Tomáš Garrigue Masaryk

Pomnik Tomáša Garrigue Masaryka stoi nad brzegiem rzeczki Javorky przy drodze nr 35, na granicy Sylvárova Újezdu i sąsiedniej Ostroměři, w powiecie Jičín w kraju hradeckim. To nie jest zwykła figura pierwszego prezydenta Czechosłowacji – cokół nosi też tablicę pamiątkową z nazwiskami ofiar obu wojen światowych, dlatego w rejestrach zabytków obiekt bywa opisywany po prostu jako pomnik wojenny.

Kim był Masaryk i dlaczego ma tu pomnik?

Tomáš Garrigue Masaryk był pierwszym i najdłużej urzędującym prezydentem Czechosłowacji, sprawował urząd od powstania państwa w 1918 roku aż do 1935. Nazywano go ojcem niepodległej Czechosłowacji i „prezydentem oswobodzicielem", w skrócie po prostu „TGM". W narodzie zyskał ciepły przydomek „Tatíček" – tatuś, ojczulek. Po odzyskaniu niepodległości jego podobizny stawiano w setkach czeskich miast i wsi jako symbol nowego państwa – podobny pomnik postawiono i tutaj, w okolicach Ostroměři.

Burzliwa historia jednego cokołu

Losy pomnika w Ostroměři to w miniaturze historia całego kraju w XX wieku. Figurę Masaryka zdemontowano podczas okupacji niemieckiej, gdy nowa władza usuwała z przestrzeni publicznej symbole niepodległej Czechosłowacji. Po wojnie, w 1946 roku, pomnik odsłonięto ponownie. Nie przetrwał jednak długo – w 1953 roku, już w czasach rządów komunistycznych, został zdjęty i zniszczony, bo Masaryk jako symbol przedwojennej demokracji nie pasował do nowej ideologii. Cokół stał pusty przez blisko cztery dekady. Trzecią, obecną figurę odsłonięto dopiero w 1991 roku, wkrótce po aksamitnej rewolucji, gdy Czechosłowacja mogła znów swobodnie upamiętniać swojego pierwszego prezydenta. Z postacią pomnika związane jest nazwisko Ladislava Zívra (1909–1980), cenionego czeskiego rzeźbiarza, jednego z członków powojennej Grupy 42.

Co jeszcze upamiętnia ten pomnik?

Oprócz figury prezydenta na cokole umieszczono tablicę z nazwiskami mieszkańców okolicy, którzy zginęli w I i II wojnie światowej. To połączenie – postać budziciela niepodległości i lista lokalnych ofiar wojennych – tłumaczy, dlaczego w oficjalnych opisach obiekt figuruje jako „pomnik wojenny", a nie tylko jako pomnik Masaryka. Dla odwiedzającego oznacza to, że miejsce pełni podwójną funkcję: narodowego symbolu i lokalnego miejsca pamięci.

Gdzie to jest i jak dotrzeć?

Pomnik stoi nad brzegiem Javorky, tuż przy drodze nr 35 łączącej okolice Jičína z regionem Nova Paka, na wysokości około 262 m n.p.m. Sam Sylvárův Újezd to niewielka wieś – po raz pierwszy wzmiankowana w dokumentach już w 1397 roku, dziś liczy około 45 mieszkańców, choć jeszcze pod koniec XIX wieku mieszkało tu ponad dwustu ludzi. Od 1976 roku wieś administracyjnie należy do gminy Ostroměř, położonej około 2,5 km na północ. Okolica jest typowo wiejska i spokojna, więc pomnik najłatwiej połączyć ze zwiedzaniem samej Ostroměři lub przejazdem przez region.

Najczęstsze pytania

Czy to pomnik samego Masaryka, czy pomnik wojenny? Jedno i drugie – figura przedstawia Masaryka, ale cokół nosi też tablicę z nazwiskami ofiar I i II wojny światowej, stąd oficjalna klasyfikacja jako pomnik wojenny.

Dlaczego obecna figura pochodzi dopiero z 1991 roku? Bo wcześniejsze wersje pomnika dwukrotnie usuwano z powodów politycznych – najpierw podczas okupacji niemieckiej, potem w 1953 roku za rządów komunistycznych. Obecną odsłonięto po aksamitnej rewolucji.

Gdzie dokładnie szukać pomnika? Nad brzegiem rzeczki Javorky, przy drodze nr 35, na granicy Sylvárova Újezdu i Ostroměři.

Czy przy pomniku jest coś jeszcze do zobaczenia? Tak, w samym Sylvárově Újezdzie znajduje się osobny pomnik ofiar I wojny światowej z 1928 roku (piaskowcowa piramida z klęczącą płaczącą kobietą) oraz figura św. Jana Nepomucena.