowego VEB Binnenfischerei, a w 1996 roku wróciła do rąk prywatnych: nabyła go rodzina Gürtlerów. Co można tu zobaczyć dzisiaj? Z samego budynku zachowało się niewiele. O dawnym młynie przypominają staw młyński, powiązane z nim stawy do podchowu pstrągów oraz niewielki wodospad. Stawy nadal służą hodowli ryb, więc miejsce żyje swoim rytmem, choć nie jest typową atrakcją muzealną. Najlepiej traktować je jako przystanek podczas dłuższego spaceru doliną. Jak tu dotrzeć i co zaplanować? Młyn leży przy szlakach pieszych Parku Przyrody Schlaubetal, w tym na trasach okrężnych wychodzących z Kieselwitz. Dolina jest popularna wśród piechurów, bo łączy leśne ścieżki, jeziora i dawne młyny w jedną trasę. Warto zabrać wygodne buty i zaplanować dłuższą wędrówkę, łącząc Kieselwitzer Mühle z pobliskim Bremsdorfer Mühle i jeziorami Treppelseen. Najczęstsze pytania Czy Kieselwitzer Mühle działa jako młyn? Nie. Mielenie zboża zakończono około 1930 roku, a dawny młyn nie funkcjonuje jako obiekt do zwiedzania. Co zostało z dawnego młyna? Głównie staw młyński, stawy pstrągowe i wodospad; same zabudowania przetrwały w niewielkim stopniu. Czy to dobry punkt na wycieczkę? Tak, jako element pieszej trasy przez Schlaubetal, razem z innymi dawnymi młynami i jeziorami doliny. Do czego służą dziś stawy? Nadal wykorzystuje się je do hodowli ryb. Kto zarządza terenem? Od 1996 roku obiekt jest w rękach prywatnych rodziny Gürtlerów, dlatego warto szanować teren i trzymać się wyznaczonych ścieżek. Kieselwitzer Mühle to dobry przykład tego, jak z dawnego przemysłu wodnego zostaje krajobraz: spokojna woda, stawy i opowieść o miejscu, które przez stulecia mełło zboże, ciosało drewno i gościło tańczących na świeżym powietrzu.
-
Water mill in Klein Rönnau
Klein Rönnau
Wodny młyn w Klein Rönnau (niem. Wassermühle Klein Rönnau) to zabytkowy młyn w niewielkiej gminie Klein Rönnau w powiecie Segeberg, w Szlezwiku-Holsztynie. Należy do szlaku młynów wodnych i kultury przemysłowej regionu metropolitalnego Hamburga, a dziś służy jako miejsce pokazów, wystaw i wydarzeń lokalnych. Jak stary jest młyn w Klein Rönnau? Najstarsza wzmianka o młynie w Rönnau pochodzi z dokumentu z 1342 roku. Nie wiadomo jednak, od kiedy dokładnie w miejscowości mielono zboże. Zapis z rady miejskiej Segebergu z 1624 roku wymienia młynarza Johanna Bernßa z Klein Rönnau, co pokazuje, że młyn działał jeszcze przed wojną trzydziestoletnią. Obecny budynek pochodzi z 1649 roku. Jak działał młyn? Pierwotnie napęd stanowiło koło wodne podsiębierne, umieszczone na zewnętrznej ścianie budynku. Woda płynąca pod kołem wprawiała je w ruch i przekazywała siłę na urządzenia w środku. Na przełomie lat 1899 i 1900 koło zastąpiono turbiną, która oprócz mielenia zapewniała także prąd elektryczny. W tym samym czasie dobudowano halę maszyn. Co działo się po 1960 roku? Mielenie zboża zakończono w 1960 roku. Budynek