Synagoga Poppera w Krakowie

Synagoga Poppera, nazywana też synagogą Bociana lub Małą, stoi na Kazimierzu, przy ulicy Szerokiej 16, schowana za dziedzińcem zamkniętym ażurową bramą. Ufundował ją w 1620 roku Wolf Popper, jeden z najbogatszych kupców żydowskiego Kazimierza. Po wojnie budynek stracił charakter sakralny, przez kilkadziesiąt lat służył młodzieży jako dom kultury, a od 2017 roku działa w nim księgarnia Austeria.

Kim był Wolf Popper?

Wolf Popper, zwany Bocianem, był kupcem i finansistą. Majątek zbudował dzięki talentowi do interesów oraz małżeństwu z Cyrlą, córką zamożnego krakowskiego kupca Judy Leiba Landaua. W 1621 roku owdowiał, a kilka lat później, po powrocie z podróży, ciężko zachorował i spisał testament. Fundator zadbał o wyjątkowo kosztowne wyposażenie synagogi, uchodzące za najbogatsze spośród krakowskich bożnic.

Jak synagoga trafiła do gminy?

Po śmierci Poppera jego spadkobiercy toczyli spór o majątek, a utrzymanie bogato urządzonej bożnicy przerastało ich możliwości. Około 1653 roku synagoga przeszła na własność gminy żydowskiej Kazimierza. Pierwotnie stała na tyłach kamienicy rodziny Popperów, a jej wschodnią ścianę stanowił mur obronny miasta.

Jak zmieniała się bryła budynku?

Najważniejsza przebudowa przyszła w 1827 roku. Dobudowano wówczas babiniec, przebudowano dach i schody, a dziedziniec oddzielono od ulicy Szerokiej bramą, która stoi do dziś. Nad jej środkowym przejściem widnieje odtworzona hebrajska tablica z imieniem fundatora, rokiem założenia 1620 i datą odnowienia w 1904 roku. Synagogę remontowano jeszcze wiele razy w XIX i na początku XX wieku. Sam budynek ma prostą formę: to jednoprzestrzenna sala na planie prostokąta, wzniesiona z cegły i kamienia, wsparta masywnymi szkarpami i nakryta sklepieniem kolebkowym.

Co stało się z synagogą w XX wieku?

Podczas okupacji Niemcy dotkliwie zdewastowali bożnicę, a jej wyposażenie przepadło. Ocalały jedynie XVII-wieczne drzwiczki aron ha-kodesz, dębowe, rzeźbione i malowane. Przedstawiają lwa, orła, jelenia i lamparta, nawiązując do miszny wzywającej, by wypełniać wolę Boga z siłą i zręcznością tych zwierząt. W 1964 roku drzwiczki trafiły do muzeum w Jerozolimie.

Po wojnie w dawnych pomieszczeniach dla kobiet kilka lat spędzili Żydzi, którzy wrócili ze Związku Radzieckiego. W 1956 roku władze miejskie postanowiły przeznaczyć budynek na dom kultury i nakazały eksmisję kongregacji. Krakowska Kongregacja Wyznania Mojżeszowego zaprotestowała i obroniła wtedy synagogę. Był to największy protest środowiska żydowskiego w powojennej Polsce.

Co przyniósł remont z lat 60.?

W latach 1964–1967 budynek przeszedł gruntowny remont, po którym wnętrze straciło resztki dawnego wyglądu. Zniknęła nisza na aron ha-kodesz, drugie wejście od tyłu budynku oraz drewniane przybudówki. Za zgodą gminy żydowskiej przez wiele lat mieściła się tu placówka Staromiejskiego Centrum Kultury Młodzieży. Od 1996 roku w czasie Festiwalu Kultury Żydowskiej organizowano tu warsztaty artystyczne „Odkrywanie Kazimierza”. W 2005 roku elewację otynkowano, a okna wymieniono na wzorowane na przedwojennych.

Do kogo należy synagoga i co w niej jest dziś?

Budynek należy do Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Krakowie. Od 2017 roku działa w nim księgarnia Austeria, związana z wydawnictwem publikującym literaturę o tematyce żydowskiej. Synagoga nie pełni funkcji religijnych.

Najczęstsze pytania

Skąd nazwa Synagoga Poppera? Od fundatora, kupca Wolfa Poppera, zwanego Bocianem, który ufundował ją w 1620 roku.

Czy w synagodze odbywają się modlitwy? Nie. Budynek od dziesięcioleci nie służy celom religijnym, a od 2017 roku mieści księgarnię Austeria.

Do kogo należy budynek? Do Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Krakowie.

Co zachowało się z wyposażenia? Tylko XVII-wieczne dębowe drzwiczki aron ha-kodesz z wizerunkami zwierząt, przechowywane w muzeum w Jerozolimie.

Czym był protest z 1956 roku? Kongregacja żydowska sprzeciwiła się przekazaniu synagogi na dom kultury. Był to największy protest środowiska żydowskiego w powojennej Polsce.