Zabytki w Niemczech
Lista 544 miejsc z kategorii Zabytki w Niemczech — z opisami, zdjęciami i wizytami od społeczności NextOnTrip. Miejsca rozmieszczone są w 480 miejscowościach. Najpopularniejsze miejsca według społeczności: Burg Sachsenstein, Hohenneuffen Castle, Herrenhaus Divitz.
-
Kleines Schäferrad
Möhrendorf
Kleines Schäferrad to jedno z dziesięciu kół czerpakowych w gminie Möhrendorf, stojących nad rzeką Regnitz w Górnej Frankonii. Koło, którego nazwę można przetłumaczyć jako „Małe Koło Pasterskie", należy do zespołu zabytków techniki uznawanego za jedyny w swoim rodzaju. To dobry cel krótkiej wycieczki rowerowej lub spaceru dla osób, które lubią industrialne ciekawostki i spokojne tereny nad wodą. Czym jest koło czerpakowe? Koło czerpakowe (niem. Wasserschöpfrad) to drewniana konstrukcja ustawiona w nurcie rzeki. Napędza je siła płynącej wody, a przymocowane do obwodu czerpaki unoszą część wody w górę i wylewają ją do rynny. Dzięki temu woda trafia na pola i łąki położone wyżej niż poziom rzeki. Takie rozwiązanie przez wieki służyło do nawadniania doliny Regnitz. Dziesięć kół z Möhrendorfu zalicza się do ostatnich tego typu w Europie Środkowej i bywa nazywane unikatowym zabytkiem kultury. Wikimedia Commons podaje w związku z nimi datowanie na początek XV wieku, jednak to tylko ogólna informacja o początkach. Kto opiekuje się kołem? Patronat nad Kleines Schäferrad objęło koło stałych bywalców („Wasserradstammtisch") z lokalnego stowarzyszenia Verein Zufriedenheit Oberndorf. Jego członkowie od 1985 roku w czynie społecznym montują koło na sezon i demontują je po jego zakończeniu. Stowarzyszenie opiekuje się tym urządzeniem od ponad piętnastu lat jako trzecim kołem w swojej opiece. W źródłach pojawia się też alternatywna nazwa „Oberdorfer Rad". Gdzie je znaleźć? Koło leży nad Regnitz niedaleko Möhrendorfu, w okolicy o współrzędnych około 49,629 N, 11,007 E. Dojście prowadzi południową pętlą szlaku wzdłuż kół, którą można zacząć w centrum Möhrendorfu albo w sąsiednim Bubenreuth. Według opisu trasy po minięciu stodoły skręca się w lewo w stronę rzeki, gdzie przy kole czeka grupa ławek do odpoczynku. Najczęstsze pytania Ile kół czerpakowych jest w Möhrendorfie? Nad Regnitz stoi dziesięć takich kół. Źródła różnią się co do liczby kół faktycznie czerpiących wodę. Najczęściej wspomina się o ośmiu, ale dokładny stan lepiej sprawdzić przed wyjazdem. Kto utrzymuje Kleines Schäferrad? Stowarzyszenie Verein Zufriedenheit Oberndorf, a konkretnie jego członkowie, którzy działają wolontaryjnie. Czy jest to miejsce na rower? Tak, okolica jest opisywana jako cel tras rowerowych wzdłuż Regnitz, m.in. w ramach regionalnej trasy tematycznej z kołami wodnymi. Czy koło działa przez cały rok? Koło jest montowane i demontowane przez wolontariuszy, więc nie musi stać w wodzie przez cały rok. Aktualne informacje podaje strona regnitzraeder.de, wskazywana jako główne źródło informacji gminy.
-
Holländer-Windmühle Bederkesa
Geestland
Holländer-Windmühle Bederkesa to zabytkowy wiatrak typu holenderskiego, który od 1881 roku góruje nad miejscowością Bad Bederkesa w gminie Geestland, w północnej Dolnej Saksonii. Stoi na grzbiecie geestu, około 31 metrów nad zabudową, więc widać go z daleka. Dziś pełni rolę zabytku technicznego i punktu widokowego, a nie czynnego zakładu przemysłowego. Jak wygląda historia wiatraka w Bederkesie? Młyny stały w tym miejscu na długo przed obecną budowlą. Dokumenty bremeńskie z XVI wieku wspominają młyn konny oraz wiatrak kozłowy, choć dokładnej daty ich powstania nikt nie zna. Przez wieki młyn należał do włości Bederkesa i był wydzierżawiany. Nazwiska młynarzy znane są od 1677 roku, a rodzina Volckmann dzierżawiła obiekt przez ponad sto lat. W 1881 roku wiatrak kozłowy spłonął od uderzenia pioruna. Jeszcze tego samego roku właściciel, Hinrich Reysen, postawił w jego miejscu obecny wiatrak holenderski z różą wiatrową. W 1927 roku zamontowano silnik napędzający kamienie młyńskie, a w 1960 roku elektryczny młynek młotkowy i mieszalnik do mąki. W 1956 roku dzierżawcą został młynarz Adolf Vick, który prowadził młyn aż do śmierci w 1987 roku. W 1968 roku grunt i budynki od rodziny Koröde kupiła gmina Bederkesa. Od 1990 roku zabytkiem opiekuje się miejscowe stowarzyszenie upiększania miejscowości (Verschönerungsverein). W 2020 roku wiatrak przeszedł generalny remont. Jakiego typu jest to młyn? To tzw. Erd- und Galerieholländer: murowany, ośmiokątny wiatrak z galerią dookoła, której używa się do obsługi skrzydeł. Obrotowa kopuła w kształcie odwróconego kadłuba łodzi waży razem ze skrzydłami około 20 ton i spoczywa na 24 podwójnych rolkach. Róża wiatrowa sama ustawia kopułę ze skrzydłami pod wiatr. Skrzydła mają od 2020 roku żaluzje, a wcześniej przez pewien czas miały kratownicę. Co kryje wnętrze? Mechanizm robi wrażenie nawet na laiku. Główny wał ma około 8 metrów długości i waży mniej więcej 1,5 tony. Koło czołowe ma średnicę 2,70 m i 72 drewniane zęby z drewna grabowego, a duże koło zębate 3,70 m i aż 168 zębów. Łożysko wału skrzydeł tworzy tzw. Katzenstein z belgijskiego łupka, a górny kamień młyński wykonano z francuskiego kwarcu. W młynie są dwa kamienie: jeden napędzany wiatrem, drugi elektrycznie. Hamulec obsługuje się ręcznie z galerii za pomocą drążka. Wnętrze podzielono na kilka pięter. Na najniższym znajdują się worki, sklepik i funkcjonalne modele trzech dawnych młynów Bederkesy: konnego, kozłowego i holenderskiego. Wyżej stoją kamienie młyńskie i mieszalnik, a jeszcze wyżej wał, wciągniki, witryny z ziarnem i ręczne młynki. Na wyższych kondygnacjach zobaczysz mechaniczny i elektryczny wyciąg workowy, wieniec zębaty oraz łożyska rolkowe, a w kopule koło kamienne i hamulec. Modelowy kamień młyński możesz obrócić własną siłą mięśni. Czy można wejść na górę? Tak, piętra są bezpiecznie dostępne aż do balkonu pod kopułą. Roztacza się stamtąd widok na miejscowość, pobliskie jezioro i krajobraz regionu między Łabą a Wezerą. Godziny otwarcia i zasady zwiedzania z przewodnikiem warto sprawdzić na stronie stowarzyszenia przed wizytą. Najczęstsze pytania Kiedy wybudowano wiatrak? W 1881 roku, po spaleniu wcześniejszego młyna od pioruna. Kto się nim opiekuje? Od 1990 roku Verschönerungsverein Bederkesa. Czy nadal mielono w nim zboże? Do 1990 roku młyn prowadził młynarz, później stał się zabytkiem muzealnym.
-
Aspermühle
Goch
Aspermühle to dawny młyn wodny nad rzeką Niers w Goch, w dzielnicy Asperden na Dolnym Renie. Przez prawie osiem stuleci mełli tu zboże kolejni młynarze, a dziś miejsce przypomina o dawnym rzemiośle regionu i dobrze pasuje na spokojny przystanek podczas wycieczki po okolicy. Gdzie leży Aspermühle? Obiekt stoi przy Triftstraße 264, na prawym brzegu Niers, poza zabudową wsi Asperden. Otaczają go łąki rzecznej doliny, a w terenie nadal widać pozostałości dawnego stawu młyńskiego. Dzięki temu łatwo wyobrazić sobie, jak wyglądał układ gospodarstwa wodnego, w którym woda gromadziła się, zanim trafiła na koło. Jak działał młyn? Aspermühle była młynem wodnym z kołem podsiębiernym. W takim rozwiązaniu woda płynie pod kołem i napędza je siłą nurtu rzeki, a nie spadkiem z wysoka. Był to typowy układ dla nizinnych rzek takich jak Niers, gdzie różnice poziomów są niewielkie. Młyn pracował jako młyn zbożowy. Później dodano drugie koło wodne, które napędzało prasę do oleju oraz piłę do drewna, więc zakład obsługiwał lokalnych rolników i rzemieślników na kilka sposobów. Historia od średniowiecza do XX wieku Początki młyna sięgają czasów przed rokiem 1301. W tym roku hrabia Geldrii przekazał wodny młyn cysterskim siostrom z pobliskiego klasztoru Graefenthal. Przez wieki młyn należał więc do wspólnoty zakonnej, dla której był ważnym źródłem utrzymania. Około 1800 roku przeszedł w prywatne ręce i służył dalej jako zakład rodzinny. Dużą zmianę przyniósł rok 1932. Wyprostowano wtedy bieg Niers, a poziom wody się obniżył, więc napęd wodny przestał wystarczać. Młyn przestawiono na napęd parowy i elektryczny. Ta zmiana dobrze pokazuje, jak regulacja rzek wpłynęła na tradycyjne młynarstwo w całej dolinie. Młynarskie rzemiosło w tym miejscu zakończył pożar w 1959 roku. Co warto wiedzieć przed wizytą Mieszkańcy i turyści znają to miejsce także z dawnej roli w krajobrazie doliny Niers, którą dziś odwiedza się pieszo i rowerem. Obiekt leży na uboczu, więc najlepiej dojechać samochodem lub rowerem z Goch. Dawny młyn jest dziś miejscem prywatnej działalności, dlatego traktuj go jako obiekt do obejrzenia z zewnątrz i z drogi, a nie klasyczną atrakcję z zapisanymi godzinami zwiedzania. Dobrym uzupełnieniem wizyty jest spacer wzdłuż rzeki i szukanie śladów dawnego stawu młyńskiego w łące. Najczęstsze pytania Gdzie dokładnie znajduje się Aspermühle? Przy Triftstraße 264 w dzielnicy Asperden miasta Goch, nad rzeką Niers. Od kiedy istnieje młyn? Pierwszy zapis pochodzi z 1301 roku, ale sama budowla jest starsza od tej daty. Kiedy młyn przestał mleć zboże? Po wyprostowaniu Niers w 1932 roku zmieniono napęd na parowy i elektryczny, a pożar w 1959 roku zakończył młynarską tradycję miejsca. Czy młyn ma nadal koło wodne? Młyn miał koło podsiębierne, ale jako czynny zakład wodny już nie działa. Zostały po nim budynek i ślady stawu młyńskiego. Czy warto tu przyjechać? Tak, jeśli interesują Cię dawne młyny, historia Dolnego Renu i spokojne okolice rzeki. To krótki przystanek, najlepiej połączony z dłuższą trasą po okolicach Goch.