przez kolejne lata niszczał. Źródła różnią się co do szczegółów ratowania obiektu: według jednych gmina wykupiła teren i zabudowania w połowie lat 90., według innych budynki młyna i dom młynarza przejął inwestor w 1999 roku. Pewne jest, że prace remontowe zakończono około 2001 roku, a młyn odzyskał dawny wygląd. Czy w Klein Rönnau był też wiatrak? Tak. W miejscowości stał także wiatrak typu holenderskiego z galerią, zbudowany w 1796 roku. Rozebrano go około 1935 roku z powodu złego stanu konstrukcji, dlatego do dziś zachował się tylko młyn wodny. Co można zobaczyć dzisiaj? Maszyneria młyna jest zachowana i można ją oglądać w ruchu. Od 2004 roku mechanizm mielący napędza silnik elektryczny, więc pokaz nie zależy od poziomu wody. Zwiedzanie z przewodnikiem organizuje się na zamówienie, a także w czasie Niemieckiego Dnia Młynów, obchodzonego co roku w Zielone Świątki. Gmina wykorzystuje budynek również na wystawy i imprezy. Dla kogo jest to miejsce? Dla miłośników techniki i historii przemysłu, którzy chcą zobaczyć, jak zmieniał się napęd młynów od koła wodnego do turbiny. Dla rodzin szukających spokojnego celu niedalekiej wycieczki spod Bad Segeberg. Dla rowerzystów i spacerowiczów zwiedzających wiejską okolicę między Hamburgiem a Lubeką. Najczęstsze pytania Czy młyn działa jako młyn? Maszyneria jest sprawna i pokazywana zwiedzającym, ale zboże nie jest już mielone na skalę przemysłową. Produkcja ustała w 1960 roku. Kiedy najlepiej odwiedzić młyn? Najciekawiej w Niemiecki Dzień Młynów, gdy zwykle są pokazy i zwiedzanie z przewodnikiem. W pozostałych terminach warto zapytać o wizytę z wyprzedzeniem u gminy. Czy to duża atrakcja? Nie. To kameralny zabytek techniki w małej wsi, dobry jako przystanek podczas dłuższej podróży po Szlezwiku-Holsztynie, a nie cel całodniowej wyprawy. Czy młyn ma ponad 370 lat? Obecny budynek tak, bo datuje się na 1649 rok, a sam młyn w tej miejscowości jest wspomniany już w XIV wieku.
-
Hetzwalder Windmühle
Leutersdorf
Hetzwalder Windmühle, zwana też Hetzemühle, to wiatrak typu koźlak w Hetzwalde, części gminy Leutersdorf w saksońskiej Górnych Łużycach. Według dostępnych źródeł to największy zachowany koźlak w Saksonii oraz największy i najstarszy wiatrak w całych Górnych Łużycach. Dla miłośników zabytków techniki i spokojnych wycieczek po pograniczu to ciekawy punkt na mapie. Gdzie stoi wiatrak? Młyn stoi na wzniesieniu w Hetzwalde, nazywanym Löfflersche Berg lub Hetzwalder Berg. Współrzędne obiektu to około 50,9723 N i 14,6281 E, czyli w pobliżu granicy z Czechami i Polską, w regionie Zittau–Görlitz. Wzniesienie dawało młynarzom to, czego potrzebowali najbardziej: swobodny dostęp wiatru. Jak powstał i kto go zbudował? Źródła datują budowę na lata 1775–1780, a część z nich podaje rok 1775. Młyn wzniósł prawdopodobnie młynarz Johann Gottfried Eichhorn, który był też pierwszym użytkownikiem