Synagoga Izaaka Jakubowicza

Synagoga Izaaka Jakubowicza stoi na rogu ulic Kupa i Izaaka na krakowskim Kazimierzu. Wczesnobarokową bożnicę otwarto w 1644 roku, a przez długi czas uchodziła za najokazalszą synagogę miasta. Jej dzieje obejmują kupiecką fundację, wojenną tragedię, lata pracowni artystów, pożar i powrót do gminy żydowskiej.

Kto ufundował synagogę i skąd jej nazwa?

Budowę sfinansował Izaak (Ajzyk) Jakubowicz, zamożny kupiec i bankier, który przez lata stał na czele kazimierskiego kahału. Od jego imienia pochodzi nazwa bożnicy. Zgodę na budowę wydał król Władysław IV 30 kwietnia 1638 roku. Inskrypcja na ścianie synagogi przypomina, że pomysł fundacji podsunęła Jakubowiczowi jego żona Brajndla. Fundator spoczywa na cmentarzu Remuh.

Z postacią Jakubowicza wiąże się popularna legenda. Biedny Ajzyk miał we śnie usłyszeć, że pod mostem w Pradze czeka na niego skarb. Na miejscu jeden z wartowników wyśmiał go i opowiedział własny sen o skarbie ukrytym pod piecem pewnego Ajzyka z Kazimierza. Jakubowicz wrócił do domu, rozebrał piec i znalazł majątek, z którego miał zbudować synagogę.

Dlaczego budowa się opóźniła?

Przeciw inwestycji wystąpił ksiądz Marcin Kłoczyński, prepozyt kanoników regularnych laterańskich przy pobliskim kościele Bożego Ciała. Twierdził, że bożnica stanie zbyt blisko domów chrześcijan i na drodze procesji z wiatykiem. Spór wstrzymał prace na pewien czas. Ostatecznie Jakubowicz uzyskał zgodę i w 1644 roku synagogę uroczyście otwarto.

Kto ją zaprojektował i co kryje wnętrze?

Projekt łączy się z nazwiskami włoskiego architekta Giovanniego Trevano oraz Jana Laitnera. Z zewnątrz budynek jest surowy, wzmocniony szkarpami, ale wnętrze należy do najbogatszych na Kazimierzu. Salę modlitewną nakrywa sklepienie kolebkowe z lunetami, pokryte geometryczną dekoracją ze stiuku. Babiniec na piętrze otwiera się na salę rzędem półkolistych arkad. Na ścianach widnieją fragmenty malowideł z XVII i XVIII stulecia: modlitwy i teksty liturgiczne w malowanych ramach. Pośrodku ściany wschodniej stoi zrekonstruowany wczesnobarokowy aron ha-kodesz, zwieńczony wypukłymi tablicami Dekalogu pod koroną.

W 1924 roku przed zachodnim wejściem powstały dwubiegowe schody z arkadowym gankiem prowadzącym do babińca. Do północnej ściany przylega niewielki budynek, który członkowie syjonistyczno-ortodoksyjnej organizacji Mizrachi wznieśli jako osobną bożnicę.

Co wydarzyło się tu podczas wojny i po niej?

W grudniu 1939 roku Niemcy zażądali od Maksymiliana Redlicha, pracownika gminy żydowskiej, by podpalił zwoje Tory. Odmówił i został zastrzelony przed wejściem do synagogi. Okupanci zniszczyli kutą bimę i aron ha-kodesz, a wyposażenie przepadło. W latach 1943–1944 działała tu pracownia teatralna, w której jako malarz dekoracji pracował Tadeusz Kantor.

Po wojnie budynek służył jako magazyn. Plan przerobienia go na kościół Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego upadł po protestach krakowskiej Kongregacji Wyznania Mojżeszowego. Później Związek Polskich Artystów Plastyków urządził tu pracownię rzeźbiarską. W połowie lat 70. obiekt opustoszał, a w 1981 roku pożar spustoszył wnętrze. Od 1983 roku trwały prace konserwatorskie, podczas których odsłonięto dawne malowidła. W 1989 roku synagoga wróciła do gminy żydowskiej, a w 1997 roku otwarto ją dla zwiedzających.

Jaki jest stan synagogi obecnie?

Budynek należy do Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Krakowie. Gmina prowadzi w nim prace konserwatorskie, finansowane między innymi przez Społeczny Komitet Odnowy Zabytków Krakowa. Dostępność wnętrza zależy od postępu tych prac. Jak wszystkie synagogi gminy, w soboty i święta żydowskie jest zamknięta.

Najczęstsze pytania

Kto ufundował Synagogę Izaaka? Kupiec i bankier Izaak Jakubowicz, przewodniczący kahału na Kazimierzu, za zgodą króla Władysława IV z 1638 roku.

Kiedy synagogę otwarto? W 1644 roku, po sporze z prepozytem klasztoru przy kościele Bożego Ciała.

Kto był architektem? Projekt wiąże się z Giovannim Trevano i Janem Laitnerem.

Czy wnętrze można zobaczyć? W synagodze trwają prace konserwatorskie prowadzone przez gminę żydowską, więc wejście nie zawsze jest możliwe. W soboty i święta żydowskie budynek jest zamknięty.

Co łączy synagogę z Tadeuszem Kantorem? W latach 1943–1944 Kantor malował tu dekoracje w urządzonej przez okupantów pracowni teatralnej.