-
Odilienmühle
Getynga
Odilienmühle to zabytkowy młyn wodny w Getyndze, położony na zachodnim skraju starówki, przy ulicy Hospitalstraße nad Leinekanal, kanałem rzeki Leine. Zwany jest także Kleine Mühle, czyli Małym Młynem. To jedno z najstarszych miejsc przemysłowych miasta, a dziś przykład tego, jak dawną infrastrukturę można wpisać w codzienne życie współczesnej Dolnej Saksonii. Czym jest Odilienmühle i gdzie ją znaleźć? Młyn stoi nad kanałem, który od wieków doprowadzał wodę do getyńskich warsztatów i młynów. Leży tuż przy obrzeżach historycznego centrum, więc łatwo włączyć go w spacer po starym mieście, między zabytkowymi kamienicami a zielenią dawnych wałów. Przy budynku widać koło młyńskie i nurt kanału, co dobrze oddaje dawny charakter tego miejsca. Jak wyglądała historia młyna? Pierwsza pewna wzmianka o młynie pochodzi z 1305 roku. W dokumencie księcia Albrechta Tłustego miasto otrzymało wówczas prawo do tak zwanej Mahlmetze, czyli opłaty w naturze pobieranej przy mieleniu zboża. Młyn należał wtedy do rodu von Adelebsen. Początki samej budowli sięgają średniowiecza, a daty podawane w literaturze rozciągają się od XII wieku po okolice 1300 roku. W 1371 roku miasto Getynga wykupiło młyn od dotychczasowych właścicieli. Od tej pory pozostawał własnością miejską i był wydzierżawiany kolejnym młynarzom. Początkowo obiekt stał poza murami, ale po rozbudowie miasta i wzniesieniu wałów obronnych został od 1541 roku włączony w system umocnień. Dzięki temu w czasie oblężeń mieszkańcy nadal mieli dostęp do mąki, a młyn pełnił funkcję strategiczną, nie tylko gospodarczą. Obecny budynek Dzisiejszy gmach powstał około 1767 roku, przy okazji modernizacji urządzeń młyńskich. Bryła reprezentuje typową dla XVIII wieku zabudowę użytkową północnych Niemiec, praktyczną i solidną. Młyn mielił zboże jeszcze w XX wieku, a część produkcji trwała do 1945 roku. W 1999 roku pojawił się pomysł, by w budynku urządzić centrum gminy żydowskiej. Plan upadł z powodu wysokich kosztów adaptacji. Obecnie w obiekcie mieszczą się mieszkania, lokale gastronomiczne i biura, więc budynek pozostaje żywą częścią miasta, a nie muzeum zamkniętym za szklaną gablotą. Koło młyńskie Koło młyńskie odrestaurowano w 2007 roku i znów się obraca. Nie napędza już jednak wewnętrznych mechanizmów młyna, pełni funkcję pamiątkową i krajobrazową. Ruch wody i drewniana konstrukcja przyciągają fotografów oraz spacerowiczów. Najczęstsze pytania Czy Odilienmühle można zwiedzać w środku? Budynek służy dziś jako obiekt mieszkalny, gastronomiczny i biurowy, więc nie działa jako klasyczne muzeum. Najlepiej podziwiać go z zewnątrz, od strony kanału i ulicy. Dlaczego młyn nazywa się także Kleine Mühle? Nazwa Mały Młyn odróżnia go od innych młynów nad kanałem Leine w Getyndze. Nazwa Odilienmühle jest jego drugą, równie często używaną nazwą. Ile czasu potrzeba na wizytę? Wystarczy kilkanaście minut na obejrzenie budynku i koła młyńskiego, najlepiej w ramach dłuższego spaceru po zachodniej części starówki. Czy młyn leży blisko centrum? Tak, znajduje się na zachodnim skraju starego miasta Getyngi i jest łatwo dostępny pieszo z głównych ulic historycznego centrum.
-
Bockwindmühle Lindennaundorf
Markranstädt
Bockwindmühle Lindennaundorf to wiatrak typu koźlak (niem. Bockwindmühle) w dzielnicy Frankenheim-Lindennaundorf, należącej do miasta Markranstädt, tuż przy Lipsku w Saksonii. To działający, napędzany wiatrem zabytek techniki, który po odbudowie stał się lokalnym centrum świętowania Niemieckiego Dnia Młynów. Czym jest wiatrak typu koźlak? Koźlak to jeden z najstarszych rodzajów wiatraków w Europie. Cały drewniany korpus z mechanizmem młyńskim spoczywa na pionowym słupie i wspiera się na krzyżowej podstawie z belek. Dzięki temu młynarz może obrócić całą budowlę w stronę wiatru, popychając ją za pomocą długiego dyszla z tyłu. Taka konstrukcja jest prosta, ale wymaga dużej wiedzy ciesielskiej i uważnej obsługi, zwłaszcza gdy wiatr zmienia kierunek. Jaka jest historia młyna? Pierwotny wiatrak wzniósł w 1848 roku Carl Friedrich Kanold na skraju wsi Lindennaundorf. Od 1927 roku młyn należał do rodziny Bude, w której rękach pozostał do 1975 roku. Potem mielono w nim jeszcze prywatnie, do 1990 roku. Później budowla stopniowo traciła swoją funkcję i stan techniczny. W 2009 roku członkowie stowarzyszenia lokalnego Frankenheim-Lindennaundorf rozebrali pozostałości historycznego młyna. Następnie wiatrak odbudowano i odnowiono na miejscowej łące festynowej. Uroczyste otwarcie odbyło się w 2010 roku, w ramach 17. Niemieckiego Dnia Młynów. Dziś obiekt jest w pełni sprawny i pracuje dzięki sile wiatru. Co można tu zobaczyć i przeżyć? Największym wydarzeniem jest Niemiecki Dzień Młynów (Deutscher Mühlentag), obchodzony w Poniedziałek Zielonych Świątek. W programie z ostatnich lat pojawiały się zwiedzanie wnętrza młyna, pieczenie chleba i ciast w opalanym drewnem piecu, program kulturalny oraz wystawy poświęcone młynarstwu i pracom konserwatorskim. To dobra okazja, aby zobaczyć z bliska, jak wygląda drewniany mechanizm, i porozmawiać z ludźmi, którzy go odtworzyli. Poza dniami otwartymi wiatrak najlepiej oglądać z zewnątrz. Stoi na otwartej przestrzeni, więc jego sylwetka dobrze widać z daleka, a okolica sprzyja spacerom i przejażdżkom rowerowym po równinnej krainie na południe od Lipska. Informacje o terminach zwiedzania podaje stowarzyszenie lokalne na swojej stronie internetowej. Jak dojechać i kiedy jechać? Markranstädt leży na południowy zachód od centrum Lipska i łatwo tu dotrzeć samochodem lub rowerem. Najlepszym terminem jest Dzień Młynów, gdy obiekt jest otwarty, a wokół odbywa się mały festyn. W inne dni warto wcześniej sprawdzić ogłoszenia stowarzyszenia, bo wnętrze nie zawsze jest dostępne dla zwiedzających. Najczęstsze pytania Czy wiatrak jest oryginalny? Pierwotny młyn pochodzi z 1848 roku, ale w 2009 roku został rozebrany, a następnie odbudowany w nowym miejscu na łące festynowej. Źródła nie precyzują, w jakim stopniu wykorzystano oryginalne elementy. Czy młyn naprawdę działa? Tak, jest opisywany jako w pełni sprawny i napędzany wiatrem. Kiedy można go zwiedzić? Przede wszystkim podczas Niemieckiego Dnia Młynów w Zielone Świątki oraz w terminach ogłaszanych przez stowarzyszenie lokalne.
-
Ratsmühle Soltau
Soltau
Ratsmühle Soltau to dawny młyn wodny w Soltau w Dolnej Saksonii, położony w miejscu, gdzie schodzą się rzeki Böhme i Soltau. Budynek młyna jest zabytkiem chronionym prawem, a jego dzieje sięgają średniowiecza. Dla osób zwiedzających miasto to ciekawy przystanek, który pokazuje, jak woda kształtowała codzienne życie dawnego Soltau. Czym jest Ratsmühle w Soltau? Nazwa pochodzi od słowa „Rat”, czyli rada miejska. Młyn przez wieki należał do miasta, a nie do prywatnego właściciela. Dziś nie mieli już zboża, ale zachowany budynek jest jednym z najstarszych śladów przemysłowej przeszłości miasta. Obiekt stoi pod ochroną konserwatorską, co oznacza, że jego bryła i historyczny charakter mają być zachowane. Jaka jest historia młyna? Najstarsze znane wzmianki o młynie pochodzą z roku 1384, gdy występował jako „nye Mölen”, czyli „nowy młyn”. Stał na zbiegu Böhme i Soltau, gdzie nurt można było wykorzystać do napędu kół. Do 1817 roku młyn pozostawał własnością miasta. Później, z powodu złego stanu technicznego, przeszedł w ręce młynarza. Młynarska produkcja zakończyła się w 1963 roku. Budynek nie opustoszał jednak od razu: do 2004 roku służył jako punkt sprzedaży produktów rolnych. Potem przez lata czekał na nowy pomysł na przyszłość. Co odkryto przy jazie? Podczas prac przy jazie znaleziono drewniane palisady, które zostały datowane na rok 1241. To wskazuje, że wykorzystywanie wody w tym miejscu może być starsze niż pierwsze pisemne wzmianki o młynie. Dla historyków to cenna wskazówka o rozwoju osady nad rzekami. Walka o ocalenie budynku Od 2007 roku działa inicjatywa „Rettet die Ratsmühle” („Ratujmy Ratsmühle”), której celem jest zachowanie obiektu. Właścicielem został Otto Elbers, który kupił młyn w 2022 roku, aby uchronić go przed dalszą degradacją. Losy budynku pokazują, jak trudno utrzymać zabytki techniki, gdy przestają pełnić pierwotną funkcję. Dlaczego warto tu zajrzeć? To jeden z najstarszych udokumentowanych obiektów związanych z wodą w Soltau. Miejsce leży nad zbiegiem dwóch rzek, więc dobrze nadaje się na krótki spacer. Można połączyć wizytę z zwiedzaniem centrum miasta i okolicznych zabytków. Historia ratowania młyna dobrze ilustruje lokalne zaangażowanie w ochronę dziedzictwa. Najczęstsze pytania Czy Ratsmühle w Soltau jest czynnym młynem? Nie. Produkcja młynarska zakończyła się w 1963 roku, a budynek jest dawnym młynem wodnym. Czy budynek jest zabytkiem? Tak, młyn znajduje się pod ochroną konserwatorską. Skąd wzięła się nazwa? Młyn należał do miasta do 1817 roku, a nazwa nawiązuje do rady miejskiej. Od kiedy młyn jest znany? Źródła wymieniają go co najmniej od 1384 roku, a drewniane palisady przy jazie datowano na 1241 rok. Czy można wejść do środka? Stan zagospodarowania budynku może się zmieniać, dlatego przed wizytą warto sprawdzić aktualne informacje w lokalnej informacji turystycznej. Obejrzeć budynek z zewnątrz można podczas spaceru nad rzeką.