obiektu. Koźlak to najstarszy typ europejskiego wiatraka: cały drewniany korpus obraca się na mocnym słupie, dzięki czemu skrzydła można ustawić pod wiatr. Pięć skrzydeł i próby zwiększenia mocy Hetzemühle była młynem o pięciu skrzydłach, co jest rzadkością wśród wiatraków tego typu. Około 1863 roku kilkakrotnie próbowano zwiększyć jej wydajność. Zamontowano nową piastę, najpierw na osiem skrzydeł, potem na sześć. Rozwiązania te się nie sprawdziły, więc jesienią 1869 roku wrócono do pięciu skrzydeł, które najlepiej wykorzystywały lokalne warunki wiatrowe. Piekarnia i koniec pracy młyna Od 1877 roku właściciele prowadzili przy młynie także piekarnię. Młyn przestał pracować w 1929 roku. W listopadzie 1940 roku trzy skrzydła uległy złamaniu, a po II wojnie światowej pozostało tylko jedno. Od lat sześćdziesiątych XX wieku obiekt coraz bardziej niszczał. Zabytek techniki i lokalna tradycja Bez skrzydeł młyn został zabezpieczony jako zabytek techniki w 1929 i ponownie w 1955 roku. Uznaje się go za ważny zarówno dla historii techniki, jak i dla historii lokalnej. Od lat dwudziestych XX wieku przy wiatraku organizowane są ogniska świętojańskie, które do dziś wiążą mieszkańców z tym miejscem. W maju 2002 roku powstało stowarzyszenie Verein Hetzemühle e.V., zajmujące się opieką nad obiektem. Najczęstsze pytania Czym jest koźlak? To wiatrak, w którym cała drewniana komora obraca się na centralnym słupie, aby ustawić skrzydła zgodnie z kierunkiem wiatru. Czy Hetzwalder Windmühle jest największa w regionie? Według źródeł jest to największy zachowany koźlak w Saksonii oraz największy i najstarszy wiatrak w Górnych Łużycach. Czy młyn nadal mieli zboże? Nie. Pracę zakończył w 1929 roku. Kto opiekuje się obiektem? Stowarzyszenie Verein Hetzemühle e.V., założone w maju 2002 roku. Czy warto odwiedzić to miejsce? Tak, jeśli interesują Cię zabytki techniki, historia rzemiosła i krajobraz Łużyc. Przed wizytą sprawdź aktualny stan obiektu i ewentualne terminy wydarzeń, na przykład Niemieckiego Dnia Wiatraków obchodzonego w Poniedziałek Zielonych Świątek.
-
Rönn windmill
Osterholz-Scharmbeck
Młyn Rönn (Mühle von Rönn) to zabytkowy wiatrak w Osterholz-Scharmbeck, w Dolnej Saksonii, przy ulicy Lindenstraße 40. Stoi na najwyższym punkcie miasta i od lat jest jednym z jego najbardziej rozpoznawalnych symboli. Dziś mieści się w nim stacja przyrodnicza, a budowla jest wpisana do rejestru zabytków. Jak wygląda młyn Rönn? To dwukondygnacyjny wiatrak typu holenderskiego, z czterema skrzydłami. Został postawiony na istniejącym już domu mieszkalnym, dzięki czemu młyn i dom tworzą jedną bryłę. Wzniesiono go w latach 1882–1883, choć w źródłach pojawiają się drobne rozbieżności co do dokładnej daty. Pierwotnie wiatrak miał pięć skrzydeł i nie miał galerii ani wiatrówki. Dopiero późniejsi właściciele przebudowali go na wersję czteroskrzydłową. Skąd nazwa