Zabytki — Hiszpania

Fuente del Rey y conducción de aguas

Malaga

Fuente del Rey y conducción de aguas to XVIII-wieczny akwedukt i system wodociągowy położony na obrzeżach Malagi, łączący miasto z terenami Alhaurín de la Torre i Churriany. To jeden z niewielu zachowanych w regionie przykładów dawnej infrastruktury hydraulicznej, budzący zainteresowanie miłośników historii techniki i architektury przemysłowej. Czym jest Fuente del Rey y conducción de aguas? Nazwa odnosi się zarówno do źródła wody w Churrianie, jak i do całego ciągu kanałów, mostów i arkad, którymi woda była transportowana do Malagi. Konstrukcja, znana też jako Acueducto de los Arcos de Zapata – od charakterystycznych łukowych przęseł – powstała, by zaopatrzyć rosnące miasto w wodę pitną, a przy okazji nawadniać pola i napędzać młyny na trasie przepływu. Jak powstał akwedukt? Projekt zyskał zgodę króla Filipa V w 1726 roku, a data 1728 widnieje do dziś na bramie wejściowej do wieży wodnej – jednego z najbardziej rozpoznawalnych elementów całego założenia. Woda pochodziła ze źródła Fuente del Rey w Churrianie, powiązanego z wcześniejszym ujęciem Almendral del Rey, znanym mieszkańcom Malagi już od XVI wieku, kiedy to miejski Cabildo próbował skierować do miasta wody potoku Arroyo de la Culebra. Ówczesna, znacznie skromniejsza inicjatywa nie miała jednak nic wspólnego z XVIII-wiecznym, dużo ambitniejszym przedsięwzięciem. W tym samym okresie równolegle prowadzono budowę akweduktu San Telmo, promowanego przez biskupa Molinę Lario – oba projekty miały rozwiązać chroniczny problem zaopatrzenia Malagi w wodę. Co dziś można zobaczyć na miejscu? Pierwotna trasa liczyła około 5,5 kilometra, z czego do naszych czasów przetrwało około 3–3,5 kilometra murowanych kanałów, arkad i mostów. Najbardziej charakterystycznym elementem pozostają wielookienne arkady Zapata, przez które przerzucano wodę ponad nierównym terenem, oraz wspomniana wieża z datowaną bramą. Spacer wzdłuż zachowanych fragmentów pozwala prześledzić, jak dawni inżynierowie radzili sobie z ukształtowaniem terenu przy pomocy wyłącznie grawitacji. Jak dotrzeć na miejsce? Akwedukt rozciąga się na terenie pomiędzy Málagą a gminą Alhaurín de la Torre, w okolicach Churriany, czyli niedaleko lotniska Málaga-Costa del Sol. Najwygodniej dotrzeć tu samochodem – trasa prowadzi lokalnymi drogami łączącymi oba miasta, a poszczególne odcinki akweduktu widoczne są przy drogach dojazdowych do Churriany i Alhaurín de la Torre. Kiedy najlepiej przyjechać? Ze względu na to, że to obiekt odkryty, najlepszym momentem na zwiedzanie są wiosna i jesień, gdy temperatury są łagodniejsze niż w pełni lata, a roślinność wokół kanałów jest bujna i zielona. Najczęstsze pytania Co to jest Fuente del Rey y conducción de aguas? To XVIII-wieczny akwedukt i system kanałów, który dostarczał wodę do Malagi ze źródła w Churrianie, wykorzystywany też do nawadniania pól i napędzania młynów. Kiedy zbudowano akwedukt? Budowę zatwierdził w 1726 roku król Filip V, a data 1728 widnieje na bramie wieży wodnej – jednego z kluczowych elementów całej konstrukcji. Ile z pierwotnej trasy przetrwało do dziś? Z pierwotnych 5,5 kilometra zachowało się około 3–3,5 kilometra murowanych arkad, kanałów i mostów. Czy akwedukt jest chroniony prawnie? Tak, w 2018 roku został wpisany do Generalnego Katalogu Andaluzyjskiego Dziedzictwa Historycznego jako Bien de Interés Cultural o statusie Sitio Histórico.

Costa del Golfo Ártabro Batteries

A Coruña

Costa del Golfo Ártabro Batteries (A Coruña) Costa del Golfo Ártabro Batteries to sieć nadbrzeżnych fortyfikacji artyleryjskich rozsianych wzdłuż zatoki Golfo Ártabro w Galicii, a jej najbardziej dostępny fragment – dawna bateria na Monte de San Pedro – wznosi się dziś nad samym centrum A Coruña jako miejski park widokowy. Skąd wzięły się te fortyfikacje? System powstał w latach 20. XX wieku w ramach planu obrony wybrzeża wprowadzonego przez dyktaturę Prima de Rivery. Celem było zastąpienie przestarzałych XIX-wiecznych umocnień nowoczesnym uzbrojeniem zdolnym chronić bazę morską w Ferrolu oraz stocznie wojskowe przed atakiem z morza. Wzdłuż linii brzegowej od Arteixo po Valdoviño rozmieszczono kilka stanowisk artyleryjskich, uzbrojonych w brytyjskie działa Vickers kalibru 381 mm, sprowadzone od producenta Vickers-Armstrong, oraz mniejsze działa 152 mm wspierające główne baterie. Ich zasięg pozwalał razić cele na morzu odległe o kilkadziesiąt kilometrów, a nawet samoloty na dużej wysokości. Do dziś zachowały się pozostałości kilku takich stanowisk, między innymi w okolicach Ferrolu, jednak to bateria na Monte de San Pedro w A Coruña jest najlepiej przystosowana do zwiedzania. Co zobaczysz na Monte de San Pedro? Wzgórze, na którym niegdyś stały działa broniące podejścia do miasta, zamieniono w rozległy park z jednym z najciekawszych punktów widokowych w Galicii. Symbolem miejsca jest przeszklona winda panoramiczna w kształcie kuli, która pokonuje około 100 metrów różnicy wysokości, oraz Cúpula Atlántica – zadaszony punkt widokowy z panoramą 360 stopni, jedyny taki obiekt w Hiszpanii. W jego wnętrzu mieszczą się wystawy oraz centrum interpretacji poświęcone historii baterii nadbrzeżnej. Poza samą fortyfikacją park oferuje labirynt roślinny, staw z kaskadą wodną oraz około 4 kilometrów ścieżek głównych i pobocznych, którymi można spacerować wśród dawnych stanowisk artyleryjskich i schronów. Jak dotrzeć na miejsce? Wzgórze znajduje się w granicach A Coruña, jednak podjazd jest dość stromy, dlatego najwygodniej dotrzeć samochodem – na miejscu czeka parking na około 150 pojazdów. Osoby piesze mogą wejść jedną z alejek prowadzących od strony miasta, choć trasa wymaga kondycji. Wstęp do parku jest bezpłatny, obowiązują jednak godziny otwarcia i zamknięcia bramy. Kiedy przyjechać? Park działa cały rok, ale w sezonie zimowym (od 1 października do 30 kwietnia) bramy otwarte są od 11:00 do 20:00, a w piątki i soboty do 22:00. Najlepsze widoki na ocean i miasto zapewnia późne popołudnie i zachód słońca, kiedy światło korzystnie oświetla klify i port. Warto sprawdzić lokalny kalendarz wydarzeń, ponieważ czasem organizowane są tam zwiedzania z przewodnikiem po wnętrzu dawnej baterii armat. Najczęstsze pytania Czy wstęp na Monte de San Pedro jest płatny? Nie, wejście do parku jest bezpłatne. Płatny może być jedynie udział w niektórych zwiedzaniach z przewodnikiem po wnętrzu baterii, jeśli takie są akurat organizowane. Ile czasu zajmuje zwiedzanie? Sam spacer po parku i punkcie widokowym to około 1,5–2 godziny, licząc czas na wjazd windą i zwiedzenie ekspozycji w Cúpula Atlántica. Czy można zwiedzić wnętrze dawnej baterii armat? Tak, miasto okazjonalnie organizuje bezpłatne wizyty z przewodnikiem po podziemnych częściach instalacji, warto śledzić lokalne ogłoszenia, bo liczba miejsc bywa ograniczona. Co widać z punktu widokowego Cúpula Atlántica? Panoramę 360 stopni obejmującą całe miasto A Coruña, port, latarnię morską Torre de Hércules oraz otwarty Atlantyk, co czyni to miejsce jednym z najlepszych punktów widokowych w regionie.

Acueducto de San Telmo

Malaga

Acueducto de San Telmo to zabytkowy akwedukt w Maladze, jedna z najważniejszych XVIII-wiecznych budowli hydrotechnicznych w Hiszpanii, wznosząca się w dzielnicy Ciudad Jardín. Skąd wziął się akwedukt w Maladze? W XVIII wieku Malaga przeżywała dynamiczny rozwój – rosła liczba mieszkańców, kwitł handel, a miasto pilnie potrzebowało nowego źródła wody, bo dotychczasowe fontanny i studnie nie wystarczały. Inicjatorem budowy był biskup diecezji malagueńskiej, José de Molina Lario y Navarro, a projekt powierzono architektowi Josému Martínowi de Aldehueli, który miał już doświadczenie w pracach hydraulicznych. Król Karol III zatwierdził przedsięwzięcie dekretem królewskim 21 września 1782 roku. Prace trwały dwa lata – od października 1782 do września 1784. Jak działa i co zobaczysz na miejscu? Akwedukt prowadzi wodę z rzeki Guadalmedina do centrum miasta na dystansie 10,8 km. Trasa obejmuje 33 mosty, 30 odcinków akweduktowych oraz kilka zbiorników (tzw. arcas), które regulowały przepływ. Ciekawostką konstrukcyjną są dwa równoległe kanały biegnące jeden nad drugim – jeden odprowadzał wodę pitną do miasta, drugi służył do nawadniania okolicznych gospodarstw. Taki układ pokazuje, jak precyzyjnie zaplanowano zaopatrzenie w wodę zarówno dla mieszkańców, jak i dla rolnictwa. Spacerując wzdłuż zachowanych fragmentów w Ciudad Jardín, można podziwiać kamienne łuki i mostowe przęsła, które do dziś robią wrażenie skalą inżynieryjnego przedsięwzięcia sprzed dwóch i pół wieku. Skąd wzięła się nazwa? Pierwotnie budowlę nazywano od nazwiska fundatora – biskupa Molina Lario. Nazwa zmieniła się w 1804 roku, gdy zarząd nad akweduktem przejęło Colegio Naval de San Telmo (Kolegium Morskie św. Telma) – stąd dzisiejsza nazwa Acueducto de San Telmo. Czy warto zaplanować wizytę? Akwedukt działał nieprzerwanie od końca XVIII wieku aż do połowy XX wieku, gdy stopniowo wychodził z użytku wraz z rozwojem nowoczesnej sieci wodociągowej. W 2009 roku wpisano go na listę dóbr kultury (Bien de Interés Cultural) w kategorii miejsca historycznego, co potwierdza jego wartość jako zabytku techniki. Dla turystów zainteresowanych historią inżynierii i architektury XVIII wieku to nietypowy, mało zatłoczony punkt na mapie Malagi – dobre uzupełnienie zwiedzania centrum miasta o coś z dala od głównych szlaków turystycznych. Najczęstsze pytania Kto zaprojektował Acueducto de San Telmo? Projekt powstał pod kierunkiem architekta Josému Martína de Aldehueli, a inicjatorem budowy był biskup José de Molina Lario y Navarro. Kiedy zbudowano akwedukt? Budowa trwała od października 1782 do września 1784 roku, po zatwierdzeniu przez króla Karola III. Skąd akwedukt czerpał wodę? Woda pochodziła z rzeki Guadalmedina i była transportowana do miasta na dystansie 10,8 km. Dlaczego nazywa się San Telmo? Nazwa pochodzi od Colegio Naval de San Telmo, które w 1804 roku przejęło zarząd nad akweduktem – wcześniej nosił on nazwisko fundatora, biskupa Molina Lario.