-
Tüngeda post mill
Tüngeda
Wiatrak koźlak w Tüngedzie (niem. Bockwindmühle Tüngeda) to zabytkowy młyn wiatrowy w turyngijskiej wsi Tüngeda, dziś części gminy Hörselberg-Hainich w powiecie Wartburgkreis. Drewniana budowla stoi na skraju miejscowości, przy drodze zwanej Wieglebener Weg, i należy do tych obiektów, które pozwalają zobaczyć na własne oczy, jak wyglądał wiejski przemysł przed erą pary i elektryczności. Czym jest wiatrak typu koźlak? Koźlak to najstarszy typ młyna wiatrowego w Europie Środkowej. Cały drewniany korpus z maszynerią spoczywa na jednym potężnym słupie i może się obracać, dzięki czemu młynarz ustawia skrzydła zawsze pod wiatr. W Tüngedzie skrzydła mają żaluzjowe klapy, które regulują siłę nacisku wiatru. Takich młynów w Niemczech zachowało się niewiele, a wiele z nich uległo pożarom lub zwyczajnemu zmęczeniu drewna. Historia młyna Mieszkańcy Tüngedy przez wieki musieli mleć zboże w oddalonym o około pięć kilometrów młynie w Hainie, należącym do rodu von Wangenheim. Obowiązek korzystania z tego młyna obowiązywał co najmniej od 1575 roku. Dopiero w połowie XIX wieku zgodzono się na budowę własnego wiatraka. Powstał około 1840 roku przy drodze z Oesterbehringen do Wangenheim. W 1870 roku młyn kupił cieśla Johann Heinrich Rockstuhl, a w 1875 roku budowlę przeniesiono na obecne miejsce przy Wieglebener Weg. Z czasem wiatrak przestał być jedynym źródłem napędu, bo w XX wieku młyn korzystał także z silnika, a później z energii elektrycznej. Gdy mielenie przestało się opłacać, budowla zaczęła niszczeć. Uratowany przez mieszkańców Przełom nastąpił w 1984 roku. Po ciężkiej burzy mieszkańcy Tüngedy uświadomili sobie, że niszczejący wiatrak jest cennym zabytkiem techniki. Już 6 kwietnia 1984 roku założyli wspólnotę zainteresowanych ratowaniem młyna, a w maju ruszyły prace naprawcze. Renowacja trwała do 1987 roku, wtedy też młyn dostał żaluzjowe skrzydła. Po zjednoczeniu Niemiec budowlę przejęła gmina, a w 1995 roku powstało stowarzyszenie miłośników wiatraka. Latem 2011 roku młyn zamknięto z powodu usterek konstrukcyjnych. Od tamtej pory prace konserwatorskie trwają etapami. Opiekuje się nim założone w 2014 roku stowarzyszenie strażackie i regionalne Feuerwehr- und Heimatverein Tüngeda. Za utrzymanie i odbudowę wiatraka stowarzyszenie otrzymało w 2025 roku nagrodę konserwatorską powiatu Wartburgkreis. Niemiecka Fundacja Ochrony Zabytków wsparła kolejne prace kwotą 9 tysięcy euro, przeznaczoną między innymi na modrzewiowe poszycie i schody prowadzące do wnętrza. Co warto wiedzieć przed wizytą? Tüngeda to niewielka wieś, więc nie szukaj tu rozbudowanej infrastruktury turystycznej. Wiatrak najlepiej połączyć z wycieczką po okolicy, na przykład w stronę wzgórza Hörselberge lub parku narodowego Hainich. Dostępność wnętrza zależy od postępu remontów i działań stowarzyszenia, dlatego przed podróżą sprawdź aktualne informacje u opiekunów. Najlepiej wygląda na tle otwartych pól, a światło o zachodzie słońca dobrze podkreśla drewnianą konstrukcję. Najczęstsze pytania Kiedy zbudowano wiatrak w Tüngedzie? Około 1840 roku, a na obecne miejsce przeniesiono go w 1875 roku. Kto dba o młyn dzisiaj? Lokalne stowarzyszenie strażackie i regionalne Tüngeda e.V., działające od 2014 roku. Czy to nadal działający młyn? To zabytek techniki odnawiany etapami. Młyn pełni rolę pamiątki dawnego rzemiosła, a nie zakładu produkcyjnego. Dlaczego młyn jest wyjątkowy? Ocalał dzięki mieszkańcom, którzy po burzy w 1984 roku sami zorganizowali jego ratunek.
-
Wassermühle Oelsitz
Riesa
Wassermühle Oelsitz to zabytkowy młyn wodny w dzielnicy Oelsitz, należącej do miasta Riesa w Saksonii. Stoi nad rzeką Jahną, dopływem Łaby, w powiecie Miśnia (Landkreis Meißen). Obiekt przypomina o dawnym rzemiośle młynarskim, które przez stulecia napędzało gospodarkę wiejskich okolic. Gdzie leży młyn i jak tam dotrzeć? Oelsitz to niewielka miejscowość włączona do Riesy, miasta nad Łabą, znanego w regionie z przemysłu i sportu. Młyn znajduje się we wsi, tuż nad Jahną. Najwygodniej dojechać z centrum Riesy samochodem lub rowerem, a w okolicy warto zaplanować dłuższy spacer wzdłuż rzeki. Przed wizytą dobrze sprawdzić aktualne terminy otwarcia, bo wnętrza udostępniane są głównie podczas wydarzeń i dni otwartych. Jaka jest historia Wassermühle Oelsitz? Źródła nie są zgodne co do początków młyna. Jedne wskazują, że pierwszym znanym młynarzem był Balthasar Bennewitz, odnotowany w księgach chrztów parafii Weida w 1589 roku. Lokalne publikacje miejskie podają natomiast rok 1661 jako czas budowy lub pierwszego udokumentowania. Wiadomo, że w 1721 roku młyn należał do dóbr rycerskich Jahnishausen. W 1910 roku wybuchł pożar, który zniszczył znaczną część zabudowy. Młyn odbudowano i wyposażono w dwie turbiny Francisa, czyli nowoczesne wówczas urządzenia napędzane wodą. Od 1917 roku zaczęła się elektryfikacja zakładu. Po upadłości spółki młyńskiej w 1935 roku budynki kupił Erich Thieme. Po 1945 roku młyn wywłaszczono i przekazano rolniczej spółdzielni produkcyjnej (LPG), co było typowe dla wschodnich Niemiec. Produkcję zakończono w 1992 roku, a obiekt zaczął popadać w ruinę. Co dzieje się z młynem dzisiaj? Od około 2009–2010 roku o budynek troszczy się stowarzyszenie Förderverein Oelsitz e.V., które prowadzi prace zabezpieczające i renowacyjne. W młynie urządzono ekspozycje, między innymi poświęcone dawnej technice ważenia oraz narzędziom używanym w wiejskim gospodarstwie domowym. To dobre miejsce dla osób zainteresowanych historią techniki i życiem codziennym na saksońskiej wsi. Dlaczego warto odwiedzić Oelsitz? Zobaczysz przykład młyna wodnego z turbinami, który przeszedł drogę od zakładu przemysłowego po obiekt kultury. Poznasz losy wiejskiej infrastruktury w Saksonii, od XVII wieku po czasy NRD i okres po zjednoczeniu. Połączysz wizytę z wycieczką po okolicy Riesy, między innymi po sąsiednim Jahnishausen, gdzie znajdują się dawne dobra rycerskie. Miejsce jest spokojne, malownicze i dobrze nadaje się na rowerową przerwę nad Jahną. Najczęstsze pytania Czy młyn działa jako zakład produkcyjny? Nie. Produkcję zakończono w 1992 roku, a dziś obiekt służy jako miejsce wystaw i działań stowarzyszenia. Kto opiekuje się budynkiem? Stowarzyszenie Förderverein Oelsitz e.V., które działa na rzecz zachowania młyna od około 2009–2010 roku. Co można tam zobaczyć? Wystawy o technice ważenia i o dawnych narzędziach gospodarstwa domowego, a także zabytkową zabudowę młyńską. Czy wstęp jest możliwy przez cały rok? Godziny otwarcia bywają ograniczone, dlatego przed podróżą sprawdź informacje u organizatorów lub w miejskim serwisie Riesy. Nad jaką rzeką leży młyn? Nad Jahną, dopływem Łaby, w saksońskim powiecie Miśnia.
-
Riepenburger Mühle
Hamburg
Riepenburger Mühle „Boreas" to zabytkowy wiatrak w dzielnicy Kirchwerder w Hamburgu, uznawany za najstarszy i największy zachowany wiatrak zbożowy w tym mieście. Stoi przy Kirchwerder Mühlendamm 75a, na terenie Vierlande, rolniczego pasa na południowo-wschodnich obrzeżach metropolii. Co to za budowla? To młyn typu holenderskiego (Holländermühle), czyli wiatrak z obracanym kapeluszem, w którym tylko górna część z wiatrakami ustawia się do kierunku wiatru. Obecny budynek pochodzi z 1828 roku. Dla Hamburga, miasta kojarzonego raczej z portem i kontorowcami, jest to rzadki przykład dawnego rolniczego krajobrazu z napędem wiatrowym. Młyn bywa też nazywany Boreasmühle; źródła nie wyjaśniają jednak pochodzenia tej nazwy. Jak stara jest historia tego miejsca? Choć dzisiejszy budynek liczy sobie prawie dwa stulecia, młyn w tym miejscu jest znacznie starszy. Pierwsza wzmianka o młynie na tym stanowisku pochodzi z 1318 roku, co stawia je wśród najstarszych miejsc młyńskich w Niemczech. Według jednego ze źródeł nazwa Riepenburger wiąże się z rycerzem Hermannem Ribe, który miał być właścicielem młyna w XIII wieku. Obecna konstrukcja z 1828 roku zastąpiła więc wcześniejsze młyny. Młyn pańszczyźniany i sprzedaż w 1880 roku Aż do sprzedaży w 1880 roku był to młyn dominialny: dzierżawił go miller od urzędnika z Bergedorfu. Do 1863 roku obowiązywał przymus młynarski. Mieszkańcy Bergedorfu, Geesthacht i Vierlande musieli mleć zboże w tym wiatraku albo w młynie wodnym w Bergedorfie. W 1880 roku młyn od miasta Hamburga kupił miejscowy przedsiębiorca H. A. Busch. Ochrona i stan dzisiejszy Od 1939 roku obiekt jest wpisany do rejestru zabytków. Należy do niewielu hamburskich młynów, w których mechanizm mielący nadal działa, a skrzydła regularnie obracają się na wietrze. Od marca 1999 roku o utrzymanie obiektu zabiega stowarzyszenie Riepenburger Mühle e.V. Młyn pełni funkcję młyna edukacyjnego, w którym można poznać dawne młynarstwo regionu Vierlande. Dla kogo to miejsce? Miłośnicy techniki i historii rzemiosła, którzy chcą zobaczyć działający wiatrak zbożowy. Rowerzyści i piesi odkrywający Vierlande i Marschlande, gdzie wiatrak jest jednym z charakterystycznych punktów trasy. Rodziny i grupy szkolne zainteresowane lekcją o tym, jak dawniej mielono zboże. Fotografowie szukający malowniczego zabytku wśród pól i grobli. Najczęstsze pytania Gdzie dokładnie leży Riepenburger Mühle? W dzielnicy Kirchwerder w Hamburgu, pod adresem Kirchwerder Mühlendamm 75a. Czy to najstarszy wiatrak w Hamburgu? Jest opisywany jako najstarszy i największy zachowany wiatrak zbożowy miasta; obecny budynek pochodzi z 1828 roku. Od kiedy istnieje młyn w tym miejscu? Pierwsza wzmianka o młynie na tym stanowisku pochodzi z 1318 roku. Czy młyn nadal działa? Tak, należy do niewielu hamburskich młynów z działającym mechanizmem mielącym, a skrzydła obracają się regularnie na wietrze. Kto dba o zabytek? Od 1999 roku stowarzyszenie Riepenburger Mühle e.V., a sam obiekt jest pod ochroną konserwatorską od 1939 roku. Co oznacza nazwa „Boreas"? Dostępne źródła nie podają wyjaśnienia; używają jej jako drugiej nazwy młyna.
