Stolperstein dedicated to Wilhelm Bondi

Stolperstein Wilhelma Bondiego to mosiężna płytka wielkości kostki brukowej, wmurowana w chodnik przy Třída Kpt. Jaroše 18 w Brnie. Upamiętnia Wilhelma (zwanego też Willim) Bondiego, mieszkańca tego domu, który zginął w czasie niemieckiej okupacji. Kamień jest jednym z około dwustu tego typu upamiętnień rozsianych po ulicach Brna i częścią ogólnoeuropejskiego projektu „Stolpersteine" (dosłownie: kamienie, o które się potyka).

Kim był Wilhelm Bondi?

Wilhelm Bondi urodził się 9 sierpnia 1897 roku w Mariánských Lázních (Marienbadzie), w powiecie Cheb. Był synem Gustava Bondiego i Marie Bondi z domu Windner. Miał troje rodzeństwa – Hermine Wolfenstein, Julie Fleischer i Elisabeth Fleischer – oraz syna, któremu nadano imię po dziadku, Gustava. W chwili wybuchu wojny mieszkał w Brnie, przy dzisiejszej Třída Kpt. Jaroše 18.

Według miejskiej ewidencji ofiar wojny i okupacji Bondi figuruje jako ofiara lat 1938–1945, więzień polityczny represjonowany przez okupanta. Zginął 30 sierpnia 1941 roku w obozie Auschwitz – data ta w aktach opatrzona jest znakiem zapytania, co jest częste w dokumentacji dotyczącej ofiar deportacji, których dokładny los bywa trudny do ustalenia co do dnia. Symboliczny wpis dotyczący Bondiego znajduje się także na cmentarzu żydowskim w Brnie (sekcja 19, rząd 7, grób 4, przy ulicy Nezamyslova), choć rzeczywistego miejsca pochówku – jak w przypadku większości ofiar obozów zagłady – nie ma.

Czym są brneńskie Stolpersteiny?

Stolpersteiny to autorski projekt niemieckiego artysty Guntera Demniga, realizowany od 1992 roku. Każdy kamień to niewielka mosiężna tabliczka wmurowywana w bruk przed ostatnim, dobrowolnie wybranym miejscem zamieszkania ofiary prześladowań nazistowskich – Żydów, Romów, więźniów politycznych, osób prześladowanych z powodu wyznania, orientacji czy niepełnosprawności. Na tabliczce widnieje imię i nazwisko, rok urodzenia oraz data i miejsce śmierci. Projekt objął już ponad 90 tysięcy kamieni w kilkudziesięciu krajach Europy, co czyni go największym rozproszonym pomnikiem świata.

W Brnie pierwsze kamienie ułożono w 2010 roku, a kolejne partie – w tym poświęcony Wilhelmowi Bondiemu – 29 października 2012 roku. Obecnie w mieście leży ich około dwustu, każdy przed domem, w którym ofiara mieszkała przed deportacją.

Gdzie dokładnie znajduje się kamień i jak go zobaczyć?

Kamień leży w chodniku przed budynkiem przy Třída Kpt. Jaroše 18, w dzielnicy Brno-střed, niedaleko centrum miasta. Jak wszystkie Stolpersteiny, jest dostępny przez całą dobę i bezpłatnie – to nie jest muzeum ani ogrodzony obiekt, lecz element miejskiej przestrzeni. Warto spojrzeć pod nogi, bo tabliczka łatwo umyka uwagi wśród zwykłych kostek brukowych – w tym właśnie tkwi idea projektu: przechodzień „potyka się" wzrokiem o historię, mijając ją codziennie.

Zwiedzanie warto połączyć ze spacerem po innych brneńskich Stolpersteinach – w samym centrum miasta znajduje się ich kilkanaście, co pozwala w ciągu jednego popołudnia poznać fragmenty historii kilku brneńskich rodzin dotkniętych okupacją.

Najczęstsze pytania

Czy trzeba płacić za wstęp? Nie – kamień znajduje się w otwartej przestrzeni miejskiej, dostępny bez ograniczeń.

Czy w pobliżu są inne Stolpersteiny? Tak, w centrum Brna leży ich kilkanaście, a w całym mieście – około dwustu.

Kim dokładnie był Wilhelm Bondi? Mieszkańcem Brna urodzonym w 1897 roku w Mariánských Lázních, uznanym za ofiarę okupacji niemieckiej, zmarłym w 1941 roku w Auschwitz.

Dlaczego kamienie nazywają się „Stolpersteine"? To niemieckie określenie oznaczające dosłownie „kamienie, o które się potyka" – nazwa nawiązuje do idei symbolicznego zatrzymania się przechodnia i przypomnienia sobie o ofierze, która niegdyś mieszkała w tym miejscu.