Conjunto hidráulico Las Calabazas

Huércal de Almería

Conjunto hidráulico Las Calabazas to zabytkowy zespół urządzeń wodnych na prawym brzegu rambli Las Calabazas (znanej też jako rambla del Pollo) w Huércal de Almería, w prowincji Almería. To w istocie niewielkie muzeum pod gołym niebem, które pokazuje, jak na przestrzeni stu kilkudziesięciu lat zmieniały się metody czerpania wody do nawadniania okolicznych upraw winogron stołowych — od koła napędzanego siłą zwierząt, przez kanał doprowadzający wodę z gór, aż po pierwsze elektryczne pompy. Co dokładnie znajduje się na miejscu? Zespół składa się z dwóch odrębnych instalacji, oddalonych od siebie o około 170 metrów i połączonych podziemną, sklepioną galerią odwadniającą o długości blisko 100 metrów. Część wschodnia to starsza z konstrukcji — noria poruszana siłą pociągową zwierząt, osadzona na masywnym murowanym bębnie o średnicy około 10 metrów, z otworami okiennymi i wejściem od strony wschodniej. Obok niej stoi zbiornik (balsa) o średnicy około 18 metrów, wzmocniony betonem, a także platforma na betonowych filarach oraz późniejsza komora, w której zainstalowano silnik elektryczny zastępujący napęd zwierzęcy. Część północna kryje dawny plac noria, dziś zamurowany, studnię z kamiennym, stożkowatym obrzeżem i ceglanymi otworami arkadowymi oraz drugi zbiornik o średnicy około 19 metrów. Tu również wodę pompowano później za pomocą silnika elektrycznego. Całość uzupełnia sieć kanałów rozprowadzających wodę po polach oraz prostokątna skrzynia zbiorcza. Jak zmieniała się technologia czerpania wody? Pierwsze norie napędzane zwierzętami powstały tu w połowie XIX wieku, gdy rosnący eksport winogron stołowych wymagał coraz większych ilości wody do nawadniania. W latach osiemdziesiątych XIX wieku do Huércal de Almería dotarł Canal de San Indalecio, kanał doprowadzający wodę z gór, co znacząco zwiększyło możliwości nawadniania. Na początku XX wieku napęd zwierzęcy zastąpiono silnikami elektrycznymi, a w połowie stulecia infrastrukturę wodną ponownie zmodernizowano, dostosowując ją do bieżących potrzeb rolniczych. Jak dotrzeć do zespołu? Instalacje leżą około 500 metrów w górę koryta rambli od drogi krajowej, a dojście prowadzi ścieżką pnącą się wzdłuż prawego brzegu wąwozu. Miejsce znajduje się na terenie prywatnym, dlatego zwiedzanie wymaga poszanowania własności i ostrożności — mimo to jest ono dostępne dla odwiedzających. Dlaczego warto tu zajrzeć? Conjunto hidráulico Las Calabazas to rzadki przykład dobrze zachowanego, kompletnego układu hydraulicznego, w którym widać kolejne etapy technologicznej ewolucji — od koła poruszanego przez zwierzęta, przez kanał grawitacyjny, po elektryczną pompę. Mimo licznych przekształceń całość zachowała się w dobrym stanie i pozwala prześledzić historię gospodarki wodnej regionu Almería związaną z uprawą winogron na eksport. Najczęstsze pytania Czym jest Conjunto hidráulico Las Calabazas? To zespół dwóch historycznych instalacji do czerpania wody — norii, zbiorników i kanałów — wybudowanych z myślą o nawadnianiu winnic w Huércal de Almería. Z jakiego okresu pochodzi zespół? Najstarsze elementy, czyli norie napędzane zwierzętami, powstały w połowie XIX wieku, a kolejne modernizacje (kanał, elektryfikacja) sięgają końca XIX i pierwszej połowy XX wieku. Czy zespół można zwiedzać? Tak, teren jest dostępny dla odwiedzających, choć znajduje się na własności prywatnej, więc warto zachować rozwagę i szacunek dla miejsca. Co warto obejrzeć w pierwszej kolejności? Największe wrażenie robią murowany bęben wschodniej norii o średnicy około 10 metrów oraz oba okrągłe zbiorniki na wodę, a także łącząca obie części podziemna galeria.

Castell de Lluçà

Lluçà

Castell de Lluçà to średniowieczne ruiny zamku wznoszące się na wzgórzu nad klasztorem Santa Maria de Lluçà, w gminie Lluçà, w regionie Osona (prowincja Barcelona, Katalonia). Kiedy powstał zamek w Lluçà? Pierwsza wzmianka o zamku pochodzi z 905 roku i pojawia się w dokumencie konsekracji kościoła klasztornego Santa Maria de Lluçà. Od samej twierdzy wzięła nazwę cała okoliczna kraina — Lluçanès — a zamek stał się siedzibą baronii Lluçà. Kto władał zamkiem w średniowieczu? Formalnymi zwierzchnikami zamku byli hrabiowie Barcelony, którym miejscowi panowie składali hołd lenny. Na początku XI wieku hrabia Ramon Borrell przekazał twierdzę żonie, Ermessendzie z Carcassonne, jako wiano ślubne; ta z kolei między 1018 a 1023 rokiem oddała ją w lenno hrabiemu Cerdanyi, Guifré. Trwałe znaczenie zdobył dopiero ród Lluçà, który przejął władzę nad zamkiem od lat 60.–70. XI wieku i z czasem wydał między innymi biskupa Vic oraz arcybiskupa Tarragony. Dlaczego zamek jest dziś w ruinie? Twierdza została zniszczona podczas wojen chłopskich remença pod koniec XV wieku i nigdy nie odzyskała dawnego znaczenia ani nie została odbudowana. Do naszych czasów przetrwał fragment muru północnego, sięgający dwóch kondygnacji, z oknem geminowanym (biforowym), które straciło środkową kolumienkę, a także dwa sklepione, prostokątne pomieszczenia w narożniku południowym, nakryte sklepieniem kolebkowym z łukami pełnymi. Co jeszcze warto zobaczyć obok ruin? Tuż przy murach, po północnej stronie, stoi kaplica Sant Vicenç del Castell — niewielki kościółek na planie koła, należący do rzadkości wśród katalońskich budowli romańskich i zachowany w dobrym stanie. Jak dojść do zamku? Najwygodniejszy start to parking przy klasztorze Santa Maria de Lluçà. Stamtąd na szczyt prowadzi szlak GR-1 (znaki biało-czerwone) oraz żółte oznaczenia rodzinnej trasy „Pujada al Castell de Lluçà" — podejście jest stosunkowo krótkie, a ruiny leżą na wysokości około 896 m n.p.m. Grupy zorganizowane mogą wcześniej zgłosić wizytę mailowo, a informacji o okolicy udziela miejscowe biuro turystyczne, czynne od poniedziałku do piątku w godzinach 8:30–15:00. Najczęstsze pytania Ile lat liczy Castell de Lluçà? Zamek jest udokumentowany od 905 roku, ma więc ponad 1100 lat, choć obecna ruina to już tylko fragment dawnej budowli, zniszczonej w XV wieku. Czy da się jeszcze zwiedzić teren zamku? Tak, ruiny są dostępne — zachowały się fragment muru z oknem biforowym oraz dwa sklepione pomieszczenia, do których można dojść pieszo znakowanym szlakiem od klasztoru. Co oznacza nazwa Lluçanès? To nazwa regionu wokół dawnej baronii Lluçà, wywodząca się od tego właśnie zamku, który był jej historyczną stolicą. Jak długo trwa dojście na szczyt? Trasa zaczyna się przy parkingu klasztoru Santa Maria de Lluçà i prowadzi znakowanym szlakiem (GR-1 oraz żółte znaki rodzinnej ścieżki) na wzgórze o wysokości około 896 m n.p.m.

Castell de Mataplana

Gombrèn

Castell de Mataplana Castell de Mataplana to średniowieczne ruiny zamkowe położone w gminie Gombrèn, w regionie Ripollès w Katalonii, na zboczu doliny Espluga. Miejsce to od dziesięcioleci uznawane jest za dobro kultury o znaczeniu narodowym i stanowi jeden z ciekawszych przystanków dla osób zwiedzających przedgórze Pirenejów. Skąd wzięła się nazwa i kiedy powstał zamek? Historia miejsca sięga XI wieku, kiedy w tym punkcie, przy dawnym szlaku łączącym Gombrèn z Castellar de N'Hug, stała wieża strażniczo-obronna. To właśnie od niej wywodzi się późniejsza budowla. W kolejnym stuleciu ród Mataplana wzniósł tu romański zamek z kaplicą i zestawem pomieszczeń mieszkalnych, nadając miejscu nazwę, pod którą znane jest do dziś. Pierwsza pisemna wzmianka o rodzie Mataplana pochodzi z 1086 roku — wtedy to niejaki Hug de Mataplana widnieje jako sygnatariusz nadania, jakiego hrabia Cerdanyi Guillem dokonał na rzecz kościoła Santa Maria de Lillet. Jak zamek zmieniał się na przestrzeni wieków? W XII i XIII wieku pierwotna romańska siedziba została przebudowana w warowną rezydencję pałacową. Nie pełniła już wyłącznie funkcji obronnej — stała się miejscem wystawnych uroczystości i spotkań trubadurów, co świadczy o randze i zamożności rodu w tamtym okresie. Losy Mataplany były ściśle związane z lokalną polityką feudalną. W 1246 roku król Jakub I sprzedał prawa do zamku Galcerandowi d'Urg, który poślubił Blankę de Mataplana, dziedziczkę rodu. Przez cały XIII wiek zamek pozostawał zamieszkany przez przedstawicieli rodziny Mataplana, a w 1278 roku to właśnie oni założyli osadę, z której wyrosła dzisiejsza miejscowość Gombrèn. Kiedy i dlaczego zamek został opuszczony? Około 1320 roku panowie na Mataplanie zdecydowali się na przeniesienie swojej głównej siedziby do Pobla de Lillet, definitywnie porzucając rezydencję w Gombrèn. Budowla stopniowo traciła znaczenie, aż do całkowitego opuszczenia na początku XV wieku. Od tego momentu ruiny pozostawały niezamieszkane, poddane działaniu czasu i naturalnej erozji. Co dziś można zobaczyć na miejscu? Współczesny wygląd stanowiska zawdzięczamy pracom archeologicznym prowadzonym w latach 1986–1995, które odsłoniły w całości plan dawnego zamku — pozostałości murów obronnych, zarysy pomieszczeń mieszkalnych oraz elementy dawnej kaplicy. Dzięki tym badaniom odwiedzający mogą dziś prześledzić układ przestrzenny budowli i wyobrazić sobie jej dawną funkcję jako ośrodka władzy i życia dworskiego w regionie Ripollès. Zamek znajduje się na uboczu, z dala od głównych szlaków turystycznych, co czyni go atrakcyjnym celem dla miłośników historii średniowiecznej Katalonii oraz spacerów po malowniczych terenach przedgórza pirenejskiego. Najczęstsze pytania Gdzie dokładnie znajduje się Castell de Mataplana? Ruiny leżą w gminie Gombrèn, w powiecie Ripollès, na północno-zachodnim krańcu terytorium gminy, w dolinie Espluga. Kto zbudował zamek? Zamek wywodzi się z XI-wiecznej wieży strażniczej, a swój właściwy, romański kształt zawdzięcza rodowi Mataplana, który wzniósł go w XII wieku. Dlaczego zamek został opuszczony? Panowie na Mataplanie przenieśli swoją siedzibę do Pobla de Lillet około 1320 roku, a sam zamek definitywnie opustoszał na początku XV wieku. Czy można dziś zwiedzać ruiny? Tak, po pracach archeologicznych z lat 1986–1995 odsłonięty został pełny plan zamku, co pozwala zwiedzającym oglądać pozostałości murów, pomieszczeń i dawnej kaplicy.

