Synagoga Wysoka w Krakowie

Synagoga Wysoka w Krakowie stoi na Kazimierzu, przy ulicy Józefa 38, i jest jedyną w Polsce bożnicą, w której sala modlitwy mieści się na piętrze. To właśnie od tego położenia wzięła się jej nazwa. Renesansowy budynek z XVI wieku przetrwał potop szwedzki, wojenną dewastację i powojenne przebudowy, a w jego wnętrzu zachowały się kamienna oprawa aron ha-kodesz i fragmenty dawnych malowideł.

Dlaczego synagoga nazywa się Wysoka?

Fundator nie postawił osobnego budynku, tylko umieścił salę modlitwy nad parterem zajętym przez sklepy. Parter i piwnice służyły handlowi i miały własne wejście od wschodu, a do bożnicy prowadziło wejście od zachodu. Synagoga stanęła przy granicy dawnego miasta żydowskiego, obok jednej z bram, w ruchliwym miejscu blisko domów chrześcijańskich. Taki układ, z salą modlitwy dodaną jako kolejna kondygnacja domu, przypomina bożnice w getcie weneckim. Na tle Europy Środkowej to rozwiązanie wyjątkowe.

Kto i kiedy ją zbudował?

Pozwolenie na budowę wydał król Zygmunt II August. Prośbę złożył zamożny kupiec znany tylko z imienia, Izrael, a prace trwały w latach 1556–1563. Fasada od strony ulicy Józefa ma cztery potężne szkarpy sięgające górnej krawędzi okien, a między nimi trzy wysokie okna zamknięte półkoliście. Do środka prowadzi rzeźbiony portal z epoki późnego renesansu. Ściany wzniesiono z kamienia i cegły.

Jak zmieniała się na przestrzeni wieków?

Podczas potopu szwedzkiego, w 1657 roku, synagogę zdewastowano. Po odbudowie otrzymała bogate wyposażenie. Kolejną odnowę upamiętnia data 1863 umieszczona między oknami ściany południowej, obok cytatu z Księgi Rodzaju o domu Bożym i bramie niebios. Pod koniec lat 80. XIX wieku synagogę połączono z sąsiednią kamienicą przy ulicy Józefa 36. Na jej piętrze urządzono babiniec i dodatkową salę modlitwy, a w 1897 roku dobudowano jeszcze niewielką przybudówkę z kolejną modlitewnią dla kobiet.

Co stało się z synagogą podczas wojny?

Okupanci niemieccy zniszczyli wnętrze i zrabowali wyposażenie liturgiczne. Zniszczone zostało kolebkowe sklepienie sali głównej razem z polichromią, przepadła bima, a babiniec przestał istnieć. Ocalała duża mosiężna menora, którą wywieziono na Wawel, gdzie ozdobiła komnaty, w których urzędował Hans Frank.

Co przyniosły lata powojenne?

Po wojnie w budynku urządzono magazyny. W 1966 roku władze przekazały go Pracowni Konserwacji Zabytków, która przebudowała go na swoje potrzeby: dodała klatkę schodową i nowe wejścia, zmieniła sklepienie sali głównej i wzniosła na dachu przeszkloną konstrukcję, dziś wyróżniającą ten budynek. Konserwatorzy zabezpieczyli też XVII-wieczne malowidła i aron ha-kodesz. Prace zakończono w 1971 roku. Od 2005 roku w sali głównej odbywały się wystawy o historii polskich Żydów i koncerty. W 2008 roku Gmina Wyznaniowa Żydowska w Krakowie odzyskała część budynku. W gminnej części, na czwartym piętrze, ma siedzibę krakowski oddział Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce.

Co przetrwało we wnętrzu?

Na osi ściany wschodniej znajduje się kamienna wnęka aron ha-kodesz z dwiema kolumnami dźwigającymi belkowanie. W nadstawie widać dwa gryfy, a między nimi hebrajski napis „Korona Tory”. Przed wojną szafę zamykały metalowe, ażurowe drzwi z orłem w koronie, niedźwiadkami trzymającymi szofary i podpisem twórców: Zelamana i Chaima, synów Aarona. Na ścianach zachowały się fragmenty XVII-wiecznych malowideł: inskrypcje w ozdobnych bordiurach, dłonie kapłanów złożone do błogosławieństwa pod koroną Tory oraz bukiety w wazonach.

Najczęstsze pytania

Skąd nazwa Synagoga Wysoka? Sala modlitwy znajduje się na piętrze, nad dawnymi sklepami, a nie na poziomie ulicy.

Kiedy powstała? W latach 1556–1563, za zgodą króla Zygmunta II Augusta.

Do kogo należy budynek? Część budynku wróciła w 2008 roku do Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Krakowie.

Co mieści się w budynku? W gminnej części, na czwartym piętrze, działa krakowski oddział Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce.

Co zachowało się z dawnego wyposażenia? Kamienna oprawa aron ha-kodesz z gryfami, fragmenty malowideł ściennych oraz menora, która przetrwała wojnę na Wawelu.