i kto tu mielił? Za budowniczego uchodzi młynarz Peters z Hanstedt, który po kilku latach przeniósł się do Otterndorfu. W 1888 roku młyn kupił Wilhelm von Rönn, a w 1895 roku przejął go jego brat Albertus von Rönn. Od tej rodziny pochodzi nazwa obiektu. To właśnie rodzina von Rönn przebudowała wiatrak na cztery skrzydła, a w 1911 roku dobudowała wiatrówkę. Młyn dość wcześnie dostał też napęd silnikowy: jedna z czterech par kamieni młyńskich pracowała dzięki motorowi, a nie sile wiatru. Ostatnim mistrzem młynarskim w Osterholz-Scharmbeck był Richard Albertus von Rönn (1903–1985), syn Albertusa. Po jego śmierci spadkobiercy sprzedali zabytkowy obiekt miastu, w 1992 roku. Burze, skrzydła i odbudowa Historia młyna to także historia zniszczeń. Silny huragan zniszczył krzyż skrzydeł jeszcze przed wojną; w relacjach różnie datuje się to zdarzenie – raz na rok 1938, raz na 1939. W 1958 roku na wieży zamontowano nowy krzyż ze skrzydłami żaluzjowymi. Nie służył on już jednak do mielenia zboża, miał wyłącznie przywrócić budowli dawny wygląd. Młyn był kilka razy remontowany. Od 2024 roku przechodził gruntowną renowację zgodną z wymogami ochrony zabytków. Zwalczano w nim szkodniki drewna, a podatne na wilgoć drewniane skrzydła zastąpiono nowymi profilami aluminiowymi malowanymi proszkowo, które lepiej znoszą pogodę. Po zakończeniu prac budowlę ponownie udostępniono. Co jest w środku i czym jest dziś? Od 1993 roku w budynku działa Stacja Biologiczna Osterholz (Biologische Station Osterholz). Dzięki temu młyn nie jest martwym muzeum, lecz miejscem związanym z ochroną przyrody i edukacją o okolicznych terenach, w tym o krajobrazie Teufelsmoor, który leży tuż obok miasta. Młyn jest ostatnim z czterech wiatraków, które dawniej stały na terenie dzisiejszego miasta. Czy warto tu przyjść? Dla miłośników zabytków techniki i architektury młyn to przyjemny punkt na krótki spacer po Osterholz-Scharmbeck. Jego sylwetka dobrze widoczna jest z daleka, a położenie na wzniesieniu sprawia, że świetnie nadaje się na zdjęcia. Wygodnie połączyć wizytę z przechadzką po centrum miasta i wypadem w okolice worpswedzkie, gdzie można poznać słynny krajobraz wrzosowisk i torfowisk. Najczęstsze pytania Gdzie stoi młyn Rönn? W Osterholz-Scharmbeck, przy Lindenstraße 40, na najwyższym punkcie miasta. Dlaczego nazywa się Rönn? Od rodziny von Rönn, która kupiła młyn w końcu XIX wieku i prowadziła go przez kilka dziesięcioleci. Czy młyn nadal miele zboże? Nie. Od lat nie służy do produkcji mąki; obecny krzyż skrzydeł z 1958 roku nigdy nie był używany do mielenia. Kto korzysta z budynku dzisiaj? Od 1993 roku mieści się tu Stacja Biologiczna Osterholz, a budynek należy do miasta. Czy młyn jest zabytkiem? Tak, jest objęty ochroną konserwatorską i uchodzi za jeden z symboli miasta. Jak długo istnieje? Powstał w latach 1882–1883, więc ma ponad sto czterdzieści lat.