La Lastra

El Espinar

La Lastra to opuszczona wieś położona na południowym skraju gminy Peguerinos, w prowincji Ávila, w Kastylii i León, tuż przy granicy ze Wspólnotą Madrytu. Miejscowość leży na wysokości około 1418 m n.p.m., na południowo-zachodnim krańcu pasma Sierra de Guadarrama, w granicach Parku Przyrody Sierra Norte de Guadarrama. Choć administracyjnie należy dziś do Ávili, jej korzenie i wielowiekowa historia wiążą ją ściśle z Segovią i dawnym sexmo El Espinar. Gdzie dokładnie leży La Lastra? Wieś znajduje się w górzystym, zalesionym terenie na styku trzech prowincji — Ávila, Segovia i Madrytu. Otoczenie tworzą sosnowe lasy i skaliste zbocza typowe dla centralnej części Gór Guadarrama. Odosobnienie tego miejsca sprawiło, że po opuszczeniu przez mieszkańców przyroda szybko odzyskała teren wokół dawnych zabudowań. Jak powstała ta miejscowość? La Lastra powstała w czasach rekonkwisty, gdy wspólnota Ciudad y Tierra de Segovia zasiedlała tereny na południe od miasta. Osadę formalnie ulokowano na mocy przywileju wydanego 8 lipca 1297 roku, włączając ją do sexmo El Espinar — jednej z historycznych jednostek administracyjnych zależnych od Segovii. Przez kilka stuleci La Lastra funkcjonowała jako część tej struktury, razem z sąsiednimi miejscowościami Peguerinos i Hoyo de la Guija. Kiedy i dlaczego zmieniła się przynależność administracyjna? W 1776 roku La Lastra, Peguerinos i Hoyo de la Guija postanowiły usamodzielnić się administracyjnie od rady miejskiej El Espinar, tworząc odrębną strukturę zarządzania lokalnego. Kolejna istotna zmiana nastąpiła w 1833 roku, podczas hiszpańskiej reformy podziału terytorialnego kraju na prowincje — Peguerinos wraz z Hoyo de la Guija i La Lastra zostały włączone do nowo utworzonej prowincji Ávila, mimo że formalnie zachowały członkostwo we wspólnocie sexmo związanej z Segovią. To wyjaśnia, dlaczego miejsce do dziś bywa kojarzone z El Espinar, choć leży już w innej prowincji. Dlaczego wieś jest dziś opuszczona? Los La Lastra przesądziła wojna domowa w Hiszpanii. Okolice wsi, ze względu na strategiczne położenie w górach, stały się areną poważnych starć między siłami republikańskimi a nacjonalistycznymi. Walki poważnie zniszczyły zabudowę, a powojenne wyludnienie tego górskiego regionu dopełniło procesu opuszczenia miejscowości. Dziś La Lastra nie ma stałych mieszkańców. Co zachowało się do naszych czasów? Z dawnej zabudowy pozostały głównie ruiny, wśród których częściowo rozpoznawalne są pozostałości kościoła parafialnego. W okolicy zachowały się także ślady walk z czasów wojny domowej — okopy i schrony, świadectwo dramatycznych wydarzeń sprzed niemal wieku. W 2024 roku teren dawnej wsi wraz z zabudowaniami wystawiono na sprzedaż za 900 000 euro, co pokazuje, że opuszczone miejsce wciąż budzi zainteresowanie. Wśród okolicznej ludności krążą też lokalne legendy o wilkołakach, duchach i czarach związane z tym odludnym zakątkiem gór. Najczęstsze pytania Czy w La Lastra ktoś jeszcze mieszka? Nie. Miejscowość jest całkowicie opuszczona, bez stałych mieszkańców, a zabudowania znajdują się w stanie ruiny. Do jakiej gminy i prowincji należy dziś La Lastra? Administracyjnie należy do gminy Peguerinos w prowincji Ávila, choć historycznie była częścią sexmo El Espinar związanego z Segovią. Dlaczego pojawia się w kontekście El Espinar? Ponieważ od 1297 roku aż do zmian administracyjnych XVIII i XIX wieku należała do jednostki zarządzanej z El Espinar, zanim usamodzielniła się administracyjnie w 1776 roku, a następnie trafiła do prowincji Ávila w 1833 roku. Co warto zobaczyć na miejscu? Ruiny dawnej zabudowy wiejskiej, pozostałości kościoła parafialnego oraz zachowane okopy i schrony z czasów wojny domowej, otoczone lasami Sierra de Guadarrama.

Sant Genís de la Vall dels Horts

Sant Fruitós de Bages

Sant Genís de la Vall dels Horts to ruiny średniowiecznego kościoła i zaginionej osady w gminie Sant Fruitós de Bages, w komarce Bages, w prowincji Barcelona. Z dawnej budowli nie zachował się nawet czytelny zarys murów — dziś to miejsce dla miłośników historii regionu i tras krajoznawczych po okolicach Manresy, a nie klasyczny zabytek architektury. Gdzie to jest i jak dotrzeć? Ruiny leżą na terenie gminy Sant Fruitós de Bages, kilka kilometrów od centrum miasteczka, w rejonie znanym jako Vall dels Horts (Dolina Ogrodów). Historycznie obszar ten należał do dawnego okręgu miasta Manresa, w rolniczej krainie Camp de Bages. Najlepszym punktem wyjścia jest sama Manresa, stolica komarki Bages, skąd do Sant Fruitós de Bages dojeżdża się w kilkanaście minut samochodem. Miejsce nie jest oznakowanym punktem turystycznym w klasycznym sensie — to raczej cel spaceru krajoznawczego lub lokalnej wycieczki tematycznej po dziedzictwie gminy. Historia miejsca, które zniknęło Najstarsza nazwa tej okolicy to Pozolo — pod tym mianem teren pojawia się w dokumentach już od 972 roku. Sam kościół pod wezwaniem świętego Genezjusza (Sant Genís) jest wzmiankowany po raz pierwszy w 1046 roku. Z czasem nazwa miejsca zmieniała się wraz z jego charakterem: od Pozolo, przez Sant Genís, aż po Horts i ostatecznie Vall dels Horts, czyli „Dolinę Ogrodów" — określenie, które przetrwało do dziś. Kościół początkowo pełnił funkcję parafialną, jednak status ten stracił stosunkowo wcześnie. Stał się wówczas kościołem filialnym (suffragan) parafii Sant Jaume d'Olzinelles, a cała okolica podlegała jurysdykcyjnie klasztorowi Santa Maria de Ripoll — jednemu z najważniejszych ośrodków monastycznych średniowiecznej Katalonii. Wokół świątyni funkcjonowała niewielka osada. Dokumenty z 1228 roku poświadczają istnienie tu ulicy, przy której skupiały się domostwa mieszkańców — a więc realnej, choć niedużej wspólnoty wiejskiej. Kres tej osadzie położyła najprawdopodobniej wielka epidemia czarnej śmierci z 1348 roku. Skutki demograficznej katastrofy widać wprost w źródłach: w 1365 roku w osadzie odnotowano już tylko dwa domy, a w 1378 roku pozostał zaledwie jeden. Wkrótce potem miejsce zostało całkowicie opuszczone. Co dziś można zobaczyć? Kościół Sant Genís de la Vall dels Horts znajduje się dziś w stanie całkowitej ruiny — zniszczenia są na tyle poważne, że nie da się nawet zrekonstruować pierwotnego planu budowli. To, co pozostało, to głównie ślady w terenie i pojedyncze relikty. W bezpośrednim sąsiedztwie miejsca znajdują się także sepultures de Sant Genís — groby wykute w skale, typowe dla wczesnośredniowiecznych cmentarzy katalońskich, powiązane z dawną parafią. Całość figuruje w katalońskim Inwentarzu Dziedzictwa Architektonicznego (Inventari del Patrimoni Arquitectònic de Catalunya), co potwierdza wartość historyczną miejsca mimo jego dzisiejszego stanu. Miejsce w lokalnej pamięci Choć fizycznie z osady pozostało niewiele, gmina Sant Fruitós de Bages regularnie przypomina o jej historii. W ramach cyklicznych wydarzeń poświęconych lokalnemu dziedzictwu organizowane są spacery i wycieczki odkrywcze prowadzące właśnie do Vall dels Horts, podczas których mieszkańcy i turyści poznają dzieje zaginionej wsi i jej kościoła. To dobry sposób, by zobaczyć teren z przewodnikiem i usłyszeć więcej o kontekście historycznym niż da się wyczytać z samych ruin. Kiedy przyjechać? Ze względu na wiejski, otwarty charakter terenu najlepszą porą na wizytę jest wiosna lub wczesna jesień, gdy temperatury w komarce Bages są łagodne, a okoliczne pola i zagajniki prezentują się najbardziej malowniczo. Warto wcześniej sprawdzić w urzędzie gminy Sant Fruitós de Bages, czy w najbliższym czasie planowana jest któraś z tematycznych tras odkrywania dziedzictwa — udział w takim wydarzeniu to najprostszy sposób, by dotrzeć na miejsce i poznać jego historię z autopsji. Najczęstsze pytania Czym było Sant Genís de la Vall dels Horts? Był to średniowieczny kościół parafialny wraz z towarzyszącą mu niewielką osadą wiejską, wzmiankowany po raz pierwszy w 1046 roku, a wcześniej znany pod nazwą Pozolo od 972 roku. Dlaczego osada zniknęła? Prawdopodobną przyczyną był wielki wybuch czarnej śmierci w 1348 roku — źródła pokazują gwałtowny spadek liczby domostw, z wielu do zaledwie jednego w 1378 roku. Komu podlegał kościół? Po utracie statusu parafii kościół stał się filią parafii Sant Jaume d'Olzinelles, a cały teren podlegał klasztorowi Santa Maria de Ripoll. Co można zobaczyć na miejscu dzisiaj? Ruiny są na tyle zniszczone, że nie da się odtworzyć planu budowli — w okolicy zachowały się jednak groby wykute w skale (sepultures de Sant Genís) związane z dawną parafią.

Castillo de Setefilla

Lora del Río

Castillo de Setefilla to warownia górująca nad gminą Lora del Río, w prowincji Sewilla, w sercu Andaluzji. Ruiny stoją na wzgórzu z widokiem na dolinę Gwadalkiwiru i od wieków pełniły rolę punktu obserwacyjnego oraz schronienia dla kolejnych mieszkańców tych ziem. Jaka jest historia zamku Setefilla? Najstarsze ślady obecności ludzkiej na wzgórzu sięgają epoki brązu, około 1500–1000 lat p.n.e. Z czasem miejsce to zajmowali Iberowie, a po nich Rzymianie wznieśli tu własną fortyfikację, wykorzystując wcześniejsze umocnienia. Obecna forma warowni ma jednak rodowód arabski – twierdzę wzniosło między 888 a 912 rokiem plemię Banu Layt, berberyjski ród sprawujący władzę nad okolicą. To właśnie od ówczesnej nazwy osady, zapisywanej jako Chadfilah lub Chant-Fila, wywodzi się dzisiejsza nazwa Setefilla. W okresie średniowiecza zamek odgrywał ważną rolę strategiczną – wielokrotnie pojawia się w kronikach opisujących podbój muzułmański Półwyspu Iberyjskiego, a później chrześcijańską rekonkwistę i ponowne zasiedlanie regionu. Wiosną 1247 roku twierdzę zdobyły wojska Ferdynanda III w trakcie marszu na Sewillę. Po podboju władca przekazał zamek zakonowi joannitów (rycerzy szpitalników), którzy uczynili go częścią komandorii z siedzibą w pobliskim Lora del Río. Osada przy zamku funkcjonowała jeszcze przez kilka stuleci, ale w 1534 roku jej ostatni mieszkańcy przenieśli się do samego miasta Lora del Río, co oznaczało koniec stałego osadnictwa na wzgórzu. Co warto zobaczyć na miejscu? Dziś Castillo de Setefilla to przede wszystkim malownicze ruiny – fragmenty murów obronnych i zarys dawnych konstrukcji, które pozwalają wyobrazić sobie skalę dawnej twierdzy. Ze wzgórza roztacza się rozległy widok na okolice Lora del Río i dolinę rzeki, co czyni to miejsce chętnie odwiedzanym punktem widokowym, szczególnie o zachodzie słońca. Warstwy historyczne – od pradziejów po średniowiecze – sprawiają, że miejsce ma wartość zarówno dla miłośników archeologii, jak i dla osób szukających spokojnego punktu z panoramą. Jak dotrzeć do zamku Setefilla? Zamek leży na terenie gminy Lora del Río, miasteczka położonego nad Gwadalkiwirem, we wschodniej części prowincji Sewilla. To stąd najwygodniej wyruszyć w stronę wzgórza, na którym stoją ruiny. Ze względu na skromną infrastrukturę turystyczną na miejscu warto wcześniej zaplanować dojazd i zaopatrzyć się w wodę, szczególnie latem. Kiedy najlepiej przyjechać? Andaluzja typowo oferuje gorące lata i łagodne zimy, dlatego na zwiedzanie odsłoniętych ruin najlepiej wybrać się wiosną lub jesienią, gdy temperatury są bardziej znośne. Poranne lub przedwieczorne światło dodatkowo sprzyja podziwianiu widoków na dolinę rzeki. Najczęstsze pytania Gdzie znajduje się Castillo de Setefilla? Na wzgórzu w gminie Lora del Río, w prowincji Sewilla, w Andaluzji. Kto zbudował zamek? Obecną formę twierdzy wzniosło między 888 a 912 rokiem berberyjskie plemię Banu Layt, choć wzgórze było zasiedlone już w epoce brązu, a wcześniej wykorzystywali je Iberowie i Rzymianie. Kiedy zamek przeszedł w ręce chrześcijańskie? Wiosną 1247 roku, gdy zdobyły go wojska Ferdynanda III podczas kampanii zmierzającej ku Sewilli. Czy w zamku nadal ktoś mieszka? Nie – osada przy twierdzy wyludniała się aż do 1534 roku, kiedy ostatni mieszkańcy przenieśli się do Lora del Río.