-
Hammermühle Bautzen
Bautzen
Hammermühle Bautzen to zabytkowy młyn nad Sprewą w Budziszynie (Bautzen) w Saksonii, którego początki sięgają 1493 roku. Dziś działa tu rodzinna firma produkująca oleje i musztardę, a zakład można zwiedzać z przewodnikiem. Jak powstał młyn i skąd jego nazwa? Miasto Budziszyn kazało wznieść obiekt w 1493 roku jako młyn drutowniczy. Napędzane wodą urządzenia służyły do produkcji drutu na ławach do ciągnienia. W 1740 roku zakład rozbudowano o kuźnię z młotem żelaznym, a młot dał początek nazwie „Hammermühle”, czyli „młyn młotowy”. Budynek należał wówczas do kowala z Frohnau, który przejął nieruchomość w złym stanie technicznym. W XIX wieku napęd wodny zmodernizowano, a obiekt przez pewien czas pracował jako hamernia. Czym zajmuje się młyn dzisiaj? Przez kolejne stulecia zakład przeszedł od metalurgii do przetwórstwa żywności. Obecnie jest jednocześnie młynem zbożowym, olejarnią i wytwórnią musztardy. Firma Heinke & Sohn prowadzi go w rodzinie, obecnie w szóstym pokoleniu. W asortymencie są oleje tłoczone, musztardy oraz tradycyjna ziemia pieczętna „Lusatia”, od dawna związana z Łużycami. Gdzie leży Hammermühle? Młyn stoi na północ od starego miasta, na granicy dzielnicy Seidau (Zadźerk), nad rzeką Sprewą. Do historycznego centrum Budziszyna z wieżami i murami miejskimi idzie się stamtąd kilka minut, więc łatwo połączyć wizytę ze spacerem po starówce. Muzeum Musztardy w Budziszynie to odrębna placówka w centrum miasta, niezwiązana organizacyjnie z młynem. Co zobaczyć i zrobić na miejscu? Zespół młyński z zachowanym wyposażeniem technicznym, objęty ochroną zabytków. Oferowane przez zakład zwiedzanie z przewodnikiem, pokazujące, jak powstają oleje i musztarda. Warsztaty musztardy, podczas których uczestnicy sami komponują smak. Sklep z lokalnymi produktami, dobry pomysł na regionalny upominek. Dlaczego warto tu zajrzeć? Budziszyn słynie w Niemczech z musztardy, a Hammermühle pozwala zobaczyć jej produkcję w autentycznym, ponad pięćsetletnim obiekcie. Historia zakładu pokazuje, jak jedno miejsce nad rzeką zmieniało funkcje: od drutowni w czasach średniowiecza, przez kuźnię z młotem, po współczesną olejarnię i wytwórnię musztardy. To atrakcja dla miłośników techniki, historii rzemiosła i regionalnej kuchni, a także dla rodzin, które lubią zajęcia praktyczne. Najczęstsze pytania Od kiedy istnieje Hammermühle w Budziszynie? Od 1493 roku, gdy miasto wybudowało tu młyn drutowniczy. Co się tu produkuje? Oleje, musztardę oraz ziemię pieczętną „Lusatia”; młyn jest też mielącym zboże. Czy można zwiedzać młyn? Tak, zakład oferuje zwiedzanie z przewodnikiem i warsztaty musztardy. Godziny i terminy warto sprawdzić na stronie miasta lub firmy przed wizytą. Czy to to samo co Muzeum Musztardy? Nie. Muzeum Musztardy znajduje się w centrum Budziszyna i działa osobno. Czy obiekt jest zabytkiem? Tak, zespół młyński wraz z wyposażeniem technicznym podlega ochronie zabytków.
-
Anderbecker Windmühle
Huy
Anderbecker Windmühle to zabytkowy wiatrak typu koźlak w miejscowości Anderbeck, należącej do gminy Huy w Saksonii-Anhalt. Stoi na południowo-wschodnim skraju wsi, przy drodze prowadzącej w stronę osady Wilhelmshall, i jest wpisany do rejestru zabytków architektury. Czym jest wiatrak w Anderbeck? To drewniany młyn zbożowy z czterema skrzydłami, zbudowany w połowie XIX wieku. W koźle cała obudowa z mechanizmem obraca się na jednym masywnym słupie, dzięki czemu można ją ustawić pod wiatr. Dwa skrzydła miały pierwotnie żaluzje, pozostałe były pokryte płótnem. Dziś wszystkie skrzydła są ożaglowane, co nadaje sylwetce jednolity, tradycyjny wygląd widoczny z daleka na tle pól Huy. Młyn pracował do lat sześćdziesiątych XX wieku, a potem zaczął popadać w ruinę. Od lat dziewięćdziesiątych jest odnawiany etapami, a prace konserwatorskie trwały jeszcze w ostatnich latach, między innymi przy skrzydłach. Co zachowało się w środku? Największą wartością obiektu jest kompletne wyposażenie techniczne. Zachowały się gang mielący i gang śrutowniczy, krzesło walcowe oraz sześcioboczne sito do przesiewania mąki. Do tego dochodzą łuszczarka, trier (urządzenie do oddzielania ziaren), winda towarowa i elewatory do transportu zboża. Całość uzupełnia silnik elektryczny z pierwszej połowy XX wieku, który pozwalał mleć także przy braku wiatru. Dla osób interesujących się historią techniki to rzadka okazja, by zobaczyć pełny układ małego wiejskiego młyna, a nie tylko jego obudowę. Kto opiekuje się młynem? Wiatrakiem zajmuje się stowarzyszenie „Windmöhle un Backhus Anderbeck e.V.”, którego nazwa w dolnoniemieckim dialekcie oznacza po prostu wiatrak i piekarnię. W 1998 roku obok młyna powstała piekarnia (Backhaus). Wspiera ona finansowo utrzymanie zabytku i sprawia, że miejsce żyje także podczas wydarzeń lokalnych, a nie jedynie jako muzealny eksponat. Legenda z okolic Huy W regionie krąży opowieść ludowa związana z miejscowym wzgórzem. Mówi o starszym gospodarzu, który nie był już w stanie uprawiać wszystkich swoich pól i wydzierżawił wsi kawałek ziemi na wzniesieniu. Opowieść pochodzi ze zbioru „Neue Sagen aus dem Huy” i jest podaniem, a nie źródłem historycznym, ale dobrze oddaje klimat tych okolic. Jak zaplanować wizytę? Anderbeck leży w łagodnie pagórkowatym krajobrazie u stóp wzgórz Huy, na północ od Harzu, w pobliżu Halberstadtu. Wiatrak najlepiej oglądać z zewnątrz, spacerując po wsi lub okolicznymi drogami polnymi. Terminy zwiedzania wnętrza i wydarzeń warto sprawdzić bezpośrednio u stowarzyszenia, ponieważ dostępność zależy od wolontariuszy. Młyn dobrze łączy się z wycieczką po innych zabytkach regionu, w tym z kolejnymi wiatrakami i dawnymi wsiami Huy. Najczęstsze pytania Jakiego typu jest wiatrak w Anderbeck? To koźlak, czyli drewniany wiatrak, którego cała część robocza obraca się na centralnym słupie. Czy młyn jest zabytkiem? Tak, figuruje jako zabytek architektury w rejestrze Saksonii-Anhalt. Czy zachowały się maszyny? Tak, kompletne wyposażenie młyńskie, od gangu mielącego po sito sześcioboczne, zachowało się w całości. Kto go prowadzi? Stowarzyszenie „Windmöhle un Backhus Anderbeck e.V.”, które prowadzi też piekarnię przy młynie.
-
Immanuel
Neufeld
Wiatrak Immanuel w Neufeld to zabytkowy młyn holenderski w Dithmarschen, w Szlezwiku-Holsztynie, który po przeprowadzce w 1983 roku służy jako galeria sztuki współczesnej. Stoi przy Püttenweg 2, w miejscowości Neufeld na terenie Marner Neuenkoogsdeich, tuż przy Morzu Północnym. Co to za budowla? Immanuel to młyn typu Kellerholländer, czyli holenderski wiatrak z dolną kondygnacją wzniesioną nad piwnicą. Skrzydła są czteroskrzydłowe, wyposażone w żaluzje (tzw. skrzydła żaluzjowe), które pozwalają regulować siłę, z jaką wiatr napędza mechanizm. Kierunek śmigieł ustawia wiatrówka, czyli niewielkie koło wiatrowe z tyłu czapy; zastąpiła ona w 1918 roku starszy system z drągiem ustawianym ręcznie. Obiekt figuruje w rejestrze zabytków Szlezwika-Holsztynu pod numerem 3399. Jak wygląda historia młyna? Młyn wzniósł w połowie XIX wieku budowniczy młynów Paul Jebens, pierwotnie jako wiatrak ziemny na Sophiendeich w Marne. Wkrótce po uruchomieniu otrzymał skrzydła żaluzjowe. W 1907 roku dodano silnik naftowy, dzięki któremu mielenie nie zależało już wyłącznie od wiatru. W 1936 roku zwarcie elektryczne wywołało pożar, który zniszczył historyczny młyn na pierwotnym miejscu. Dzisiejsza budowla pochodzi z innego miejsca w Marne: stała przy Königstraße i pracowała tam do 1959 roku, po czym zaczęła popadać w ruinę. Przeprowadzka i nowe życie W 1983 roku rzeźbiarz Klaus Wiethoff kazał przenieść wiatrak do Neufeld. Po przeniesieniu budynek wyremontowano. Zachowało się całe wyposażenie młyna, podziemny korytarz, wiatrówka i skrzydła żaluzjowe, więc technika dawnego młynarstwa jest tu nadal czytelna. Miejsce, na którym stoi dziś młyn, przez prawie pół wieku leżało odłogiem. Dlaczego warto tu zajrzeć? Wiatrak pełni dziś funkcję galerii. W piwnicy urządzono galerię sztuki, a właściciel regularnie organizuje wystawy sztuki współczesnej. To nietypowe połączenie: historyczna konstrukcja techniczna i nowoczesne dzieła pod jednym dachem. Dla osób odwiedzających wybrzeże Dithmarschen jest to ciekawy przystanek między krajobrazem polderów a zabytkami regionu. Z zewnątrz młyn dobrze prezentuje się na tle płaskiego, otwartego terenu marszów, gdzie takie sylwetki widać z daleka. Najczęstsze pytania Gdzie dokładnie leży Immanuel? Pod adresem Püttenweg 2, 25724 Neufeld, w powiecie Dithmarschen w Szlezwiku-Holsztynie. Kto zbudował młyn? Zbudował go młynarz-budowniczy Paul Jebens w XIX wieku w Marne. Obecny wiatrak został później przeniesiony do Neufeld. Czy młyn jest zabytkiem? Tak, jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem 3399. Do czego służy dziś? Działa jako galeria; w piwnicy mieści się galeria sztuki, a organizowane są wystawy sztuki współczesnej. Kiedy przeniesiono wiatrak? W 1983 roku, z inicjatywy rzeźbiarza Klausa Wiethoffa, który po przeniesieniu doprowadził do remontu obiektu. Czy zachowało się wnętrze? Tak, zachowało się całe wyposażenie, w tym podziemny korytarz, wiatrówka i skrzydła żaluzjowe. Podsumowanie Immanuel łączy historię techniki, losy przeniesionego zabytku i sztukę współczesną. Dla miłośników młynów i wiatraków oraz osób zainteresowanych kulturą Dithmarschen to miejsce warte krótkiego postoju. Samo zestawienie młyna z XIX wieku i galerii urządzonej w jego wnętrzu wyróżnia go spośród innych zabytków regionu.