-
Birkmühle Oberoderwitz
Oberoderwitz
Birkmühle Oberoderwitz to zabytkowy wiatrak typu koźlak w Oberoderwitz, wsi w saksońskiej Górnych Łużycach, tuż przy granicy z Czechami i Polską. Obiekt łączy trzy funkcje: jest muzeum techniki, gospodą i miejscem ślubów, a przy tym należy do najbardziej rozpoznawalnych młynów regionu. Czym jest wiatrak-koźlak? Koźlak (niem. Bockwindmühle) to najstarszy typ europejskiego wiatraka. Cała drewniana komora z mechanizmem spoczywa na jednym pionowym słupie, tak zwanym koźle, i obraca się wokół niego. Młynarz ustawiał skrzydła pod wiatr, naciskając na długą belkę, zwaną ogonem, wystającą z tyłu budynku. Taka konstrukcja pozwalała mielić zboże nawet wtedy, gdy kierunek wiatru się zmieniał. Skąd się wziął młyn w Oberoderwitz? Młyn nie stał tu od początku. Zbudowano go na początku XIX wieku w sąsiedniej miejscowości Burkersdorf, około 20 kilometrów stąd. Źródła podają różne daty budowy, 1800 albo 1810 rok, ale zgadzają się co do przeprowadzki: w 1817 roku konstrukcję przeniesiono do Oderwitz. Według jednego z opisów przewieziono ją na trzech wozach konnych na skrzyżowanie dróg Rittergutwirtschaftsweg i Mittelweg, gdzie stoi do dziś. W Oderwitz młyn służył okolicznym rolnikom jako zwykła młyn zbożowy. Wiatr napędzał go przez ponad sto trzydzieści lat. Po 1945 roku zmieniono napęd na elektryczny, a praca na wiatr zakończyła się w 1956 roku. Ostatni raz komercyjnie mielono tu zboże w 1974 roku, kiedy młynem zarządzał mistrz młynarski Ehrenfried Rönsch. Gospoda przy młynie Z młynem wiąże się także tradycja gastronomiczna. W 1856 roku właściciel, Karl Ernst Rönsch, uzyskał zgodę na prowadzenie gospody w domu mieszkalnym obok wiatraka. Dom pełni tę rolę do dziś, więc po zwiedzaniu można usiąść w miejscu, które od blisko dwustu lat służy gościom. Odbudowa po huraganie W 1997 roku huragan zniszczył skrzydła wiatraka. Rok później, w 1998, powstało stowarzyszenie Birkmühlverein, które wzięło na siebie ratowanie obiektu. Już w 1999 roku zawieszono nowy krzyż skrzydeł i uroczyście go poświęcono. Stowarzyszenie opiekuje się młynem do dzisiaj. Wcześniej, w 1991 roku, Birkmühle razem z pobliskimi młynami Berndtmühle i Neumannmühle otrzymała nagrodę Europa Nostra, przyznawaną za ochronę dziedzictwa kulturowego. Wyróżnienie to pokazuje, jak ceniona jest oderwitzka grupa wiatraków. Co można tu zobaczyć? Muzeum we wnętrzu młyna – pokazuje, jak wyglądała praca młynarza i jak działał mechanizm napędzany wiatrem. Gospoda w dawnym domu mieszkalnym, kontynuująca tradycję z XIX wieku. Ceremonie ślubne – młyn jest filią urzędu stanu cywilnego Oderwitz, więc pary mogą zawierać tu związek małżeński. Okolica – Oderwitz słynie z domów przysłupowo-zrębowych (Umgebindehaus), typowych dla Górnych Łużyc, oraz z innych zabytkowych młynów. Najczęstsze pytania Czy Birkmühle nadal mieli zboże? Nie. Praca na wiatr skończyła się w 1956 roku, a ostatnie komercyjne mielenie odbyło się w 1974 roku. Dziś młyn jest obiektem muzealnym. Czy młyn stał zawsze w Oberoderwitz? Nie. Zbudowano go w Burkersdorf i w 1817 roku przeniesiono do Oderwitz. Czy można tu zjeść? Tak, dom mieszkalny przy młynie działa jako gospoda, a pozwolenie na to wydano już w 1856 roku. Czy można wziąć tu ślub? Tak, młyn jest zewnętrzną siedzibą urzędu stanu cywilnego w Oderwitz. Dlaczego młyn ma nowe skrzydła? Poprzednie zniszczył huragan w 1997 roku. Nowy krzyż skrzydeł zawieszono w 1999 roku dzięki działaniom stowarzyszenia Birkmühlverein. Dla kogo to miejsce? Wiatrak warto odwiedzić, jeśli interesuje cię zabytkowa technika, architektura Górnych Łużyc albo spokojna wycieczka po saksońskiej wsi. Dobrze łączy się z oglądaniem sąsiednich młynów Oderwitz i domów przysłupowych w okolicy. To krótki, ale ciekawy przystanek dla rodzin, rowerzystów i miłośników historii.