Castle of Santa Cruz de Moncayo

Santa Cruz de Moncayo

Zamek w Santa Cruz de Moncayo (hiszp. Castillo de Santa Cruz de Moncayo) to średniowieczna warownia w Aragonii, po której do dziś zachowały się jedynie szczątkowe ślady. Ruiny leżą w górnej części miejscowości Santa Cruz de Moncayo, w prowincji Saragossa, w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła parafialnego. Kiedy powstał zamek? Dokładna data budowy nie jest znana, jednak historycy wiążą powstanie fortyfikacji z XIV wiekiem i konfliktami zbrojnymi między Kastylią a Koroną Aragonii. Bliskość Santa Cruz de Moncayo do granicy między obydwoma królestwami sprawiała, że wzniesienie umocnień obronnych w tym miejscu miało istotne znaczenie strategiczne. W odróżnieniu od wielu innych aragońskich warowni, ten zamek nie powstał w związku z rekonkwistą, lecz właśnie w kontekście wojen kastylijsko-aragońskich. Co pozostało z zamku? Z pierwotnej konstrukcji zachowało się bardzo niewiele. Do dziś przetrwały głównie pozostałości pomieszczeń podziemnych — dawnych piwnic zamkowych — mocno przekształconych na przestrzeni wieków. W górnej partii terenu, tam gdzie niegdyś stał sam zamek, dziś rozciąga się pusty plac, ogrodzony jedynie niewielkim i stosunkowo współczesnym murkiem. Na jednym z boków tego terenu można jednak dostrzec starannie ociosane bloki kamienne, które najprawdopodobniej pochodzą z oryginalnej budowli. Obrys dawnego obwodu obronnego jest wciąż czytelny w ukształtowaniu terenu na szczycie miejscowości. Dlaczego zamek jest chroniony prawnie? Mimo szczątkowego stanu zachowania, Zamek w Santa Cruz de Moncayo figuruje na liście zamków uznanych za Dobra Kultury (Bien de Interés Cultural) na mocy drugiego przepisu dodatkowego Ustawy 3/1999 z 10 marca o dziedzictwie kulturowym Aragonii. Oznacza to, że teren obiektu podlega ochronie prawnej, nawet jeśli na powierzchni nie widać już murów obronnych ani wież. Gdzie dokładnie znajdują się ruiny? Pozostałości zamku leżą w Santa Cruz de Moncayo, niewielkiej miejscowości w prowincji Saragossa, wchodzącej w skład komarki Tarazona y el Moncayo, u podnóża pasma górskiego Moncayo w Aragonii. Przybliżone współrzędne geograficzne miejsca to 41,88°N, -1,76°E. Czy warto odwiedzić to miejsce? Ze względu na znikomą ilość zachowanych elementów, zamek nie jest typową atrakcją turystyczną w rozumieniu zwiedzania murów czy wież. Stanowi jednak ciekawy punkt dla osób interesujących się historią pogranicza kastylijsko-aragońskiego oraz siecią średniowiecznych fortyfikacji regionu Moncayo, do której należały również zamki w sąsiednich miejscowościach. Najczęstsze pytania Czy da się jeszcze zobaczyć mury zamku? Nie zachowały się mury obronne w rozpoznawalnej formie — widoczne są jedynie pojedyncze ociosane kamienie oraz obrys dawnego placu na szczycie wzniesienia. Z jakiego okresu pochodzi zamek? Fortyfikację datuje się na XIV wiek, w kontekście wojen kastylijsko-aragońskich. Czy zamek jest chroniony jako zabytek? Tak, figuruje na liście zamków uznanych za Dobro Kultury na mocy aragońskiej ustawy o dziedzictwie kulturowym z 1999 roku. Gdzie znajdują się piwnice zamkowe? Pod dawnym placem zamkowym, w formie mocno przekształconych pomieszczeń podziemnych. Jak dojechać do Santa Cruz de Moncayo? Miejscowość leży w prowincji Saragossa, w komarce Tarazona y el Moncayo, w pobliżu pasma górskiego Moncayo.

Castro de Samoedo

Sada

Castro de Samoedo, znany również pod nazwą Agra das Arcas, to pozostałości celtyckiego grodziska obronnego w miejscowości Samoedo, należącej do parafii Osedo w gminie Sada, w prowincji A Coruña w Galicji. To jeden z dziewięciu udokumentowanych castros na terenie gminy Sada i, obok Castro de Meirás oraz Castro de San Mamede, uznawany za jedno z najokazalszych ze względu na rozmiary. Gdzie dokładnie znajduje się Castro de Samoedo? Gródek leży tuż przy dawnej fabryce ceramiki założonej przez Isaaca Díaza Pardo, jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci galicyjskiej kultury XX wieku, oraz sąsiaduje z pazo — tradycyjnym galicyjskim dworem, który wziął od niego swoją nazwę: Pazo de Castro de Samoedo. Oba obiekty powstały w obrębie dawnego grodziska, co znacząco wpłynęło na jego dzisiejszy kształt. Kto mieszkał na tym terenie i kiedy? Osadnictwo na Castro de Samoedo datuje się na I wiek p.n.e. i wiąże się z Artabrami — ludem zamieszkującym wybrzeże dzisiejszej prowincji A Coruña w okresie kultury castreńskiej. Podobnie jak pozostałe castros regionu Sada, miejsce to funkcjonowało w szerokim przedziale czasowym między I wiekiem p.n.e. a III wiekiem n.e., obejmując zarówno okres przedrzymski, jak i wczesną obecność rzymską na tych ziemiach. Jak zbudowane było grodzisko? Castro de Samoedo wyróżnia się planem zbliżonym raczej do koła niż do elipsy — nietypowym dla wielu mniejszych castros w regionie — oraz kilkoma liniami obronnymi otaczającymi niegdyś wzniesienie. Późniejsza budowa pazo i fabryki ceramiki wewnątrz obwodu dawnych fortyfikacji zatarła znaczną część pierwotnego układu, przez co dziś trudniej odczytać pełny zarys założenia w terenie. Skąd pochodzi nazwa Agra das Arcas? Nazwa Agra das Arcas oznacza dosłownie „pole skrzyń" i wiąże się z lokalną tradycją ludową mówiącą o skarbie rzekomo ukrytym w tym miejscu. Sama nazwa Samoedo ma z kolei rdzeń typowy dla toponimii galicyjsko-asturyjskiej, częstej w tej części północno-zachodniej Hiszpanii. Czy miejsce było badane naukowo? Pierwsza publikacja naukowa wspominająca Castro de Samoedo pochodzi z około 1910 roku — to książka „Los castros gallegos" autorstwa Ángela del Castillo, opisująca to grodzisko obok innego stanowiska, Vixía de Subiña. W 1973 roku powstał szkic planu castro na podstawie zdjęć lotniczych katastru. Stanowisko figuruje w rejestrze dziedzictwa regionalnego, a dotyczące go materiały mogą znajdować się także w zbiorach Muzeum w Betanzos. Czy Castro de Samoedo można dziś zwiedzić? Teren grodziska pozostaje własnością prywatną, a badania nad nim wciąż nie zostały w pełni zakończone. Odwiedzający Sadę mogą zobaczyć okolicę z zewnątrz — łącznie z sąsiadującym pazo — natomiast swobodny dostęp do wnętrza dawnych fortyfikacji bywa ograniczony. Najczęstsze pytania Czym jest Castro de Samoedo? To celtyckie grodzisko obronne (castro) w Samoedo, w gminie Sada, w prowincji A Coruña, znane też jako Agra das Arcas. Kto zamieszkiwał to miejsce? Lud Artabrów, od I wieku p.n.e., w ramach szerszej kultury castreńskiej obecnej na wybrzeżu Galicii. Ile castros znajduje się w gminie Sada? Dziewięć udokumentowanych castros, wśród których Castro de Samoedo wyróżnia się rozmiarem obok Castro de Meirás i Castro de San Mamede. Dlaczego nazywa się też Agra das Arcas? Ze względu na lokalną legendę o skrzyniach ze skarbem rzekomo ukrytych w tym miejscu. Czy grodzisko jest udostępnione do zwiedzania? Teren jest prywatny, a stanowisko wciąż częściowo niezbadane, więc swobodny dostęp bywa ograniczony.

Torre de San Julián

Tudela

Torre de San Julián to nieistniejąca już wieża strażnicza w Tudeli, w Nawarze, której pozostałości przez lata można było oglądać na wzgórzu znanym dziś jako Montes de Santa Quiteria — dawniej nazywanym Montes de San Julián, skąd wzięła się nazwa wieży. Stała naprzeciw obecnej pustelni Santa Quiteria, na wyniesieniu na południe od miasta, i przez wieki pełniła funkcję punktu obserwacyjnego strzegącego dostępu do Tudeli od tej strony. Gdzie dokładnie stała wieża? Obiekt wznosił się na terenie dzisiejszych Montes de Santa Quiteria, dokładnie tam, gdzie dziś stoi pustelnia pod tym samym wezwaniem. To wzgórze na południowych obrzeżach Tudeli od dawna pełniło rolę strategicznego punktu obserwacyjnego nad doliną Ebro i drogą prowadzącą do miasta z tej strony. Z jakiego okresu pochodziła wieża? Datowanie budowli od dawna budzi spory wśród badaczy. Tradycyjnie łączono ją z okresem panowania muzułmańskiego i przypisywano IX wiekowi, wiążąc jej powstanie z pracami fortyfikacyjnymi prowadzonymi za sprawą Amrusa ben Yusufa. Nowsze opracowania historyczne skłaniają się jednak ku chrześcijańskiemu rodowodowi wieży, wskazując raczej na XIII wiek — jednym z argumentów ma być jej położenie od strony południowej, nietypowe dla wcześniejszych, muzułmańskich linii obronnych miasta. Jak wyglądała konstrukcja? Z zachowanych opisów wynika, że wieża była bardzo wysoka, a z zewnątrz sprawiała wrażenie zbudowanej z ubitej ziemi. W rzeczywistości jej wnętrze wykonane było jednak z kamienia — murowanej konstrukcji znacznie solidniejszej, niż sugerował zewnętrzny wygląd budowli. Taki kontrast między pozornie prostym materiałem a trwałym kamiennym rdzeniem był charakterystyczny dla części średniowiecznych wież obronnych regionu. Co się z nią stało? Wieża przetrwała do połowy XVIII wieku. Wówczas została rozebrana, a na jej miejscu powstał magazyn prochu — budowla o zupełnie innym przeznaczeniu niż pierwotna strażnica. Zanim do tego doszło, wygląd wieży zdążył udokumentować Díaz Bravo, dzięki czemu wiadomo dziś, jak prezentowała się tuż przed rozbiórką. Co można zobaczyć na miejscu dziś? Po samej wieży nie zostało praktycznie nic. Teren, na którym niegdyś stała, porastają dziś sosnowe zagajniki, a ruiny widoczne jeszcze stosunkowo niedawno są obecnie w większości ukryte. Miejsce zachowuje jednak wartość historyczną jako element dawnego systemu obronnego Tudeli, a sąsiadująca pustelnia Santa Quiteria wciąż przypomina o dawnej nazwie wzgórza. Najczęstsze pytania Czy Torre de San Julián można dziś zwiedzać? Nie — wieża nie istnieje. Teren, na którym stała, znajduje się w okolicach pustelni Santa Quiteria, ale same ruiny są dziś w praktyce niewidoczne, ukryte wśród sosnowych zagajników. Z jakiego wieku pochodziła wieża? To wciąż przedmiot dyskusji. Tradycja łączy ją z IX wiekiem i okresem muzułmańskim, ale nowsze badania wskazują raczej na chrześcijańskie pochodzenie z XIII wieku. Dlaczego wieża została rozebrana? W połowie XVIII wieku rozebrano ją, by na jej miejscu wznieść magazyn prochu strzelniczego. Skąd wiemy, jak wyglądała wieża? Jej wygląd przed rozbiórką udokumentował Díaz Bravo, a późniejsi badacze, tacy jak Sainz-Pérez czy Marín-Royo, opisywali ją w opracowaniach dotyczących historii i fortyfikacji Tudeli.