-
Windmill in Linda
Neustadt an der Orla
Wiatrak w Lindzie to znana w okolicy Knapp-Mühle, zabytkowy młyn wiatrowy w Lindzie, dzielnicy miasta Neustadt an der Orla w Turyngii. Dziś działa tu muzeum młynarstwa, mała scena artystyczna i muzeum worków, a przy młynie można zanocować. Czym jest wiatrak w Lindzie? To wiatrak typu holenderskiego z galerią (niem. Galerieholländer). Taka konstrukcja ma murowaną lub drewnianą wieżę, a wokół niej, na wysokości skrzydeł, biegnie galeria. Dzięki niej młynarz mógł wygodnie obsługiwać skrzydła i żagle. Młyn nazywany jest powszechnie od nazwiska rodziny, która go dziś prowadzi: Knapp-Mühle. W regionie opisuje się go jako jedyny taki wiatrak w Turyngii. Historia młyna Wiatrak stoi w tym miejscu od 1813 roku, kiedy powstał pierwszy młyn na tym stanowisku. Obecna budowla pochodzi z 1867 roku. Poprzedni młyn strawił pożar, a właściciele postawili nowy już jako wiatrak z galerią. Przez wiele dziesięcioleci mełł zboże dla okolicznych mieszkańców. Praca ustała w latach sześćdziesiątych XX wieku, przy czym źródła podają różne daty, od około 1960 do 1965 roku. W 1978 roku młyn uznano za zabytek techniki. Trzy lata później, w 1981 roku, kupiła go rodzina Knapp. W kolejnych latach ją odnawiała, a w latach osiemdziesiątych młyn zaczął służyć kulturze. Źródła różnie podają, czy mała scena powstała w 1981, czy w 1985 roku. Co można zobaczyć na miejscu? Muzeum młynarstwa w samym wiatraku, pokazujące, jak dawniej pracował młyn i jak z ziarna powstawała mąka. Muzeum worków na dawnym poddaszu worków (Sackboden), czyli w miejscu, gdzie kiedyś składowano zboże i mąkę. Małą scenę artystyczną (Kleinkunstbühne), na której organizowane są wydarzenia kulturalne. Oberstübchen, czyli pokój do wynajęcia na nocleg w górnej części młyna. Przed młynem znajduje się też miejsce postojowe dla kamperów, z trzema stanowiskami. Gdzie to jest i jak dojechać? Młyn stoi przy Ortsstraße 20b w Lindzie, w kodzie pocztowym 07819. Linda leży w pobliżu Neustadt an der Orla we wschodniej Turyngii, w rejonie Plothener Teichgebiet, czyli krainy stawów znanej z rowerowych i spacerowych tras. Młyn dobrze wpisuje się w jednodniową wycieczkę po tej okolicy. Najczęstsze pytania Czy wiatrak w Lindzie jest czynny jako młyn? Nie. Młyn zakończył pracę zarobkową w latach sześćdziesiątych XX wieku. Dziś pełni funkcję muzeum i miejsca spotkań kulturalnych. Kiedy powstała obecna budowla? W 1867 roku, po pożarze wcześniejszego młyna z 1813 roku. Czy można tu przenocować? Tak. W młynie jest pokój Oberstübchen, a przed budynkiem miejsce dla kamperów. Kto prowadzi młyn? Rodzina Knapp, która kupiła go w 1981 roku i odnowiła. Czy to zabytek? Tak, od 1978 roku jest uznany za zabytek techniki. Dla kogo ta wizyta? Młyn przyciąga miłośników technicznych zabytków, rodziny z dziećmi ciekawymi, jak dawniej mełło się zboże, oraz osoby jadące na rowerze lub kamperem przez Turyngię. Przed wizytą warto sprawdzić aktualne godziny otwarcia na stronie młyna, ponieważ muzeum prowadzi rodzina, a nie duża instytucja.
-
Heinefelder Wassermühle
Wildeshausen
Heinefelder Wassermühle to zabytkowy młyn wodny w osadzie Heinefelde, należącej do miasta Wildeshausen w Dolnej Saksonii. Dziś budynek jest prywatnym domem mieszkalnym, ale część dawnego młyna pełni funkcję muzealną i można ją zwiedzać po wcześniejszym umówieniu. Co warto wiedzieć o tym miejscu? Młyn leży w wiejskiej okolicy na obrzeżach Wildeshausen, na terenie Wildeshauser Geest, czyli łagodnie pofalowanej krainy polodowcowej. Nie jest to duża atrakcja z kasą i stałymi godzinami otwarcia. To raczej mały, kameralny obiekt dla osób, które lubią historię techniki i dawne rzemiosło. Adres to Heinefelde 2 A. Jaka jest historia młyna? Pierwsza wzmianka źródłowa o wodnym młynie w tym miejscu pochodzi z 1487 roku i wiąże się ze sprzedażą młyna wraz z majątkiem. W 1511 roku dobra przejął kościół w Wardenburgu, a majątek podzielono na dwa folwarki. Jeden z nich nosił nazwę „De Möller ton Heinevelde", co dobrze oddaje związek miejsca z młynarstwem. Aż do 1832 roku także właściciele młyńskiego gospodarstwa nazywani byli młynarzami. Obecny budynek młyna wzniesiono w 1802 roku. Przez kolejne dekady obiekt i jego urządzenia były modernizowane. Do około 1860 roku napęd działał w systemie przelewowym, w którym woda spiętrzona przed młynem spadała na koło w kontrolowanych porcjach. Potem drewniane mechanizmy zastąpiono metalowymi, dzięki czemu siłę wody można było wykorzystywać stale, między innymi do wytwarzania prądu. Jak młyn przetrwał do dziś? Z czasem obiekt popadł w ruinę i przez wiele lat tonął w gruzie. W 1994 roku kupili go Dagmar Schomburg i Antonius Wahlberg-Schomburg, którzy podjęli się jego ratowania. W 2005 roku zrekonstruowano koło wodne, a od tego czasu część młyna służy jako mała ekspozycja muzealna. Zespół zabudowy objęty jest ochroną konserwatorską. Czy można wejść do środka? Budynek jest zamieszkany, więc nie obowiązuje zwykły tryb zwiedzania. Obejrzenie młyna wymaga wcześniejszej prośby do gospodarzy. Warto zaplanować to z wyprzedzeniem i uszanować prywatność mieszkańców. Z zewnątrz można podziwiać bryłę zabytku w otoczeniu zieleni, a miłośnicy fotografii znajdą tu spokojny, malowniczy kadr. Jak połączyć wizytę z innymi atrakcjami? Heinefelde leży blisko Wildeshausen, miasta o długiej historii, znanego z zabytków i pobliskich stanowisk archeologicznych z epoki kamienia. Młyn dobrze wpisuje się w rowerową wycieczkę po okolicznej Geest, gdzie rozsiane są inne młyny wodne i wiatraki. Dzięki temu można łatwo ułożyć całodniową trasę śladami dawnej techniki. Najczęstsze pytania Czy Heinefelder Wassermühle jest otwarta dla zwiedzających? Tylko po wcześniejszym umówieniu. Budynek jest prywatnym domem, a ekspozycja muzealna działa na prośbę. Z którego roku pochodzi obecny budynek? Mühlenhaus wzniesiono w 1802 roku, a pierwsza wzmianka o młynie w tym miejscu sięga 1487 roku. Kiedy odtworzono koło wodne? W 2005 roku, po latach zaniedbania i odnowie prowadzonej przez nowych właścicieli. Czy młyn jest zabytkiem chronionym? Tak, zespół zabudowy objęty jest ochroną konserwatorską. Gdzie dokładnie leży młyn? W osadzie Heinefelde, pod adresem Heinefelde 2 A, w granicach miasta Wildeshausen.
-
Windmühle Ursula Barlt
Barlt
Wiatrak Ursula w Barlt to zabytkowy wiatrak typu holenderskiego z galerią, stojący w miejscowości Barlt w powiecie Dithmarschen w Szlezwiku-Holsztynie, na północnym wybrzeżu Niemiec. Zbudowany w 1875 roku, jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych młynów w regionie i stałym punktem na trasach wycieczek po okolicy. Jak wygląda wiatrak Ursula? To młyn typu Galerieholländer, czyli wiatrak holenderski z obejściem (galerią) wokół korpusu, z którego młynarz mógł obsługiwać skrzydła. Konstrukcję wieńczy wiatrnica (Windrose), która automatycznie ustawia czepiec ze skrzydłami pod wiatr. Skrzydła mają żaluzje (Jalousieflügel), a ich obecny komplet pochodzi z 1994 roku. W środku znajdują się dwa kamienie młyńskie (dwa gangi mielące) oraz dodatkowy zespół napędzany silnikiem, dzięki któremu można mleć także bez wiatru. Historia młyna Na tym miejscu młyn stał na długo przed obecnym budynkiem. Poprzednikiem był wiatrak koźlak (Bockmühle), który według jednego ze źródeł istniał już w 1669 roku. Gdy w 1875 roku wzniesiono nowy młyn, zastąpił on tę starszą, siedemnastowieczną konstrukcję. Nowy wiatrak stanął początkowo na sztucznym wzniesieniu, zwanym Mühlenberg. W 1923 roku podwyższono go o trzy metry i postawiono na podmurówce, czyli podbudowie, która zapewniała skrzydłom lepszy dostęp do wiatru. Po tej przebudowie młyn przez pewien czas nosił nazwę „Dorothea". Obecne imię, Ursula, wiąże się według przekazów z jedną z sześciu córek Rudolfa Lindemanna, ostatniego czynnego młynarza w Dithmarschen. Dlaczego to ważny zabytek? W 1983 roku Ursula została wpisana do rejestru zabytków (Denkmalbuch) jako ostatni zachowany w Dithmarschen wiatrak holenderski na podbudowie, który nadawał się jeszcze do mielenia. To ważne wyróżnienie w regionie, który kiedyś miał wiele takich młynów, a dziś zachował ich niewiele. W 1999 roku w renowacji obiektu uczestniczyła Deutsche Stiftung Denkmalschutz, niemiecka fundacja ochrony zabytków, co pozwoliło utrzymać budynek w dobrym stanie. Jak zwiedzać wiatrak w Barlt? Młyn stoi przy ulicy Mühlenstraße 5, w miejscowości Barlt, i jest dobrze widoczny z drogi. Wiatrak najlepiej oglądać z zewnątrz, w otwartym, płaskim krajobrazie Dithmarschen, gdzie jego sylwetka z galerią i skrzydłami wyraźnie odcina się od horyzontu. Jeśli interesuje Cię wnętrze, warto wcześniej sprawdzić aktualne zasady zwiedzania w lokalnej informacji turystycznej, ponieważ dostępność młyna bywa opisywana różnie. Na miejscu działa lodziarnia i kawiarnia „Eis an der Mühle", gdzie można zjeść lody po spacerze wokół wiatraka. Według informacji regionalnego portalu turystycznego sezon trwa od Wielkanocy do października, od środy do niedzieli, zwykle w godzinach popołudniowych. Wiatrak Ursula jest też jednym z obiektów na dithmarskiej trasie młynów (Dithmarscher Mühlen-Tour), więc można połączyć go z wizytą w innych zabytkowych młynach regionu. To dobry pomysł na rowerową lub samochodową wycieczkę po wsi i polderach zachodniego wybrzeża Szlezwiku-Holsztynu. Najczęstsze pytania Kiedy zbudowano wiatrak Ursula? W 1875 roku. Zastąpił wcześniejszy młyn koźlak, znany ze źródeł z XVII wieku. Gdzie dokładnie stoi? W Barlt, w powiecie Dithmarschen w Szlezwiku-Holsztynie, pod adresem Mühlenstraße 5, 25719 Barlt. Dlaczego młyn nazywa się Ursula? Imię pochodzi od jednej z córek Rudolfa Lindemanna, ostatniego czynnego młynarza w Dithmarschen. Wcześniej, po przebudowie z 1923 roku, nosił nazwę „Dorothea". Czy wiatrak jest zabytkiem? Tak. Wpisano go do rejestru zabytków w 1983 roku jako ostatni zdolny do mielenia wiatrak holenderski na podbudowie w Dithmarschen. Czy w pobliżu można coś zjeść? Tak, przy młynie działa lodziarnia „Eis an der Mühle".