-
Kachlin wind pump
Dargen
Windschöpfwerk Kachlin (po angielsku Kachlin wind pump) to zabytkowa pompa wiatrowa w osadzie Kachlin, należącej do gminy Dargen na wyspie Uznam w Meklemburgii-Pomorzu Przednim. Wiatrak odwadniał kiedyś podmokłe tereny Thurbruch i do dziś stoi nad stawem pompowym, jako rzadki przykład techniki, która kształtowała tutejszy krajobraz. Jak powstała pompa wiatrowa w Kachlinie? Urządzenie zbudowano w 1920 roku na zlecenie Rudolfa Heydemanna, właściciela majątku w pobliskim Kutzow. Pierwotnie nosiło nazwę „Adler" (orzeł). W 1926 roku całą konstrukcję przeniesiono na obecne miejsce, nad Kachliner Pumpbecken, czyli basen pompowy w pobliżu jeziora Kachliner See. Skąd wzięła się potrzeba takiej budowli? Thurbruch, torfowe zagłębienie na Uznamie, trzeba było stale osuszać, aby grunty nadawały się do użytkowania rolniczego. Jak działa wiatrowa stacja pomp? Wirnik ma średnicę 8,5 metra, a oś znajduje się na wysokości około 12 metrów. Napęd przejmowała ślimnica, czyli przenośnik ślimakowy, który podnosił wodę o około 1,5 metra i przerzucał ją z niższego poziomu na wyższy. Wydajność zależała od siły wiatru. Źródła podają różne wartości, mniej więcej od 500 do około 1500 metrów sześciennych na godzinę, więc traktujemy je jako rząd wielkości. Dlaczego pompa przetrwała? Pompa pracowała do 1968 roku, a potem zastąpiły ją pompy elektryczne. W 1969 roku obiekt miał zostać rozebrany, jednak uznano go za rzadki zabytek techniki i objęto ochroną. W Wikidata figuruje jako zabytek architektury w Meklemburgii-Pomorzu Przednim. Dawniej odwodnienie Thurbruch opierało się na trzech wiatrowych stacjach pomp, a do naszych czasów zachowała się tylko ta w Kachlinie. To właśnie czyni ją wyjątkową na tle regionu. Co zobaczyć w okolicy? Obiekt leży mniej więcej w połowie drogi krajowej B 110 między miastem Uznam (Usedom) a granicą z Polską, więc łatwo zatrzymać się tu w czasie przejazdu przez wyspę. Wokół biegną spokojne trasy rowerowe i piesze. Z Dargen prowadzą pętle rowerowe, które mijają pompę, a w okolicy wytyczono też szlak spacerowy po Thurbruch. To dobry cel dla osób lubiących technikę, historię rolnictwa i mniej uczęszczane zakątki Uznamu, z dala od nadmorskich kurortów. Najczęstsze pytania Kiedy powstała pompa wiatrowa w Kachlinie? W 1920 roku, a od 1926 roku stoi w obecnym miejscu. Do czego służyła? Odwadniała torfowy obszar Thurbruch na Uznamie, aby można go było użytkować rolniczo. Czy działała do dziś? Normalną pracę zakończyła w 1968 roku, kiedy zastąpiły ją pompy elektryczne. Obiekt zachowano jako zabytek techniki. Jak jest duży wiatrak? Wirnik ma 8,5 metra średnicy, a oś około 12 metrów nad ziemią. Gdzie dokładnie leży? W Kachlinie, części gminy Dargen, nad basenem pompowym, przy drodze B 110 między Uznamem a polską granicą. Czy pompa ma jakąś nazwę własną? Tak, pierwotnie nazywano ją „Adler".
Zbieraj odznaki za odwiedzane miejsca
Pobierz NextOnTrip, odkrywaj nowe miejsca i odznaczaj swoje trasy.