Castle of Eslida

Eslida

Zamek w Eslidzie (hiszp. Castillo de Eslida) wznosi się na wzgórzu na południe od miejscowości Eslida, w komarce La Plana Baixa, w prowincji Castellón, we Wspólnocie Walenckiej. To warownia pochodzenia arabskiego, która przez wieki pełniła funkcję centrum administracyjnego i religijnego regionu, zanim przeszła pod panowanie chrześcijańskie i ostatecznie podupadła. Gdzie leży zamek i co można tam dziś zobaczyć? Ruiny zamku rozciągają się na wzniesieniu górującym nad miasteczkiem Eslida, w otoczeniu typowego dla tej części Castellón krajobrazu górskiego. Nieopodal, w jaskini znanej jako Cova de l'Oret, odkryto ślady osadnictwa sięgające wczesnej epoki brązu, co świadczy o tym, że okolica była zamieszkana na długo przed powstaniem samej twierdzy. Niektórzy historycy łączą ten teren z miejscowością Oleastrum, wymienianą przez rzymskiego geografa Strabona, choć identyfikacja ta pozostaje hipotezą. Kiedy powstał zamek i jaką rolę odgrywał w czasach islamskich? Sama osada oraz zamek w obecnym kształcie ukształtowały się w okresie średniowiecznym, między XII a XIII wiekiem, za panowania Almohadów. Eslida była wówczas siedzibą tzw. alcadiazgo — okręgu podległego kadiemu, czyli muzułmańskiemu sędziemu i urzędnikowi administracyjnemu. Działała tu również szkoła alfakich, czyli znawców prawa muzułmańskiego, dzięki czemu miejscowość cieszyła się opinią lokalnego ośrodka wiedzy islamskiej. Jak wyglądał podbój chrześcijański i co działo się później? Zamek i okoliczne ziemie zdobył król Jakub I Aragoński pomiędzy Wielkim Postem 1238 roku a zdobyciem Walencji 9 października tego samego roku. W 1242 roku władca nadał Eslidzie przywilej osadniczy (carta de población), regulujący zasady zasiedlenia i funkcjonowania miejscowości pod nową władzą. W 1258 roku teren przekazano Galceránowi de Moncada, a później zamek znalazł się kolejno pod zwierzchnictwem baronii Xèrica oraz księstwa Segorbe. Mimo zmiany władzy politycznej, w Eslidzie przez długi czas utrzymywała się liczna ludność muzułmańska. To sprawiło, że region mocno odczuł skutki buntów moryskich w kolejnych stuleciach, a ostatecznie — wygnanie Morysków w 1609 roku, które doprowadziło do gwałtownego wyludnienia okolicy i stopniowego popadania zamku w ruinę. Jak zbudowany jest zamek? Twierdza reprezentuje typ zamku górskiego pochodzenia arabskiego, o nieregularnym, rozproszonym planie wielobocznym, dostosowanym do ukształtowania skalistego wzgórza. Całość otoczona jest dwoma pierścieniami murów obronnych, wzmocnionych kilkoma basztami. Najbardziej charakterystycznym elementem jest Torre Mayor — wieża główna o trójkątnym rzucie i pryzmatycznej bryle, flankowana przez dwie bliźniacze narożne wieżyczki pełniące funkcję dodatkowych punktów obronnych. Takie rozwiązanie konstrukcyjne uznawane jest za rzadkość w architekturze obronnej regionu Walencji. Najczęstsze pytania Czy zamek w Eslidzie można zwiedzać? Ruiny są dostępne do zwiedzania jako zabytek kultury wpisany do lokalnego rejestru, choć ich stan jest częściowo zrujnowany po wiekach opuszczenia. Kto wybudował zamek w Eslidzie? Warownia powstała za czasów panowania Almohadów, w XII–XIII wieku, na terenach zamieszkanych już wcześniej, w epoce brązu i prawdopodobnie w czasach rzymskich. Kiedy zamek przeszedł pod władzę chrześcijańską? Jakub I Aragoński podbił Eslidę w 1238 roku, tuż przed zdobyciem Walencji, a w 1242 roku nadał osadzie przywilej lokacyjny. Dlaczego zamek popadł w ruinę? Kluczowym momentem było wygnanie Morysków w 1609 roku, które pozbawiło region znacznej części mieszkańców i doprowadziło do stopniowego opuszczenia twierdzy.

Poyos

Sacedón

Poyos (pełna nazwa: Santa María de Poyos) to dawna wieś w gminie Sacedón, w prowincji Guadalajara, w hiszpańskim regionie Kastylia-La Mancha. Miejscowości dziś nie ma na mapie w dosłownym sensie — jej zabudowania spoczywają pod wodami zbiornika Buendía, a odwiedzający docierają tu nie po to, by zwiedzać ulice, lecz by poznać historię jednej z wielu wsi Alcarrii, które ustąpiły miejsca wielkim inwestycjom hydrologicznym XX wieku. Dlaczego wieś zniknęła pod wodą? Poyos leżało w dolinie rzeki Guadiela, tam gdzie krajobraz Alcarrii łączy się z korytem rzeki płynącej ku Tagowi. W 1956 roku, po zakończeniu budowy zapory na Guadieli, zbiornik Buendía zaczął się napełniać, a wieś znalazła się pod wodą. Był to jeden z wielu przypadków w tym regionie Hiszpanii, gdzie budowa wielkich zbiorników na Tagu i jego dopływach — w tym również sąsiedniego zbiornika Entrepeñas — wymusiła przesiedlenie całych społeczności. Dawny obszar gminny Poyos włączono administracyjnie do Sacedón w 1967 roku. Jak żyli mieszkańcy przed zalaniem? Przed zatopieniem w Poyos mieszkało około 110 rodzin, które utrzymywały się głównie z rolnictwa. Uprawiano winorośl, a wino przechowywano w podziemnych piwnicach wykutych w skale — niektóre z nich do dziś wynurzają się znad linii wody w okresach suszy, kiedy poziom zbiornika mocno się obniża. Młyny napędzane siłą rzeki mełły zboże na potrzeby okolicznych gospodarstw, a rytm pracy mieszkańców wyznaczały pory roku i cykl upraw. Co stało się z mieszkańcami wsi? Rodziny z Poyos zostały przesiedlone w kilka różnych miejsc Hiszpanii. Pięćdziesiąt rodzin trafiło do San Bernardo w gminie Valbuena de Duero (Valladolid), kolejne pięćdziesiąt — do Paredes de Melo w prowincji Cuenca. Pozostałe rodziny rozdzielono między Gumę (gmina La Vid y Barrios, Burgos) oraz Cascón de la Nava (gmina Villaumbrales, Palencia). W Paredes de Melo mieszkańcy przenieśli też tradycje religijne swojej dawnej parafii, w tym kult patronów Poyos. Co zostało z dawnej wsi? Na brzegu zbiornika, przy drodze okalającej jego wody, stoi niewielka pustelnia pod wezwaniem San Andrés — patrona dawnej wsi. To właśnie przy niej potomkowie dawnych mieszkańców Poyos spotykają się, by pielęgnować pamięć o zatopionej miejscowości. W 2012 roku zorganizowano tu duże spotkanie upamiętniające, w którym wzięło udział ponad sześćset osób związanych z historią wsi — odbyła się procesja do pustelni, wystawiono dawne fotografie i odsłonięto tablicę pamiątkową. Kiedy najlepiej przyjechać? Co roku, w czwartą niedzielę września, w okolicy odbywa się romería ku czci Matki Boskiej Soterránea, patronki Poyos — to najlepsza okazja, by poznać żywą tradycję związaną z dawną wsią. Warto też wiedzieć, że w latach szczególnie suchych, gdy poziom wody w zbiorniku Buendía znacząco opada, nad powierzchnią pojawiają się ślady dawnej zabudowy, w tym wspomniane piwnice winne — to rzadka okazja, by zobaczyć fragmenty wsi sprzed zalania. Najczęstsze pytania Gdzie dokładnie znajdowało się Poyos? W dolinie rzeki Guadiela, na terenie dzisiejszej gminy Sacedón w prowincji Guadalajara, na wysokości około 800 m n.p.m. Dlaczego wieś przestała istnieć? Została zatopiona w 1956 roku wodami zbiornika Buendía, powstałego po wybudowaniu zapory na rzece Guadieli. Ile osób mieszkało w Poyos przed zalaniem? Około 110 rodzin, które przesiedlono do kilku miejscowości w Hiszpanii, głównie do San Bernardo koło Valladolid i Paredes de Melo w prowincji Cuenca. Czy da się dziś zobaczyć ślady wsi? Tak, w okresach suszy nad poziomem wody pojawiają się fragmenty dawnej zabudowy, a przy brzegu zbiornika stoi pustelnia San Andrés, miejsce corocznych spotkań pamięci.

Torre de Trullàs

Sollana

Torre de Trullàs to pozostałości średniowiecznej wieży obronnej pochodzenia muzułmańskiego (morysków), położonej w gminie Sollana, w prowincji Walencja, we Wspólnocie Walenckiej w Hiszpanii. Choć z samej budowli zostało niewiele, miejsce nadal przyciąga osoby zainteresowane historią regionu oraz turystykę pieszą i rowerową wokół Albufery. Gdzie znajduje się Torre de Trullàs? Wieża stoi na terenie zwanym Trullás, w odległości około pięciu kilometrów od centrum Sollany. Dojazd prowadzi drogą Camino Viejo de Alcira, a następnie około czterech kilometrów trasą Camino de la Torre de Trullás. Współrzędne miejsca to 39,253673 N, -0,388138 W. Okolica leży na rozległej, płaskiej równinie w pobliżu Parku Naturalnego Albufera, co czyni ją częścią szlaków pieszych i rowerowych prowadzących przez gminę. Jaka jest historia wieży? Wieża powstała jako strażnica obronna w czasach panowania muzułmańskiego w tym regionie, a później związana była z ludnością morysków - muzułmanów, którzy pozostali na tych ziemiach po rekonkwiście. W jej sąsiedztwie rozwinęła się niewielka osada nazwana Trullás, od słowa „trull", oznaczającego tłocznię do oliwy, używaną niegdyś w tej okolicy. Jak wyglądała konstrukcja? Według dokumentów z XIX wieku wieża miała plan kwadratu, wysokość około 16,6 metra (55 stóp) i podstawę o boku około 7,3 metra (24 stopy). Obok niej stał dodatkowy budynek, który mógł pełnić funkcję koszar lub stajni dla kawalerii. Położenie na otwartej równinie sprawiało, że obiekt był szczególnie narażony, mimo swojej strażniczej funkcji. Co się stało z wieżą? Dokumenty z 1913 roku wspominają już tylko o nielicznych pozostałościach konstrukcji. Wkrótce potem, w 1919 roku, wieża została w dużej mierze rozebrana, a raporty z 1927 roku potwierdzają, że z budowli pozostały już tylko ruiny. Zniknięcie wieży rozciągnięte było więc na kilkanaście lat i nie wiązało się z jednym wydarzeniem, lecz ze stopniową degradacją i rozbiórką. Co można zobaczyć dzisiaj? Obecnie po samej wieży pozostały jedynie pojedyncze kamienie. W miejscu dawnej budowli postawiono pomnik pamiątkowy, w którego konstrukcję wbudowano fragmenty oryginalnego muru. Towarzyszy mu grawerunek przedstawiający przypuszczalny wygląd wieży oraz przylegających do niej zabudowań, co pozwala odwiedzającym wyobrazić sobie pierwotny kształt założenia obronnego. Najczęstsze pytania Czy da się zwiedzić Torre de Trullàs? Tak, miejsce jest dostępne w ramach szlaków pieszych i rowerowych prowadzących przez gminę Sollana i okolice Parku Naturalnego Albufera. Warto jednak pamiętać, że z samej wieży zostały tylko pojedyncze kamienie i pomnik pamiątkowy. Jak dojechać do wieży? Najprościej jadąc z Sollany drogą Camino Viejo de Alcira, a następnie skręcając w Camino de la Torre de Trullás i pokonując nią około czterech kilometrów. Ile lat ma wieża? Dokładna data budowy nie jest znana, ale wieża pochodzi z okresu panowania muzułmańskiego na tych terenach, a jej istnienie potwierdzają jeszcze dokumenty z XIX i początku XX wieku. Dlaczego wieża nie przetrwała do dziś? Z powodu stopniowej degradacji i rozbiórki - dokumenty z 1913 roku mówią już o nielicznych pozostałościach, a do 1927 roku obiekt był już całkowitą ruiną.

