memorial to Joseph II

Pomník Józefa II stoi w parku Lužánky w Brnie i przypomina o cesarzu, dzięki któremu ten teren w ogóle stał się publicznym parkiem. To miejsce łączy w sobie historię oświeceniowych reform habsburskiej monarchii z burzliwymi losami samego pomnika, który w ciągu ponad stu lat był rozbierany, przenoszony i odtwarzany od nowa.

Kim był Józef II i dlaczego upamiętniono go akurat w Lužánkach?

Józef II, cesarz austriacki panujący pod koniec XVIII wieku, przeszedł do historii jako reformator oświeceniowy — to on wprowadził patent tolerancyjny, dający swobodę wyznania protestantom i prawosławnym, oraz zniósł poddaństwo chłopów w monarchii habsburskiej. Jego związek z Brnem nie jest przypadkowy: to z jego inicjatywy tereny dzisiejszego parku Lužánky zostały w 1786 roku udostępnione mieszkańcom miasta jako miejsce publicznego wypoczynku. Park uchodzi za jeden z najstarszych publicznie dostępnych parków miejskich w Czechach, a upamiętnienie jego fundatora w tym właśnie miejscu było naturalnym wyborem.

Jak wyglądał oryginalny pomnik?

Pomnik zaprojektował urodzony w Brnie rzeźbiarz Antonín Břenek, profesor Szkoły Sztuk Pięknych i Rzemiosł w Wiedniu. Brązowe odlewy figur cesarza powstawały w hucie w Blansku na przełomie lat 1881–1905 — podobne monumenty trafiły wówczas nie tylko do Brna, lecz również do Liberca i Nowego Jičína. Brneński pomnik ustawiono w 1888 roku przed tzw. Domem Niemieckim (Německý dům) i towarzyszyły mu dwie alegoryczne figury — „Tolerancja" i „Handel" — nawiązujące wprost do reform cesarza, w tym do wspomnianego patentu tolerancyjnego.

Dlaczego pomnik zniknął z miasta?

Monument przetrwał na swoim pierwotnym miejscu tylko nieco ponad dwadzieścia lat. Po powstaniu Czechosłowacji w 1918 roku, w atmosferze rozliczeń z symbolami habsburskiego panowania, pomnik cesarza usunięto z przestrzeni publicznej w 1919 roku. Figurę Józefa II oraz towarzyszące jej alegorie rozdzielono i przez dekady przechowywano w różnych miejscach Brna, z dala od siebie i od pierwotnej lokalizacji.

Co stało się z poszczególnymi elementami pomnika?

Losy rozebranego monumentu są dobrym przykładem tego, jak pomniki polityczne bywają przenoszone wraz ze zmieniającymi się czasami. Alegoryczne figury „Tolerancji" i „Handlu" trafiły najpierw do parku Denisovy sady, gdzie spędziły wiele lat, a po jego rekonstrukcji w 2003 roku zostały przeniesione właśnie do Lužánek — czyli tam, gdzie stał oryginalny pomnik. Sama figura cesarza miała bardziej odosobniony los: w 1988 roku trafiła do parku przy zakładzie psychiatrycznym w brneńskiej dzielnicy Černovice, z dala od centrum miasta i od pierwotnego kontekstu.

Czy to, co stoi dziś w Lužánkach, to oryginał?

Nie do końca. Oryginalny pomnik z 1888 roku uległ zniszczeniu, dlatego w 2001 roku wykonano jego replikę, którą ustawiono w parku Lužánky — tam, gdzie Józef II jest wspominany jako założyciel tego miejsca. W efekcie dzisiejszy zespół upamiętniający cesarza w parku łączy nowszą replikę głównej figury z oryginalnymi, XIX-wiecznymi alegorycznymi rzeźbami, które po latach wędrówki po mieście wróciły w okolice swojego pierwotnego miejsca.

Co warto zobaczyć na miejscu dzisiaj?

Odwiedzający park Lužánky mogą dziś zobaczyć zespół rzeźbiarski nawiązujący do postaci cesarza-reformatora oraz historii samego parku, który przez ponad dwa wieki pozostaje miejscem spacerów i wypoczynku mieszkańców Brna. To dobry punkt wyjścia do rozmowy o tym, jak XVIII-wieczne reformy oświeceniowe wpłynęły na życie miasta i jak zmieniało się podejście kolejnych pokoleń do upamiętniania habsburskich władców.

Najczęstsze pytania

Kim był Józef II? Cesarz austriacki panujący pod koniec XVIII wieku, znany jako reformator oświeceniowy — wprowadził patent tolerancyjny i zniósł poddaństwo chłopów.

Dlaczego pomnik Józefa II stoi akurat w Lužánkach? To z inicjatywy cesarza teren dzisiejszego parku został w 1786 roku udostępniony mieszkańcom Brna jako miejsce publicznego wypoczynku.

Czy pomnik w parku jest oryginalny? Oryginał z 1888 roku został zniszczony po tym, jak w 1919 roku usunięto go z przestrzeni publicznej. To, co stoi dziś, to replika z 2001 roku, uzupełniona o oryginalne XIX-wieczne figury alegoryczne.

Kto zaprojektował pomnik? Urodzony w Brnie rzeźbiarz Antonín Břenek, profesor Szkoły Sztuk Pięknych i Rzemiosł w Wiedniu.

Dlaczego pomnik usunięto w 1919 roku? Po powstaniu Czechosłowacji w 1918 roku wiele symboli habsburskiego panowania, w tym pomniki cesarzy, usuwano z przestrzeni publicznej.