-
Wassermühle Hanerau
Hanerau-Hademarschen
Wassermühle Hanerau to zabytkowy, w pełni sprawny młyn wodny w Hanerau-Hademarschen, w powiecie Rendsburg-Eckernförde w Szlezwiku-Holsztynie. Stoi na rzece Hanerau, na skraju miejscowości, i należy do chronionych zabytków kultury gminy. Młyn wciąż potrafi mielić zboże, a o jego los troszczy się stowarzyszenie miłośników młynów. Jak wygląda młyn i jak działa? Napęd stanowi nadsiębierne koło wodne o średnicy około trzech metrów. Woda spada na nie od góry, więc napełnia łopatki i obraca koło siłą własnego ciężaru. Przez koło przekazywana jest energia do wnętrza budynku, gdzie pracuje sprawny ciąg mielący. To właśnie ta kompletna, działająca technika odróżnia obiekt od wielu młynów, w których zachowała się jedynie obudowa. Obecny budynek pochodzi z 1857 roku. Jaka jest historia młyna? Źródła podają różne daty powstania pierwszego młyna na tym miejscu. Lokalna kronika wskazuje początek XVII wieku, a młyn jest znany jako kornwassermühle, czyli młyn wodny do mielenia zboża. W przeszłości należał do trzech młynów przymusowych majątku Hanerau. Oznaczało to, że okoliczni mieszkańcy musieli mielić zboże właśnie tam, a nie u konkurencji. Przymus mielenia zniesiono w 1814 roku wraz z wprowadzeniem wolności działalności gospodarczej. Pozostałe dwa młyny majątku już nie istnieją, ten przetrwał. Od 1909 roku obiekt jest własnością rodziny Pahl. Młyn pracował zarobkowo aż do połowy lat 60. XX wieku, a potem, wraz z przemianami w przemyśle młynarskim, stopniowo tracił znaczenie gospodarcze. Kto dba o młyn dzisiaj? W 2012 roku powstało Stowarzyszenie na rzecz Zachowania Młyna Wodnego Hanerau. Na zebraniu założycielskim w marcu spotkało się dziesięciu miłośników młynów. Cele były proste: utrzymać budynek i technikę, uruchamiać młyn oraz pokazywać go kolejnym pokoleniom. Od 1 stycznia 2017 roku młyn jest dzierżawiony stowarzyszeniu, które prowadzi go na co dzień. Kiedy można wejść do środka? Od 1996 roku młyn otwiera się regularnie podczas Niemieckiego Dnia Młynów (Deutscher Mühlentag), obchodzonego co roku w poniedziałek Zielonych Świątek. Wtedy można zobaczyć koło wodne, mechanizm i zasadę działania młyna z bliska, często w towarzystwie członków stowarzyszenia, którzy chętnie opowiadają o pracy młynarza. Poza tym dniem warto sprawdzić aktualne terminy na stronie młyna. Najczęstsze pytania Czy młyn naprawdę działa? Tak, ma sprawne koło wodne i ciąg mielący. Kto jest właścicielem? Budynek od 1909 roku należy do rodziny Pahl, a od 2017 roku jest dzierżawiony stowarzyszeniu. Co to był młyn przymusowy? Taki, w którym mieszkańcy majątku byli zobowiązani mielić swoje zboże. Przymus zniesiono w 1814 roku. Czy można zwiedzać? Tak, regularnie w Dniu Młynów, a także w innych terminach ustalanych przez stowarzyszenie. Dla kogo to miejsce? Dla osób interesujących się techniką, historią rzemiosła i architekturą przemysłową północnych Niemiec. To dobry przystanek dla rodzin z dziećmi, bo zasada działania koła wodnego jest czytelna nawet bez znajomości mechaniki. Młyn warto połączyć ze spacerem po Hanerau-Hademarschen i okolicznych dworach, a także z wycieczką po regionie leżącym między Rendsburgiem a wybrzeżem Morza Północnego. Przy planowaniu wizyty pamiętaj, że obiekt prowadzą wolontariusze, więc godziny otwarcia są ograniczone i zależą od terminów wydarzeń.
-
Mühle Friedemann Paschwitz
Doberschütz
Wiatrak Friedemann w Paschwitz (Mühle Friedemann Paschwitz) to zabytkowy wiatrak typu holender (wieżowy) w Paschwitz, części gminy Doberschütz w Saksonii, w Niemczech. Stoi na wzgórzu zwanym Mühlenberg i od ponad wieku jest jednym z charakterystycznych punktów krajobrazu okolicy. Jak powstał wiatrak w Paschwitz? Masywna wieża wiatraka stanęła na Mühlenbergu w 1883 roku. Młyn nie miał steru ani tzw. róży wiatru, czyli mechanizmu, który sam ustawia skrzydła pod wiatr. Dlatego młynarze musieli obracać jego głowicę ręcznie, tak aby skrzydła łapały wiatr z właściwej strony. Taka konstrukcja wymagała stałej obecności i dużej wprawy obsługi. Kim byli Friedemannowie? Nazwa młyna pochodzi od rodziny młynarzy. W 1933 roku obiekt kupił młynarz Ernst Friedemann. W kolejnych dekadach przeprowadzał w nim obszerne przebudowy: w 1938, 1946 i 1965 roku. Dzięki nim młyn dostosowywano do zmieniających się potrzeb i techniki. Przełom nastąpił w 1968 roku, kiedy burza uszkodziła skrzydła. Od tego czasu młyn napędzano już wyłącznie energią elektryczną. Od 1975 roku niewielkim zakładem młynarskim kierował Edgar Friedemann. Uchodzi za ostatniego zawodowego młynarza wiatrakowego w regionie, a działalność prowadził do końca 1997 roku. Odbudowa ze skrzydłami W latach 1991–1992 Edgar Friedemann kazał zrekonstruować budynek młyna i ponownie wyposażyć go w skrzydła. Dzięki temu wiatrak odzyskał swój klasyczny wygląd, który widać z daleka i który zachował do dziś. Co warto wiedzieć przed wizytą? Gdzie to jest: Paschwitz leży w gminie Doberschütz, w północnej Saksonii, w pobliżu Dübener Heide (Puszczy Dübeńskiej). Lokalne materiały turystyczne opisują Doberschütz jako bramę do tego obszaru. Zwiedzanie z zewnątrz: Wiatrak jest dobrze widoczny z drogi i ze szlaków, więc można go obejrzeć i sfotografować bez wchodzenia do środka. Okolica: Gmina wymienia wśród swoich atrakcji także wzgórze Witrowberg w Paschwitz oraz wiejski kościół w Battaune. Wiatrak łatwo połączyć z nimi w jednej wycieczce. Rowerem i pieszo: Obiekt pojawia się w zestawieniach tras rowerowych i turystycznych dla regionu, co czyni go dobrym przystankiem na całodniowej wycieczce. Dlaczego warto się tu zatrzymać? Wiatrak Friedemann to przykład tego, jak zwykły zakład rzemieślniczy zapisał się w historii regionu. Ponad sto lat dziejów jednego młyna obejmuje ręczne ustawianie skrzydeł, napęd elektryczny i ostatecznie rekonstrukcję. Dla miłośników techniki, historii lokalnej i fotografii to ciekawy, spokojny cel w pobliżu Lipska. Najczęstsze pytania Kiedy zbudowano wiatrak w Paschwitz? Wieża młyna powstała w 1883 roku na wzgórzu Mühlenberg. Czy młyn nadal mieli zboże? Ostatni zawodowy młynarz, Edgar Friedemann, pracował w nim do końca 1997 roku. Od 1968 roku młyn napędzała elektryczność, a nie wiatr. Czy wiatrak ma skrzydła? Tak. Po uszkodzeniu przez burzę w 1968 roku skrzydła zdjęto, a w latach 1991–1992 zrekonstruowano budynek i założono je ponownie. Gdzie dokładnie leży? W Paschwitz, części gminy Doberschütz w Saksonii, przy współrzędnych około 51,46 N, 12,72 E.
-
Post Windmill Tiefensee
Bad Düben
Wiatrak Tiefensee (Bockwindmühle Sommerfeld) to zabytkowy wiatrak typu koźlak w miejscowości Tiefensee, od 1999 roku części miasta Bad Düben w północnej Saksonii. Dziś pełni funkcję młyna pokazowego i jest jednym z ciekawszych przystanków dla miłośników techniki i dawnego rzemiosła w regionie. Czym jest wiatrak typu koźlak? Koźlak (niem. Bockwindmühle) to najstarszy i najprostszy rodzaj wiatraka w Europie. Cała drewniana komora z mechanizmem młyńskim spoczywa na jednym mocnym, pionowym słupie i może się obracać wokół niego. Dzięki temu młynarz ustawia skrzydła zgodnie z kierunkiem wiatru, obracając całą budowlę za pomocą długiej dźwigni. To rozwiązanie jest charakterystyczne dla płaskich terenów Niemiec Wschodnich, gdzie wiatr wieje niemal bez przeszkód. Historia wiatraka w Tiefensee Młyn powstał w 1847 roku, ale nie w Tiefensee: pierwotnie stanął na terenie należącym do Delitzsch. Około 1900 roku został przeniesiony na obecne miejsce. Przenoszenie koźlaków w całości lub po rozebraniu na części było dawniej dość powszechną praktyką, ponieważ konstrukcja drewniana pozwalała na taki zabieg. Z czasem młyn przestał być uzależniony wyłącznie od wiatru. W 1926 roku zaczął pracować z zewnętrznym silnikiem wysokoprężnym, a w 1940 roku doszedł silnik elektryczny. Wiatrak mielił i śrutował zboże aż do ostatecznego wyłączenia z eksploatacji w 1953 roku. Po zakończeniu pracy młyn nie zniknął z krajobrazu. Odbudowa i dzień dzisiejszy W latach 1992–1994 przeprowadzono gruntowną rekonstrukcję obiektu. Młyn od pokoleń należy do rodziny Sommerfeldów, obecnie już czwartego pokolenia, stąd druga nazwa: Bockwindmühle Sommerfeld. Rodzina prowadzi go jako młyn pokazowy. W 2021 roku wiatrak otrzymał nowe skrzydła, co jest istotne, bo to właśnie one najbardziej cierpią z powodu wiatru i pogody i wymagają okresowej wymiany. Dla kogo to miejsce? Dla osób interesujących się historią techniki i młynarstwa. Dla rodzin z dziećmi, którym warto pokazać, jak dawniej powstawała mąka. Dla rowerzystów i pieszych podróżujących po okolicach Bad Düben, miasta uzdrowiskowego nad rzeką Mulde. Dla fotografów, którzy cenią drewniane konstrukcje na tle otwartego krajobrazu. Najczęstsze pytania Czy to ten sam wiatrak, co w centrum Bad Düben? Nie. W Bad Düben, przy dawnym młynie Obermühle, stoi inny koźlak, przeniesiony z miejscowości Glesien. Wiatrak w Tiefensee to osobny obiekt. Kiedy powstał wiatrak w Tiefensee? W 1847 roku, w okolicach Delitzsch. Na obecne miejsce przeniesiono go około 1900 roku. Czy młyn nadal mieli zboże? Nie. Ostatni raz pracował zawodowo do 1953 roku. Obecnie jest młynem pokazowym. Czy w Tiefensee jest wiatrak czynny jako atrakcja? Tak, rodzina Sommerfeldów prowadzi go jako obiekt pokazowy. Terminy zwiedzania warto sprawdzić przed wizytą na stronach regionalnych młynów Nordsachsen. Gdzie leży Tiefensee? Miejscowość znajduje się niedaleko Bad Düben, w powiecie Nordsachsen. Od 1 stycznia 1999 roku jest częścią miasta Bad Düben. Podsumowanie Wiatrak w Tiefensee łączy w sobie kilka wątków: wędrówkę budowli z jednego miejsca na drugie, przejście od wiatru do silników spalinowych i elektrycznych, zakończenie pracy młyna w 1953 roku i jego odnowę dzięki wytrwałości jednej rodziny. To dobry powód, by zatrzymać się podczas podróży po wschodnich Niemczech i zobaczyć żywy fragment lokalnej historii.