Castle of Almogía

Almogía

Zamek w Almogíi Zamek w Almogíi (hiszp. Castillo de Almogía) to warowna twierdza wznosząca się nad zabudową andaluzyjskiego miasteczka Almogía, w prowincji Málaga. Dziś z dawnej fortecy pozostała właściwie jedna budowla – Torre de la Vela, czyli Wieża Strażnicza – ale historia tego miejsca sięga czasów muzułmańskiego panowania na Półwyspie Iberyjskim i wiąże się z jednym z najbardziej burzliwych okresów w dziejach regionu. Skąd wziął się zamek w Almogíi? Twierdza powstała jako element muzułmańskiego systemu obronnego chroniącego dostępu do Bobastro, warownej siedziby Umara ibn Hafsuna, przywódcy powstania przeciwko emirowi Kordoby w IX i X wieku. Zamek w Almogíi, razem z pobliskimi warowniami Hins Camara i Hins Xan Biter, tworzył drugi pierścień obronny wokół Bobastro. Badacze wiążą jego budowę z okresem panowania Nasrydów, ostatniej muzułmańskiej dynastii władającej Grenadą, choć sama forteca funkcjonowała jako punkt graniczny znacznie dłużej – od 1410 do 1487 roku. Fortyfikacja miała nieregularny, zbliżony do owalnego kształt i pierwotnie liczyła siedem wież. Najpotężniejsza z nich, usytuowana od strony północnej, to właśnie Torre de la Vela. Mury wzniesiono w technice kamiennego muru z zaprawą, typowej dla budownictwa obronnego tego okresu. Co działo się z zamkiem po podboju chrześcijańskim? Po 1487 roku, gdy tereny wokół Almogíi przeszły pod władanie Korony Kastylii, zamek zaczął pełnić inną rolę. Stał się siedzibą chrześcijańskich alcaidów, czyli komendantów twierdzy, a jego umocnienia wzmocniono. Nowi władcy wykorzystywali fortecę do nadzorowania miejscowej ludności mudejarów – muzułmanów, którzy pozostali na podbitych ziemiach i podlegali władzy chrześcijańskiej. Z tego okresu pochodzi także dzwon zawieszony niegdyś w wieży: w 1568 roku trafił on do Málagi. Dlaczego z zamku zostały tylko ruiny? Decydujący cios twierdza otrzymała w 1812 roku, w trakcie wojny na Półwyspie Iberyjskim. Wojska napoleońskie, które wcześniej zajmowały zamek i wykorzystywały go do kontrolowania drogi prowadzącej do Antequery, podczas wycofywania się z regionu wysadziły fortyfikacje w powietrze, aby uniemożliwić ich wykorzystanie przez stronę hiszpańską. Wybuch spowodował rozległe zniszczenia, jednak solidna konstrukcja Torre de la Vela sprawiła, że wieża przetrwała, choć w naruszonym stanie. Kolejny cios nadszedł już w XX wieku – w latach dwudziestych lokalne władze zdecydowały o częściowej rozbiórce pozostałości wieży ze względu na postępującą degradację i zagrożenie dla bezpieczeństwa mieszkańców. To, co przetrwało do dziś, to fragmenty murów obwodowych oraz okrojona Torre de la Vela, stojąca w samym centrum miasteczka. Jaki status ochronny ma dziś zamek w Almogíi? Zabytek objęto ochroną na mocy generalnej deklaracji wynikającej z dekretu z 22 kwietnia 1949 roku, a obecnie podlega także hiszpańskiej ustawie o dziedzictwie historycznym z 1985 roku (Ley 16/1985 del Patrimonio Histórico Español). Mimo że obiekt znajduje się w stanie ruiny, jego status prawny gwarantuje mu formalną opiekę konserwatorską jako zabytkowi o znaczeniu wojskowym i rezydencjalnym z okresu średniowiecza. Najczęstsze pytania Czy z zamku w Almogíi można coś dziś zobaczyć? Tak, choć w ograniczonym zakresie. Zachowała się Torre de la Vela – jedyna z siedmiu pierwotnych wież – wraz z fragmentami murów obronnych, usytuowanymi w zabudowie centrum Almogíi. Kto zbudował zamek? Fortecę wzniesiono w czasach muzułmańskich, prawdopodobnie w okresie nasrydzkim, jako element systemu obronnego chroniącego dostępu do warowni Bobastro. Dlaczego zamek jest w ruinie? Twierdzę wysadziły wycofujące się wojska napoleońskie w 1812 roku, a ocalałe fragmenty częściowo rozebrano w latach dwudziestych XX wieku z powodu złego stanu technicznego. Czy zamek jest chroniony prawnie? Tak – obejmuje go dekret z 1949 roku oraz hiszpańska ustawa o dziedzictwie historycznym z 1985 roku. Gdzie dokładnie znajduje się zamek? W samym centrum miasteczka Almogía, w prowincji Málaga, w Andaluzji.

Torre de la Ventosilla

Utrera

Torre de la Ventosilla to średniowieczna wieża strażnicza wznosząca się na wzniesieniu w wiejskiej części gminy Utrera, w prowincji Sewilla, w Andaluzji. Z niegdyś większej konstrukcji przetrwał do dziś tylko jeden narożnik, a mimo to miejsce od 1985 roku figuruje w hiszpańskim rejestrze dóbr kultury o szczególnym znaczeniu. Gdzie znajduje się Torre de la Ventosilla? Wieża stoi na terenach wiejskich (campiña) gminy Utrera, na wzniesieniu pośród otwartego krajobrazu rolniczego typowego dla tej części prowincji Sewilla. Nazwa miejsca pochodzi od dawnego majątku Ventosilla, od którego wzięło też nazwę pobliskie źródło Fuente de la Ventosilla. Znajduje się ono przy dawnym trakcie łączącym Sewillę z okolicami Torres Alocaz, około 9 km od centrum Utrery, i historycznie służyło jako pojłko dla zwierząt hodowlanych wypasanych na okolicznych pastwiskach. Z jakiego okresu pochodzi wieża? Budowlę datuje się na XIV wiek i klasyfikuje jako obiekt z epoki średniowiecza chrześcijańskiego. Wzniesiono ją w technice muru z kamienia łamanego (mampostería), na planie prostokąta — sposób budowy zbliżony do wież strażniczych i granicznych stawianych na ziemiach kastylijskich w wiekach następujących po rekonkwiście. Jak wygląda dziś? Z pierwotnej wieży zachował się wyłącznie jeden narożnik muru o wysokości przekraczającej 4 metry, znajdujący się w stanie prekarnej, niestabilnej równowagi. Reszta konstrukcji uległa zniszczeniu, dlatego w oficjalnych katalogach dziedzictwa obiekt opisuje się jako pozostałości (vestigios), a nie kompletną budowlę. Czy wieża jest chroniona prawnie? Tak. Torre de la Ventosilla została wpisana do rejestru Bien de Interés Cultural (BIC) w kategorii Monumento (pomnik) decyzją z 29 czerwca 1985 roku. To najwyższa forma ochrony zabytków w Hiszpanii, obejmująca sam obiekt oraz jego bezpośrednie otoczenie. Czy można ją zwiedzić? Andaluzyjskie katalogi dziedzictwa kulturowego wskazują ten obiekt jako możliwy do odwiedzenia. Ze względu na zaawansowany stan ruiny i niestabilność zachowanego fragmentu, w praktyce ogranicza się to jednak do oglądania pozostałości z zewnątrz, bez wchodzenia w bezpośredni kontakt z murem. Najczęstsze pytania Czy Torre de la Ventosilla to zamek? Nie. To pojedyncza wieża, a nie rozbudowany zespół obronny, i dziś zachowała się z niej jedynie fragment jednego narożnika. Do czego służyła wieża? Dostępne źródła klasyfikują ją pod względem okresu i techniki budowy, ale nie precyzują jednoznacznie jej pierwotnej funkcji. Jak dojechać do wieży? Obiekt znajduje się na terenach wiejskich gminy Utrera, w prowincji Sewilla. Najbliższym punktem odniesienia przy planowaniu dojazdu jest sama Utrera. Czy w pobliżu jest coś jeszcze wartego uwagi? Tak — w tej samej okolicy, znanej jako Ventosilla, znajduje się historyczne źródło Fuente de la Ventosilla, dawniej wykorzystywane do pojenia zwierząt hodowlanych.

Mas de l'Espasa

Calafell

Mas de l'Espasa Mas de l'Espasa to miejsce w gminie Calafell, w komarce Baix Penedès (prowincja Tarragona, Katalonia), które łączy dwie warstwy historii: stanowisko archeologiczne sprzed tysięcy lat oraz opuszczony dziś dom wiejski, od którego stanowisko wzięło nazwę. Współrzędne miejsca to 41,211558 N, 1,586827 E, a samo stanowisko leży nad potokiem Montpaó (Torrent de Montpaó). Czym jest Mas de l'Espasa? To w istocie dwa powiązane ze sobą elementy w jednym miejscu: jaciment arqueològic (stanowisko archeologiczne) oraz masia — tradycyjny katalański dom wiejski — na którego gruntach to stanowisko się znajduje. Nazwa "Mas de l'Espasa" (dosłownie "gospodarstwo Miecza") pochodzi od budynku, nie od znalezisk archeologicznych. Skąd wzięła się nazwa "Espasa"? Charakterystycznym elementem dawnego domu jest łukowe wejście, w którego zwieńczeniu — kluczu łuku — wyrzeźbiono niewielki miecz (kat. espasa). To właśnie ten detal architektoniczny nadał nazwę całemu gospodarstwu, a z czasem także sąsiadującemu z nim stanowisku archeologicznemu. Co znaleziono na stanowisku archeologicznym? Na powierzchni terenu, bez prowadzenia regularnych wykopalisk, odnaleziono narzędzia krzemienne oraz fragmenty ceramiki. Zebrany materiał wskazuje przede wszystkim na środkowy paleolit, choć część znalezisk sugeruje obecność także faz epipaleolitycznej i neolitycznej. Oznacza to, że okolice potoku Montpaó były wykorzystywane przez ludzi przez bardzo długi okres — od dziesiątek tysięcy lat temu aż po pierwsze społeczności rolnicze w tej części Katalonii. Jaka jest historia samego budynku? Dom ma plan prostokątny i dwuspadowy dach z kalenicą równoległą do fasady głównej — układ typowy dla katalońskich masii. Najstarsza znana wzmianka pisemna o budynku pochodzi z 1765 roku, choć sama konstrukcja mogła istnieć wcześniej. Znane są też prace budowlane prowadzone w latach 30. XX wieku. Dziś Mas de l'Espasa stoi przy wjeździe do osiedla Mas Romeu, jednej z dzielnic mieszkaniowych Calafell. Czy miejsce jest chronione? Tak. Stanowisko figuruje w Inwentarzu Dziedzictwa Archeologicznego i Paleontologicznego Katalonii pod numerem IPAPC 6817, a od 5 maja 2011 roku posiada status Bé Cultural d'Interès Local (Dobro Kultury o Znaczeniu Lokalnym) — najwyższej rangi ochrony dostępnej na poziomie gminnym w Katalonii. Czy można tam pojechać? Sam budynek pozostaje dziś opuszczony i w złym stanie technicznym — dostępne źródła wskazują na pilną potrzebę prac konserwatorskich. Nie ma tu infrastruktury turystycznej ani wyznaczonej ścieżki edukacyjnej; to raczej punkt dla osób zainteresowanych lokalną historią i archeologią regionu Baix Penedès niż typowa atrakcja na trasie zwiedzania Calafell. Warto o nim wiedzieć, planując dłuższy pobyt w okolicy i poznając mniej oczywiste miejsca gminy, poza samą plażą i centrum miasta. Najczęstsze pytania Co to jest Mas de l'Espasa? Połączenie stanowiska archeologicznego i opuszczonego domu wiejskiego (masii) w gminie Calafell, leżących nad potokiem Montpaó. Skąd pochodzi nazwa miejsca? Od miecza (kat. espasa) wyrzeźbionego w kluczu łukowego wejścia do dawnego domu. Co znaleziono na stanowisku archeologicznym? Narzędzia krzemienne i fragmenty ceramiki ze środkowego paleolitu oraz z późniejszych faz epipaleolitu i neolitu. Czy budynek jest zabytkiem? Tak, stanowisko ma status Bé Cultural d'Interès Local od 2011 roku i figuruje w katalońskim inwentarzu dziedzictwa archeologicznego pod numerem IPAPC 6817. Czy można je zwiedzać? Nie ma zorganizowanej infrastruktury turystycznej — budynek jest opuszczony i w złym stanie, a miejsce interesuje głównie osoby zainteresowane historią i archeologią regionu.

Torre del Castro de la Magdalena

Linares

Torre del Castro de la Magdalena to średniowieczna wieża stojąca na wzgórzu Castro de la Magdalena, znanym też lokalnie jako La Malena, na obrzeżach Linares w prowincji Jaén, w Andaluzji. Obiekt zajmuje najwyższy punkt wzniesienia i pełnił niegdyś funkcję strażnicy obserwującej okoliczne tereny. Skąd wzięła się nazwa i skąd wieża czerpie swoją historię? Wzgórze, na którym stoi wieża, było zamieszkane już w czasach Iberów — ludu, który zakładał obronne osady zwane castros na trudno dostępnych wzniesieniach. Nazwa „Castro de la Magdalena" nawiązuje właśnie do tej pradawnej osady, a drugi człon pochodzi od pobliskiego kościoła parafialnego pod wezwaniem Marii Magdaleny, przy którym niegdyś posługę pełnił pojedynczy proboszcz. Z czasem miejsce zaczęto nazywać po prostu La Malena — ta forma funkcjonuje wśród mieszkańców Linares do dziś. Jaką rolę pełniła wieża w średniowieczu? Wzniesienie, na którym stoi Torre del Castro de la Magdalena, leżało na trasie zwanej Camino de Aníbal — szlakiem łączącym się z antycznym Cástulo (rzymską Cazloną), jednym z najważniejszych miast Iberii, położonym tuż obok dzisiejszego Linares. Wieża pełniła funkcję posterunku obserwacyjnego, z którego kontrolowano ruch na tym szlaku i chroniono dostęp do samego Cástulo. Obecna budowla nie jest jednak reliktem antycznym — wzniesiono ją w średniowieczu, a swój dzisiejszy kształt zawdzięcza przebudowie przeprowadzonej po odbiciu tych ziem w trakcie Rekonkwisty, między XIII a XIV wiekiem. Jak wygląda wieża i co warto obejrzeć na miejscu? Torre del Castro de la Magdalena ma plan koła i wznosi się na ponad cztery metry wysokości. Stoi dokładnie na kulminacji wzgórza, dzięki czemu z jej podnóża rozciąga się szeroki widok na okolicę — w stronę Linares oraz w kierunku dawnego Cástulo. Teren wokół wieży to pozostałości po średniowiecznym castro: fragmenty umocnień i zarysy dawnej zabudowy, które do dziś można rozpoznać na powierzchni wzgórza. Miejsce jest też znane z lokalnych podań o ukrytym skarbie, które od pokoleń krążą wśród mieszkańców Linares i sąsiednich miejscowości. Jak dotrzeć na miejsce? Castro de la Magdalena leży w bezpośrednim sąsiedztwie Linares, miasta w prowincji Jaén znanego przede wszystkim z historii górnictwa ołowiu i bliskości stanowiska archeologicznego Cástulo. Wzgórze można obejść pieszo, a okoliczne szlaki wykorzystywane są zarówno przez mieszkańców, jak i turystów odwiedzających okolice Linares. Najczęstsze pytania Czym jest Torre del Castro de la Magdalena? To średniowieczna wieża obserwacyjna wzniesiona na szczycie wzgórza Castro de la Magdalena, na obrzeżach Linares w prowincji Jaén. Skąd pochodzi nazwa „Magdalena"? Nazwa nawiązuje do pobliskiego kościoła parafialnego pod wezwaniem Marii Magdaleny; lokalnie miejsce nazywane jest też La Malena. Jaki związek ma wieża z Cástulo? Wzgórze leżało przy szlaku Camino de Aníbal prowadzącym do antycznego Cástulo, a wieża pełniła funkcję posterunku strzegącego dostępu do tego miasta. Z jakiego okresu pochodzi obecna budowla? Wieża została przebudowana w średniowieczu, między XIII a XIV wiekiem, po odbiciu tych ziem w trakcie Rekonkwisty, choć osadnictwo na wzgórzu sięga czasów Iberów.

Venta de la Fuenfría

Real Sitio de San Ildefonso

Venta de la Fuenfría Venta de la Fuenfría to ruiny dawnej górskiej gospody położonej w Sierra de Guadarrama, na terenie Real Sitio de San Ildefonso w prowincji Segovia. Miejsce leży przy szlaku Cordel de Santillana, obok rzymskiej drogi prowadzącej przez przełęcz Puerto de la Fuenfría, w Pinar de Balsaín, na wysokości około 1640 m n.p.m. Dziś po dawnej zabudowie zostały jedynie fundamenty i pojedyncze mury wtopione w sosnowy las. Czym była Venta de la Fuenfría? Venta (hiszp. gospoda przydrożna) powstała około roku 1200 z inicjatywy biskupa Segowii, Gutierre Miguela. Miała zapewniać schronienie podróżnym i kupcom pokonującym trudną przełęcz Puerto de la Fuenfría, jeden z ważniejszych punktów przeprawy przez Sierra de Guadarrama łączących Segovię z Madrytem. Z biegiem stuleci prosty zajazd rozrósł się w niewielką osadę, w której mieszkali i pracowali karczmarze, kowale, stajenni oraz służba obsługująca podróżnych i ich zwierzęta juczne. Do kogo należała gospoda? Obiekt stanowił wspólną własność dwóch instytucji zarządzających okolicznymi ziemiami: Comunidad de Villa y Tierra de Segovia oraz Junta de Nobles Linajes. Ten podział własności odzwierciedlał znaczenie przełęczy dla lokalnej gospodarki — szlak przez Fuenfríę był używany od wieków, również w czasach rzymskich, o czym świadczy przebiegająca obok kamienna droga. Jaki związek ma miejsce z literaturą hiszpańską? Miguel de Cervantes umiejscowił w Venta de la Fuenfría akcję jednej z części swojej noweli o Rinconete — bohaterze znanym z cyklu "Novelas ejemplares". Odniesienie to bywa przywoływane jako dowód, że gospoda była w swoich czasach na tyle znana, że trafiła do popularnej literatury. Dlaczego gospoda przestała istnieć? Venta de la Fuenfría została opuszczona i rozebrana w 1794 roku — koszty utrzymania budynków na tak eksponowanym, górskim terenie okazały się zbyt wysokie w stosunku do korzyści z obsługi coraz mniej licznych podróżnych. Od tego czasu miejsce pozostaje niezamieszkane, a resztki zabudowy stopniowo pochłonął las. Gdzie dokładnie leżą ruiny? Ruiny Venta de la Fuenfría znajdują się w obrębie Pinar de Balsaín (a dokładniej jego części zwanej Pinar de la Acebeda), obszaru uznanego w 1930 roku za Miejsce Naturalne o Znaczeniu Krajowym. Do najbliższych miejscowości jest stąd około 10 km (Balsaín) i 12 km (Cercedilla) — obie dostępne popularnymi szlakami pieszymi prowadzącymi przez przełęcz. Czy warto tu dotrzeć podczas wędrówki? Miejsce jest dziś celem dla osób pokonujących szlak przez Puerto de la Fuenfría pieszo lub rowerem górskim — trasa łączy Segovię (lub La Granja de San Ildefonso) z Cercedillą po drugiej stronie sierry. Sama venta nie oferuje infrastruktury turystycznej; to punkt historyczny na trasie, a nie czynny obiekt. Warto zatrzymać się tu na chwilę, by zobaczyć pozostałości murów i wyobrazić sobie ruch, jaki panował na tym szlaku setki lat temu. Najczęstsze pytania Czym była Venta de la Fuenfría? Dawną górską gospodą dla podróżnych, założoną około 1200 roku z polecenia biskupa Segowii, działającą przy przełęczy Puerto de la Fuenfría. Kiedy przestała funkcjonować? Gospodę rozebrano w 1794 roku ze względu na zbyt wysokie koszty utrzymania. Gdzie znajdują się ruiny? W Pinar de Balsaín, na terenie Real Sitio de San Ildefonso (Segovia), przy Cordel de Santillana i rzymskiej drodze przez Sierra de Guadarrama, na wysokości ok. 1640 m n.p.m. Czy da się tam dotrzeć pieszo? Tak, miejsce leży na popularnym szlaku łączącym okolice Segovii z Cercedillą, około 10–12 km od najbliższych miejscowości. Jaki jest związek z Cervantesem? Miguel de Cervantes umiejscowił tu wątek swojego bohatera Rinconete, znanego z "Novelas ejemplares".

Torre de los Verdiales

Malaga

Torre de los Verdiales to niewielka, częściowo zniszczona wieża strażnicza pochodząca z epoki islamskiej, wznosząca się w paśmie górskim Montes de Málaga, na terenie gminy Malaga w Andaluzji. Figuruje w katalogu ochrony archeologicznej malagańskiego planu zagospodarowania przestrzennego (PGOU) pod numerem 081 i podlega ochronie prawnej najwyższego stopnia. Czym była ta wieża? Torre de los Verdiales należała do sieci wewnętrznych wież strażniczych, wznoszonych w celu kontrolowania dróg i pilnowania okolicznych terenów rolniczych - w odróżnieniu od wież nadbrzeżnych, które strzegły wybrzeża przed najazdami z morza. Z jej punktu widokowego rozciąga się widok na doliny rzek Guadalmedina, Guadalhorce i Campanillas, a wieża utrzymywała wzrokowy kontakt sygnałowy z pobliską Torre del Prado - w razie zagrożenia strażnicy przekazywali sobie ostrzeżenia ogniem lub dymem wzdłuż całego łańcucha strażnic. Jak zbudowana jest wieża? Budowla ma kształt cylindryczny, na planie koła, o średnicy pięciu metrów i wysokości czterech metrów. Mury wzniesiono z kamienia piaskowcowego i łupkowego, układanego z poziomymi warstwami cienkich płytek łupkowych, spajanych zaprawą wapienną. Zachowały się nikłe ślady wapiennego tynku, którym niegdyś pokryto elewację. Do dziś przetrwała jedynie dolna, lita część konstrukcji, wypełniona kamieniami zespolonymi zaprawą wapienną - górne partie wieży uległy zniszczeniu i się nie zachowały. Gdzie stoi wieża i jak do niej dotrzeć? Wieża wznosi się na wysokości 569 metrów nad poziomem morza, na łupkowym wzgórzu górującym nad okoliczną doliną. Dojazd prowadzi zwykle od miejscowości Casabermeja w kierunku Venta de las Ánimas, skąd odchodzi droga do pobliskiej pustelni (ermita) Los Verdiales, leżącej już blisko samej wieży. Teren jest dostępny pieszo, ale wieża nie jest formalnie udostępniona do zwiedzania - nie ma tam infrastruktury turystycznej ani oznakowanej trasy. W jakim stanie zachowania jest zabytek? Stan zachowania oceniono jako niski - wieża jest częściowo zniszczona. Do degradacji przyczyniły się zarówno czynniki naturalne, przede wszystkim erozja powierzchniowa, jak i działalność człowieka: prace ziemne związane z tarasowaniem terenu, wylesianie okolicy oraz nielegalne poszukiwania i dewastacja przez poszukiwaczy skarbów. Teren, na którym stoi wieża, jest własnością prywatną, lecz objęty jest ochroną planistyczną najwyższego stopnia (strefa typu 1, pełna ochrona archeologiczna, zakaz jakiejkolwiek zabudowy) oraz ogólną ochroną wynikającą z hiszpańskiego dekretu o ochronie zamków z 1949 roku. Malagański plan zagospodarowania proponuje jej konsolidację, oczyszczenie i częściową restytucję w ramach szerszego programu ratowania wież obronnych regionu. Czy to to samo, co słynne verdiales z Malagi? Nazwa wieży bywa mylona ze słynnym verdiales - tradycyjnym stylem muzyczno-tanecznym z okolic Malagi, wykonywanym z towarzyszeniem gitar, skrzypiec, tamburynów i kastanietów podczas świąt ludowych, zwłaszcza w okresie bożonarodzeniowym. Mimo wspólnej nazwy to dwa odrębne byty: jeden to zabytek architektury obronnej w Montes de Málaga, drugi - żywa tradycja muzyczna regionu. Oba prawdopodobnie zawdzięczają nazwę tej samej okolicy lub charakterystycznej dla niej roślinności, nie zaś sobie nawzajem. Najczęstsze pytania Z jakiego okresu pochodzi Torre de los Verdiales? Z epoki islamskiej, według katalogu zabytków Malagi z okresu średniowiecza muzułmańskiego. Czy można zwiedzać wieżę? Teren jest dostępny pieszo, ale wieża nie jest formalnie udostępniona do zwiedzania - brak infrastruktury turystycznej. Jak duża jest wieża? Ma pięć metrów średnicy i cztery metry wysokości; zachował się jedynie dolny, lity fragment konstrukcji. Czy wieża ma związek z muzyką verdiales? Nie - to jedynie zbieżność nazw. Wieża to zabytek obronny, a verdiales to odrębna tradycja muzyczno-taneczna Malagi. Jak dotrzeć do wieży? Najlepiej z Casabermeja, w kierunku Venta de las Ánimas, a następnie drogą prowadzącą do pustelni Los Verdiales, blisko której stoi wieża.