-
Windmühle Amanda
Düdenbüttel
Windmühle Amanda to holenderski wiatrak w Grefenmoor, części gminy Düdenbüttel w powiecie Stade w Dolnej Saksonii. Zabytkowy młyn z ośmiobocznym korpusem i obrotowym czepcem jest jednym z charakterystycznych punktów na szlaku wiatraków regionu, a dziś służy także jako malownicze miejsce ślubów. Jak wygląda wiatrak Amanda? To młyn typu holenderskiego, osadzony na stałej podmurówce, z ośmiobocznym korpusem i obrotowym czepcem, który pozwala ustawiać skrzydła pod wiatr. Całkowita wysokość budowli wynosi około 25 metrów. Wnętrze ma cztery kondygnacje, a w czasach pracy młyna działały w nim dwa kamienie żarnowe oraz urządzenie do czyszczenia ziarna. Wiatrak wznosi się na płaskim, otwartym krajobrazie, więc widać go z daleka. Jaka jest historia młyna? Młyn zbudowano w 1853 roku, a pracę rozpoczął jesienią tego samego roku. Inwestorem był Hinrich Tamke z Estorf. W 1874 i 1896 roku obiekt ucierpiał w wyniku uderzeń pioruna i dwukrotnie go odbudowywano; obecny kształt pochodzi z odbudowy z 1896 roku. Niektóre źródła podają więc 1853, a inne 1896 jako rok powstania dzisiejszego młyna, co wynika właśnie z tych odbudów. W 1893 roku młyn przejęli Meta i Robert Schultzowie z Bützfleth. W 1945 roku zainstalowano silnik elektryczny, a w latach pięćdziesiątych XX wieku wiatrak służył już tylko na potrzeby własne, po czym stopniowo podupadał. Przełom przyszedł w 1993 roku, gdy młyn kupił Hans Rauterberg. Wkrótce powstało stowarzyszenie miłośników młyna i regionu (Mühlen- und Heimatverein), a remont doprowadził do końca Gert Saborowski. Koszt kompleksowej renowacji szacuje się na około milion marek niemieckich. Podczas prac wieżę, która mocno się przechyliła, ponownie wyprostowano. Skąd nazwa Amanda? Młyn otrzymał imię Amanda w 2001 roku. Według relacji lokalnych źródeł nawiązuje ono do żony jednego z dawnych młynarzy. Co można tu robić dzisiaj? Wiatrak jest utrzymywany przez lokalne stowarzyszenie i ma status zabytku technicznego. Od 2012 roku pełni funkcję oddziału urzędu stanu cywilnego gminy Oldendorf-Himmelpforten, dzięki czemu pary mogą tu zawierać śluby w historycznych wnętrzach. Młyn można też wynająć na uroczystości. Jest ponadto jednym z obiektów Niedersächsische Mühlenstraße, czyli tematycznej trasy wiatraków i wodnych młynów Dolnej Saksonii, oraz leży przy trasach rowerowych regionu Altes Land i Dolnej Łaby. Lokalne media opisywały też coroczne święto młyna z imprezami dla odwiedzających. Jak dojechać i jak zaplanować wizytę? Grefenmoor leży w pobliżu drogi krajowej B 73 między Stade a Cuxhaven. Wiatrak dobrze nadaje się na przystanek podczas rowerowej wycieczki po okolicy. Terminy zwiedzania wnętrza i wydarzeń nie są stałe, dlatego przed podróżą warto skontaktować się ze stowarzyszeniem prowadzącym młyn przez stronę muehle-grefenmoor.de. Najczęstsze pytania Czy można wejść do środka? Wnętrze bywa udostępniane podczas wydarzeń i w ramach ślubów lub wynajmu; ze względu na zmienne terminy najlepiej wcześniej zapytać organizatorów. Czy młyn nadal mieli zboże? Nie. Praca produkcyjna zakończyła się w połowie XX wieku, a dziś wiatrak pełni rolę zabytku, miejsca ślubów i punktu spotkań lokalnej społeczności. Kiedy powstał wiatrak? Pierwotna budowla pochodzi z 1853 roku, a obecną formę nadała odbudowa po pożarze z 1896 roku. Dlaczego nazywa się Amanda? Imię nadano w 2001 roku w hołdzie żonie dawnego młynarza.
-
Wehbers Mühle
Himmelpforten
Wehbers Mühle to zabytkowy zespół młyński w Himmelpforten, w powiecie Stade w Dolnej Saksonii. Tworzą go czterokondygnacyjny wiatrak typu holenderskiego z galerią oraz wodny młyn Wehbersa. Oba obiekty uchodzą za znaki rozpoznawcze miejscowości i są objęte ochroną konserwatorską. Co można tu zobaczyć? Z daleka widać przede wszystkim wiatrak. To czterokondygnacyjny „Galerieholländer”, czyli wiatrak holenderski z opasującą wieżę galerią, na której dawniej młynarz obsługiwał skrzydła. Obok, przy jazie, stoi młyn wodny. Razem tworzą rzadko spotykany układ: dwa źródła napędu w jednym gospodarstwie młyńskim. Dziś kompleks jest żywym miejscem, a nie tylko muzealną ekspozycją. Działają tu sklep ogrodniczo-budowlany oraz restauracja urządzona w wieży młyna. Wehbers Mühle jest więc popularnym celem krótkich wycieczek, połączonym z możliwością zjedzenia posiłku w historycznym wnętrzu. Jak wyglądała historia młyna? Początki sięgają średniowiecza. Młyn wodny wywodzi się ze starszego „młyna wodnego nad strumieniem”, należącego do klasztoru w Himmelpforten, założonego w 1250 roku. W 1653 roku Michael Wehber, zarządca dóbr klasztornych (Klostervogt), otrzymał młyn w lenno. Od tego czasu obiekt pozostaje w rękach tej samej rodziny, która prowadzi go przez kolejne pokolenia. Źródła różnie podają liczbę pokoleń, dlatego warto traktować ją orientacyjnie. Młyn wodny odbudowano w 1739 roku w obecnym miejscu przy jazie. Wiatrak powstał w 1871 roku. Zbudowano go z powodu niedoborów wody, które utrudniały pracę młyna wodnego. W 1907 roku dołożono maszynę parową, a w 1923 silnik wysokoprężny. Dzięki nim zakład przestał zależeć od wiatru i wody. W 1937 roku burza zerwała skrzydła i wiatrak, a mielenie zakończono w 1971 roku, gdy spadające ceny mąki sprawiły, że dalsza produkcja przestała się opłacać. W 1986 roku wiatrak odnowiono. Dlaczego warto się tu zatrzymać? To jeden z najbardziej charakterystycznych zabytków Himmelpforten, wpisany do lokalnego krajobrazu. Można obejrzeć jednocześnie wiatrak i młyn wodny, co pokazuje, jak w regionie rozwijała się technika młynarska. Obiekt leży przy Niedersächsische Mühlenstraße, tematycznym szlaku młynów Dolnej Saksonii, więc dobrze wpisuje się w trasę rowerową lub samochodową. Na miejscu można zjeść w restauracji w wieży młyna i zrobić zakupy w sklepie ogrodniczym. Najczęstsze pytania Czy Wehbers Mühle jest zabytkiem? Tak. Zarówno wiatrak, jak i młyn wodny znajdują się pod ochroną konserwatorską. Czy młyn nadal mieli zboże? Nie. Mielenie zakończono w 1971 roku, bo przestało się opłacać. Dziś budynki służą działalności handlowej i gastronomicznej. Kiedy zbudowano wiatrak? W 1871 roku, jako uzupełnienie młyna wodnego w okresach niedoboru wody. Czy w młynie można zjeść? Tak, w wieży młyna działa restauracja. Godziny otwarcia warto sprawdzić przed wizytą na stronie obiektu. Jak dojechać? Himmelpforten leży w powiecie Stade, w pobliżu Stade i dolnej Łaby. Młyn znajduje się w samej miejscowości i jest dobrym przystankiem na trasach rowerowych oraz szlaku młynów. Podsumowanie Wehbers Mühle łączy ponad trzysta lat rodzinnej tradycji młynarskiej z dzisiejszym, otwartym dla gości zespołem. Jeśli podróżujesz po okolicach Stade lub szlakiem młynów Dolnej Saksonii, to dobre miejsce na krótki postój: można obejrzeć dwa różne typy młynów, poznać ich historię i zjeść coś w zabytkowej wieży.
-
Gott mit uns
Eddelak
Młyn „Gott mit uns" w Eddelak to zabytkowy wiatrak holenderski stojący w Dithmarschen, w Szlezwiku-Holsztynie. Od ponad półtora wieku wyznacza sylwetkę wsi, a jego nazwa, po polsku „Bóg z nami", towarzyszy mu od początku istnienia. Dziś opiekuje się nim lokalne stowarzyszenie młyńskie, a w obiekcie można nawet wziąć ślub cywilny. Jaki to rodzaj młyna? Budowla należy do typu zwanego po niemiecku Zwickstellholländer, czyli wiatraka holenderskiego z galerią. Drewniana galeria biegnie wokół korpusu, a z niej obsługiwano ogon, skrzydła i hamulec. Dzięki temu młynarz mógł ustawiać śmigła do wiatru i zatrzymywać je, nie wchodząc na dach. Korpus ma plan ośmioboku, co dobrze widać z ulicy. Jaka jest historia młyna z Eddelak? Początki sięgają roku 1802. Christian Harms, przyrodni brat teologa Clausa Harmsa, przeniósł wtedy z Meldorfu młyn tłukowy i przebudował go w Eddelak na młyn zbożowy. Ten pierwszy młyn pracował do roku 1865. Obecny wiatrak powstał właśnie wtedy, a do jego budowy użyto części poprzednika. Wzniósł go cieśla młyński Hans Suhr z Krumstedt. Dzieje budowli nie były spokojne. Około 1896 roku wybuchł pożar, który spowodowały skrzydła obracające się w odwrotną stronę. Udało się go jednak ugasić na czas. W 1908 roku dodano silnik benzynowy jako napęd pomocniczy, który pozwalał mielić także przy słabym wietrze. W 1934 roku z trzech stron ośmioboku dobudowano pomieszczenie magazynowe, przez co galeria przestała być potrzebna do obsługi skrzydeł. Koniec pracy na wietrze przyniósł rok 1976. Burza uszkodziła różę wiatrów, czyli mechanizm ustawiający skrzydła, a młynarz Albert Haalck w styczniu tego roku zrezygnował z napędu wiatrowego i nie odbudował go. Młyn przez lata niszczał, aż w 1988 roku rozpoczęto gruntowny remont. Od tamtej pory zajmuje się nim stowarzyszenie młyńskie (Mühlenverein) z Eddelak, które go utrzymuje i użytkuje. Co znaczy nazwa „Gott mit uns"? Zwrot pochodzi z Ewangelii według Mateusza (1,23) i jest znany w Niemczech jako dewiza. Była to między innymi dewiza pruska, używana od XVIII wieku. W przypadku młyna nazwa ma jednak charakter lokalny i religijny: nadano ją wiatrakowi, a wizerunek młyna trafił także do herbu gminy Eddelak. Warto o tym pamiętać, bo hasło w innych kontekstach historycznych budzi inne skojarzenia. Czy można tu wziąć ślub? Tak. Młyn jest filią urzędu stanu cywilnego Amt Burg-St. Michaelisdonn, więc w jego wnętrzu odbywają się śluby cywilne. Pary wybierają to miejsce ze względu na klimat drewnianej, historycznej konstrukcji i widok na krajobraz Dithmarschen. Ceremonie planuje się z wyprzedzeniem w urzędzie. Czy można zwiedzać młyn? Zwiedzanie jest możliwe po wcześniejszym umówieniu się z opiekunami. Stała lista godzin otwarcia nie jest podawana, dlatego przed wyjazdem trzeba skontaktować się ze stowarzyszeniem. Okazją do wizyty jest też Niemiecki Dzień Młynów, obchodzony w poniedziałek wielkanocny lub zielonoświątkowy, kiedy wiele wiatraków w kraju otwiera drzwi dla gości. W 2026 roku wypadł on w Poniedziałek Zielonych Świątek, 25 maja, a eddelacki młyn również przyjmował wtedy odwiedzających. Jak dojechać? Młyn stoi przy ulicy Süderstraße w Eddelak, niewielkiej wsi w powiecie Dithmarschen, kilkanaście kilometrów od ujścia Łaby. Okolica jest płaska i dobrze nadaje się na wycieczki rowerowe. Wiatrak jest zaznaczany jako punkt na trasach rowerowych, więc łatwo go połączyć z przejażdżką po marszach nad dolną Łabą. Najczęstsze pytania Czy młyn nadal mieli zboże? Nie. Wiatr przestał go napędzać w 1976 roku, a dziś pełni funkcję zabytku, miejsca ślubów i celu wycieczek. Kto zbudował obecny wiatrak? Cieśla młyński Hans Suhr z Krumstedt, w 1865 roku, z wykorzystaniem części starszego młyna. Co to jest Zwickstellholländer? To wiatrak holenderski z drewnianą galerią, z której obsługiwano skrzydła i hamulec. Czy trzeba się umawiać na wizytę? Tak, zwiedzanie odbywa się po wcześniejszym uzgodnieniu z opiekunami. Czy wesele odbędzie się w środku? Ślub cywilny tak, bo młyn jest filią lokalnego urzędu stanu cywilnego.