Castle of Pobra

Guitiriz

Zamek Pobra de Parga, znany też jako Castillo de Pobra de Parga, wznosi się w miejscowości A Pobra de Parga, w parafii Parga, w gminie Guitiriz, w prowincji Lugo, w regionie Terra Chá w Galicji. To jedna z niewielu zachowanych średniowiecznych warowni tej części północno-zachodniej Hiszpanii, a jej mury do dziś świadczą o dawnym znaczeniu tego miejsca na szlaku łączącym rzymskie Lucus Augusti (dzisiejsze Lugo) z Flavium Brigantium w rejonie dzisiejszej Coruñi. Kto zbudował zamek w Pobra de Parga? Obecną budowlę wzniósł lub przebudował Juan Pérez Parragués, przedstawiciel możnego rodu Parga, pod koniec XIV lub na początku XV wieku. Zamek nie powstał jednak na pustym miejscu — stanął na fundamentach wcześniejszej warowni, a ta z kolei zajęła teren dawnego castro, czyli przedrzymskiego, obronnego osiedla typowego dla galicyjskich wzgórz. Ta wielowarstwowa historia miejsca — od osady sprzed przybycia Rzymian, przez rzymski szlak komunikacyjny, aż po średniowieczny zamek szlachecki — czyni Pobra de Parga punktem, w którym widać kolejne etapy zasiedlania Terra Chá. Co zachowało się z dawnej warowni? Do naszych czasów przetrwały fragmenty murów wzniesionych z dużych, starannie ciosanych kamiennych bloków, miejscami sięgających ośmiu metrów wysokości. Zachował się także okrągły bastion o średnicy około czterech metrów, który pozwala wyobrazić sobie pierwotny obrys fortyfikacji. U podnóża wieży odnaleziono kamienną tarczę herbową z herbami trzech rodów: Parga, Bolaño i Ribadeneira — świadectwo koligacji, jakie łączyły galicyjską szlachtę władającą tym terenem. Jaką rolę pełnił zamek później? W 1603 roku budowla służyła jako więzienie jurysdykcyjne. Z tego okresu pochodzą liczne opowieści i legendy krążące wśród mieszkańców okolicy — mówi się o jękach więźniów dobiegających z murów zamku i o okrutnych metodach, jakim poddawano osadzonych w XVII wieku. Te przekazy do dziś stanowią część lokalnej tożsamości Pobra de Parga i są chętnie przywoływane przez mieszkańców Guitiriz. Dlaczego warto tu zajrzeć? Zamek Pobra de Parga ma status Bien de Interés Cultural, czyli hiszpańskiego dobra o znaczeniu kulturowym, co potwierdza jego wartość historyczną i architektoniczną. Miejsce leży też przy trasie Camino de Santiago w wariancie północnym, więc odwiedzają je zarówno pielgrzymi zmierzający do Santiago de Compostela, jak i turyści zainteresowani historią Galicii. Sama gmina Guitiriz, znana w regionie także z tradycji balneologicznej, oferuje dodatkowe powody, by zatrzymać się w Terra Chá dłużej niż na jeden dzień. Najczęstsze pytania Gdzie dokładnie znajduje się zamek? Zamek stoi w miejscowości A Pobra de Parga, w parafii Parga, w gminie Guitiriz, w prowincji Lugo, w Galicji. Kiedy powstał zamek? Obecną formę zawdzięcza przebudowie z końca XIV lub początku XV wieku, przeprowadzonej przez Juana Péreza Parraguésa, choć fortyfikacje w tym miejscu są starsze i sięgają czasów przedrzymskiego castro. Co dziś można zobaczyć na miejscu? Zachowane fragmenty murów z ciosanego kamienia, dochodzące do ośmiu metrów wysokości, oraz okrągły bastion o średnicy około czterech metrów. Czy zamek ma jakiś status ochrony? Tak, jest wpisany jako Bien de Interés Cultural, czyli objęty hiszpańską ochroną zabytków.

Castle of Malsobaco

Paracuellos de Jarama

Zamek Malsobaco to średniowieczna twierdza w gminie Paracuellos de Jarama, w Wspólnocie Madryckiej, dziś zachowana wyłącznie w formie ruin. Gdzie znajduje się zamek Malsobaco? Pozostałości zamku leżą na wzgórzu na południowy zachód od miejscowości Paracuellos de Jarama, kilkanaście kilometrów na północny wschód od Madrytu. Wzniesienie góruje nad doliną rzeki Jarama, dopływu Tagu, co tłumaczy dawne znaczenie strategiczne tego miejsca. Skąd wzięła się ta budowla? Historycy wiążą początki fortyfikacji z okresem kalifatu kordobańskiego, jeszcze przed XI wiekiem. Badania archeologiczne wskazują nawet na połowę IX wieku jako czas powstania pierwszych murów. Twierdza miała być jednym z ogniw tzw. Marca Media – granicznego pasa fortec zorganizowanego za panowania emira Muhammada I (852–886), które chroniły muzułmańskie ziemie przed naporem chrześcijańskich królestw z północy. Pierwsze pisane wzmianki o zamku pochodzą dopiero z 1140 roku, a więc już z czasów rekonkwisty, za panowania Alfonsa VII Kastylijskiego. W 1180 roku Toledo przekazało twierdzę zakonowi rycerskiemu Santiago, który władał nią przez kolejne stulecia, aż do XVI wieku. Wiadomo, że w 1540 roku funkcję komandora pełnił Rodrigo de Mendoza. Co dziś można zobaczyć na miejscu? Z dawnej twierdzy przetrwało niewiele. Widoczny jest głównie zarys fundamentów, niewielkie fragmenty jednej z bocznych wież oraz rozproszone odcinki murów obwodowych. Zachowała się także cysterna, świadcząca o dawnym systemie gromadzenia wody, niezbędnym na suchym, odsłoniętym wzniesieniu. Mimo skromnych pozostałości układ terenu wciąż pozwala wyobrazić sobie skalę dawnej fortyfikacji granicznej. Ze względu na wartość historyczną zamek Malsobaco wpisano na listę hiszpańskiego dziedzictwa kulturowego (Bien de Interés Cultural) 25 czerwca 1985 roku. Jak dotrzeć do zamku? Paracuellos de Jarama leży blisko Madrytu, w gminie dobrze skomunikowanej z resztą regionu. Ruiny znajdują się poza centrum miejscowości, na wzniesieniu, do którego prowadzi ścieżka – wizytę warto zaplanować pieszo lub rowerem, zabierając solidne obuwie, ponieważ teren jest nierówny i nieutwardzony. Kiedy najlepiej się wybrać? Region Madrytu charakteryzuje się gorącymi latami i łagodnymi, choć chłodnymi zimami. Na spacer po odsłoniętym wzgórzu najlepiej wybrać się wiosną lub jesienią, gdy temperatury są bardziej umiarkowane, a widoki na dolinę Jaramy najbardziej klarowne. Najczęstsze pytania Czy zamek Malsobaco jest otwarty dla zwiedzających? Teren ruin jest dostępny do zwiedzania na wolnym powietrzu, jednak nie ma tu infrastruktury turystycznej typowej dla większych zabytków – warto nastawić się na samodzielny spacer wśród pozostałości murów. Jak stary jest zamek? Najstarsze elementy fortyfikacji datuje się nawet na połowę IX wieku, choć pierwsze pisane wzmianki pochodzą dopiero z 1140 roku. Kto władał zamkiem w średniowieczu? Od 1180 roku twierdzą zarządzał zakon Santiago, który pozostawał jej właścicielem aż do XVI wieku. Czy warto zaplanować dłuższą wycieczkę w to miejsce? Ze względu na niewielkie rozmiary zachowanych ruin, zwiedzanie zamku dobrze łączy się z wycieczką po samym Paracuellos de Jarama i okolicznej dolinie rzeki.

Castillo de Monreal

Monreal / Elo

Castillo de Monreal to ruiny średniowiecznej twierdzy górującej nad miejscowością Monreal (Monreal/Elo) w Nawarrze, jednego z najważniejszych zamków dawnego Królestwa Nawarry. Choć dziś pozostały po nim głównie fundamenty i fragmenty murów, miejsce to przez wieki było rezydencją królewską, więzieniem i mennicą, a jego historia sięga czasów sprzed powstania samego królestwa. Gdzie leży zamek w Monreal? Twierdza stoi na wzgórzu otoczonym zakolem rzeki Elorz, tuż nad zabudową miasteczka Monreal, we wschodniej części Nawarry. Wybór tego miejsca nie był przypadkowy — strome zbocza i naturalna osłona rzeki dawały przewagę obronną jeszcze przed pojawieniem się jakiejkolwiek budowli murowanej. Jak dawna jest historia tego wzgórza? Wzgórze zamkowe było zasiedlone już w epoce żelaza, na długo przed budową średniowiecznej fortecy — ślady tamtej osady odkryto pod późniejszymi warstwami zamkowymi. Najstarsze zachowane dokumenty wspominające o zamku pochodzą z XII wieku, jednak według historyka Iñakiego Sagredo początków obronnej funkcji tego miejsca należy szukać już w IX lub X wieku. Nie wiadomo, który władca zlecił budowę pierwszej murowanej warowni, ale w XIII wieku istniała już cylindryczna wieża, której zadaniem było bronić miasteczka rozciągającego się u jej stóp. Jaką funkcję pełnił zamek w Królestwie Nawarry? Monreal nie był zwykłą strażnicą pogranicza — z czasem stał się jedną z rezydencji królów Nawarry. W jego murach działała także mennica, bijąca własną monetę, co świadczy o randze i zamożności miasteczka w tamtym okresie. Zamek pełnił również funkcję więzienia. Jego znaczenie polityczne potwierdza fakt, że w 1401 roku król Karol III Szlachetny zwołał w Monreal Kortezy Generalne Nawarry — zgromadzenie stanowe o randze niemal parlamentu. Przez stulecia twierdza przetrwała wiele oblężeń, co dodatkowo umacniało jej pozycję jako jednego z kluczowych punktów obronnych królestwa. Dlaczego zamek został zburzony? Kres świetności zamku nastąpił w 1521 roku. Po podboju Nawarry przez Kastylię cesarz Karol V wydał dekret nakazujący rozbiórkę Monreal, podobnie jak wielu innych nawarryjskich twierdz. Utrzymywanie garnizonów we wszystkich zamkach królestwa było dla nowej władzy zbyt kosztowne i ryzykowne politycznie, dlatego zdecydowano się na systematyczne burzenie fortyfikacji, które mogłyby posłużyć jako punkty oporu. Co zachowało się do dziś? Przez stulecia ruiny porastała roślinność, a późniejsze zalesienia terenu jeszcze bardziej zatarły kontury dawnych murów, choć ukształtowanie terenu wciąż zdradzało przebieg fortyfikacji. Badania archeologiczne prowadzone w latach 2017–2018 odsłoniły północny wał obronny wraz z masywnymi murami przystosowanymi do obrony artyleryjskiej. Dziś widoczne są fundamenty dwóch okrągłych wież, odcinki murów prostych — prawdopodobnie należących do zabudowań mieszkalnych — oraz cysterna ze schodami prowadzącymi w dół. Częściowo zachowały się też dwie linie obwarowań zewnętrznych. Najczęstsze pytania Czy można zwiedzać zamek w Monreal? Tak, wstęp na teren ruin jest wolny i bezpłatny, choć obiekt ma charakter archeologiczny, a nie w pełni zrekonstruowanego zabytku. Co dokładnie widać na miejscu? Fundamenty dwóch cylindrycznych wież, fragmenty murów obronnych i mieszkalnych, cysternę ze schodami oraz pozostałości zewnętrznego pierścienia obwarowań odsłonięte podczas wykopalisk z lat 2017–2018. Dlaczego zamek jest w ruinie? Został celowo zburzony w 1521 roku na mocy dekretu Karola V, po podboju Nawarry przez Kastylię. Czy zamek jest prawnie chroniony? Tak, obiekt podlega hiszpańskiej ochronie zabytków na mocy przepisów z 1949 i 1985 roku.

Zabytki w Hiszpanii

Fuente del Rey y conducción de aguas

Costa del Golfo Ártabro Batteries

Acueducto de San Telmo

Conjunto hidráulico Las Calabazas

Castell de Lluçà

Castell de Mataplana

La Lastra

Sant Genís de la Vall dels Horts

Castillo de Setefilla

Castle of Santa Cruz de Moncayo

Castro de Samoedo

Torre de San Julián

Castle of Eslida

Poyos

Torre de Trullàs

Castle of Almogía

Torre de la Ventosilla

Mas de l'Espasa

Torre del Castro de la Magdalena

Venta de la Fuenfría

Torre de los Verdiales

Castle of Pobra

Castle of Malsobaco

Castillo de Monreal

Zbieraj odznaki za odwiedzane miejsca