-
Hammerschmiede
Hammerschmiede w Lahr-Reichenbach to zabytkowa kuźnia wodna nad rzeką Schutter, w dzielnicy Reichenbach miasta Lahr w Schwarzwaldzie. Tradycja wytwarzania narzędzi w tym miejscu sięga mniej więcej 1730 roku, a dziś obiekt jest chroniony jako zabytek kultury i pełni funkcję żywego muzeum rzemiosła. Czym jest kuźnia młotowa? Kuźnia młotowa (niem. Hammerschmiede, Eisenhammer) to warsztat rzemieślniczy z czasów sprzed industrializacji. Wytwarzano w niej kute żelazo w postaci półfabrykatów oraz wyroby codziennego użytku. Cechą wyróżniającą takie zakłady był młot ogonowy napędzany siłą wody. Wał z promieniście osadzonymi „palcami" cyklicznie dociskał koniec styliska, unosząc głowicę młota. Opadając, głowica poruszała się po łuku. Płytę, o którą uderzał młot, wzmacniano stalą, by służyła jak najdłużej. Co można zobaczyć na miejscu? W Reichenbach wciąż pracują trzy żelazne młoty napędzane kołem wodnym. Z dwóch pierwotnych palenisk kowalskich nadal używane jest jedno. Kowal przy kowadle pokazuje zwiedzającym dawne techniki kucia, dzięki czemu można zobaczyć i usłyszeć, jak wyglądała praca w zakładzie przed erą maszyn parowych i elektrycznych. Obok kuźni stoi dawna szlifiernia, również napędzana wodą. Dziś mieści klubową salę i pomieszczenie na wydarzenia. Na najwyższej kondygnacji działa niewielkie muzeum historii lokalnej, które uzupełnia opowieść o życiu w dolinie Schutter. Od 2007 roku przy obiekcie znajduje się także ogród pszczeli. Historia opieki nad obiektem Miasto Lahr kupiło zabudowania w 1978 roku. Od 1997 roku opiekuje się nimi Schwarzwaldverein Reichenbach, lokalne stowarzyszenie turystyczne, które utrzymuje kuźnię w ruchu i organizuje pokazy. Dzięki temu nie jest ona tylko eksponatem za szkłem, lecz działającym zakładem. W Reichenbach odbywa się też lichterfest, podczas którego kuźnia bywa efektownie oświetlona. Dla kogo jest to miejsce? dla miłośników techniki i historii rzemiosła, dla rodzin z dziećmi, które lubią oglądać prawdziwą pracę przy ogniu i wodzie, dla osób wędrujących po Schwarzwaldzie i szukających przystanku z lokalnym charakterem, dla fotografów, którzy cenią koło wodne, drewniane konstrukcje i klimat dawnego warsztatu. Najczęstsze pytania Czy można zwiedzać kuźnię z przewodnikiem? Tak, oferowane są oprowadzania. Terminy i godziny najlepiej potwierdzić u stowarzyszenia Schwarzwaldverein Reichenbach przed wizytą. Czy młoty naprawdę działają? Tak, trzy młoty napędzane kołem wodnym są sprawne, a kowal demonstruje kucie przy kowadle. Czy to ta sama Hammerschmiede co dzielnica Augsburga? Nie. Augsburg ma dzielnicę o nazwie Hammerschmiede, ale opisywany tu obiekt to zabytkowa kuźnia w Lahr-Reichenbach w Badenii-Wirtembergii. Co jeszcze jest w budynku? Dawna szlifiernia z salą klubową, muzeum historii lokalnej na górnym piętrze oraz ogród pszczeli. Ile czasu zarezerwować? Na spokojne obejrzenie kuźni, pokaz kowalski i zajrzenie do muzeum zwykle wystarczy około godziny, a przy zwiedzaniu z przewodnikiem nieco więcej.
-
Rethem windmill
Rethem (Aller)
Wiatrak w Rethem (Aller) to zabytkowy wiatrak typu koźlak (niem. Bockwindmühle), który stoi w parku Londypark nad rzeką Aller w Dolnej Saksonii. Jest jednym z najstarszych wiatraków tego typu w landzie i uchodzi za symbol miasteczka Rethem. Gdzie leży wiatrak w Rethem? Wiatrak znajduje się w Londypark, zielonym terenie niedaleko Aller, w miasteczku Rethem (Aller). Miejscowość leży w regionie Heidekreis, w dolinie Aller i Leine, na skraju Wrzosowisk Lüneburskich. To spokojna okolica, popularna wśród osób podróżujących rowerem i spacerujących po wrzosowiskach. Współrzędne obiektu to około 52,78 N i 9,39 E. Jak wygląda wiatrak typu koźlak? Koźlak to najstarsza odmiana europejskiego wiatraka. Cała drewniana komora z mechanizmem młyńskim spoczywa na pionowym słupie, zwanym koźlą, i może obracać się wokół niego. Dzięki temu młynarz ustawia skrzydła zgodnie z kierunkiem wiatru. Konstrukcja jest w całości drewniana, a do wnętrza prowadzą schody przymocowane z tyłu budowli, które służą też jako dźwignia do obracania całości. Historia wiatraka Wiatrak zbudowano pod koniec XVI wieku, w 1594 roku (część źródeł podaje rok 1593), w miejscowości Frankenfeld, około kilometra od wsi. Fundatorem miał być Arndt von Honstedt, właściciel tamtejszego majątku. Przez stulecia służył do mielenia zboża, a jego wiek stawia go w gronie najstarszych zachowanych koźlaków w Dolnej Saksonii. W połowie XX wieku obiekt trafił w ręce powiatu, który podarował go miastu z okazji 600-lecia Rethem. Prawa miejskie miejscowość otrzymała w 1353 roku, stąd jubileusz obchodzono w latach 50. Wiatrak rozebrano i ponownie złożono w Londypark. Źródła podają różne daty tej operacji, 1953 lub 1955. W 2015 roku przeprowadzono jego gruntowną renowację. Co jeszcze warto wiedzieć o Rethem? Samo miasteczko ma długą historię. Zamek w Rethem powstał w XIII wieku, a pierwsza pisemna wzmianka o nim pochodzi z 1311 roku. Wiatrak jest dziś jednym z głównych punktów, które odwiedzający zwykle łączą ze spacerem po Londypark i nadrzecznych terenach wzdłuż Aller. Czy można zwiedzać wiatrak? Według lokalnych serwisów turystycznych wiatrak jest w pełni sprawny, a w sezonie organizowane są w nim zwiedzania z przewodnikiem. Szczegóły, takie jak terminy i zasady wstępu, warto sprawdzić na stronach regionu Lüneburger Heide lub w informacji turystycznej przed wizytą. Wiatrak należy też do tematycznej trasy w dolinie Aller i Leine, opisanej w lokalnym przewodniku. Najczęstsze pytania Jak stary jest wiatrak w Rethem? Powstał w 1594 roku (według niektórych źródeł w 1593), czyli ma ponad 400 lat. Skąd wiatrak trafił do Londypark? Zbudowano go we Frankenfeld, a w latach 50. XX wieku przeniesiono do Rethem, gdy miasto obchodziło 600-lecie. Czy wiatrak był remontowany? Tak, w 2015 roku przeszedł kompleksowy remont. Co to jest koźlak? To wiatrak, którego cała drewniana obudowa obraca się na centralnym słupie, aby ustawić skrzydła pod wiatr. Czy Rethem warto odwiedzić? To mała, spokojna miejscowość z zabytkową historią, położona w malowniczej dolinie Aller. Dobrze nadaje się na krótki przystanek podczas podróży po Wrzosowiskach Lüneburskich.
-
Sundwiger Mühle
Hemer
Sundwiger Mühle w Hemer-Sundwig to ostatni wciąż pracujący młyn wodny w powiecie Märkischer Kreis, położony w północnej części regionu Sauerland w Nadrenii Północnej-Westfalii. Młyn od pokoleń należy do rodziny Alberts i do dziś miele zboże, a w sklepie przy gospodarstwie sprzedaje mąkę i chleb. Dlaczego warto odwiedzić Sundwiger Mühle? To rzadka okazja, by zobaczyć żywy zabytek techniki, a nie tylko muzealną ekspozycję. Młyn funkcjonuje jako rodzinne przedsiębiorstwo, więc obok dawnych urządzeń widać tu codzienną pracę. Dla osób zainteresowanych kulturą przemysłową Sauerlandu jest to jeden z najciekawszych przystanków w okolicy Hemer. Jaka jest historia młyna? Gospodarstwo w Sundwig jest w rękach rodziny Alberts od 1726 roku. Najpierw prowadzono tu folwark, kuźnię gwoździ i piekarnię, a młynarstwo dołączyło do tych zajęć w XIX wieku. Obecny budynek młyna powstał w latach 1865–1868, a jego budowniczym był Johannes Peter Alberts. Źródła nie są zgodne co do dat starszych zabudowań gospodarstwa, dlatego przy wcześniejszych etapach historii warto sprawdzić informacje na miejscu. W piwnicy do 1921 roku wypiekano chleb w opalanym drewnem piecu. Od 2004 roku tradycja ta wróciła i znów można kupić chleb z pieca opalanego drewnem. Jak działa młyn? Dawniej maszyny napędzało koło wodne zasilane od góry. Dziś młyn pracuje dzięki turbinie wodnej na potoku Sundwiger Bach, a gdy wody jest mało, wspiera ją silnik elektryczny. Zachował się także oryginalny, wciąż używany wyciąg towarowy z czasów budowy, który przenosił worki z mąką między kondygnacjami. Pod ochroną konserwatorską pozostaje zespół zabudowań, obejmujący młyn, dom mieszkalny i budynki gospodarcze. Co można tu kupić? W sklepie przy młynie dostępne są produkty z lokalnego ziarna: mąki różnych rodzajów, chleb wypiekany w piecu opalanym drewnem i inne wyroby regionalne. To dobre miejsce na zakup praktycznej pamiątki z Sauerlandu. Jak połączyć wizytę ze spacerem? Sundwig leży w dolinie, przez którą prowadzą szlaki piesze. W pobliżu wytyczono ścieżkę geologiczną Sundwiger Schätze należącą do Geoparku Ruhr, która pozwala poznać skały i dawny przemysł okolicy. Wizytę w młynie łatwo zatem połączyć z kilkugodzinną wycieczką po Hemer. Najczęstsze pytania Czy młyn naprawdę wciąż pracuje? Tak, to ostatni czynny młyn wodny w powiecie Märkischer Kreis. Czy można kupić tu chleb? Tak, młyn ma sklep przy gospodarstwie, a pieczywo powstaje w piecu opalanym drewnem od 2004 roku. Czym napędzany jest młyn dzisiaj? Turbiną wodną na potoku Sundwiger Bach, wspomaganą silnikiem elektrycznym przy niskim stanie wody. Kiedy powstał obecny budynek? W latach 1865–1868. Gdzie leży młyn? W dzielnicy Sundwig miasta Hemer, w północnej części Sauerlandu. Czy warto zajrzeć w okolice młyna? Tak, w pobliżu biegną szlaki piesze i ścieżka geologiczna Geoparku Ruhr, więc na miejscu łatwo zaplanować dłuższy spacer.
Zbieraj odznaki za odwiedzane miejsca
Pobierz NextOnTrip, odkrywaj nowe miejsca i odznaczaj swoje trasy.