Stolperstein dedicated to Jan Uher

Stolperstein Jana Uhra to mosiężny „kamień pamięci" wmurowany w chodnik przy ulicy Rudišova w Brnie, upamiętniający profesora pedagogiki i działacza ruchu oporu, straconego przez nazistów w 1942 roku. Niepozorna, kilkunastocentymetrowa płytka jest częścią ogólnoeuropejskiego projektu artysty Guntera Demniga i jedną z wielu podobnych tabliczek rozsianych po Brnie, przypominających mieszkańcom kamienic o ludziach, którzy kiedyś za tymi drzwiami mieszkali.

Gdzie dokładnie znajduje się kamień?

Stolperstein leży w chodniku przed budynkiem przy Rudišova 161/6 w Brnie – to właśnie pod tym adresem mieszkał Jan Uher przed aresztowaniem. Kamień wmurowano w 2014 roku, a jego mosiężna powierzchnia, wypolerowana przez przechodniów i celowo utrzymywana w dobrym stanie przez lokalnych mieszkańców, wyraźnie odróżnia się od otaczającej kostki brukowej.

Co jest napisane na kamieniu?

Inskrypcja, zgodnie z formułą stosowaną we wszystkich Stolpersteinach, zaczyna się od słów „Zde žil" („Tu mieszkał"), po czym podaje najważniejsze fakty: imię i nazwisko z tytułem naukowym – Prof. PhDr. Jan Uher, rok urodzenia 1891, informację o aresztowaniu w Brnie w 1939 roku oraz datę i miejsce śmierci – 27 października 1942 roku w Berlinie.

Kim był Jan Uher?

Jan Uher urodził się 28 stycznia 1891 roku w Prostějovie, w rodzinie robotnika fabrycznego. Po ukończeniu gimnazjum i seminarium nauczycielskiego uczył w szkołach na środkowej Morawie, a po pierwszej wojnie światowej podjął studia filozoficzne i slawistyczne na Uniwersytecie Karola w Pradze, gdzie w 1921 roku uzyskał doktorat. W 1925 roku habilitował się na Uniwersytecie Masaryka w Brnie, w 1935 roku został profesorem nadzwyczajnym, a w 1938 roku objął katedrę na Uniwersytecie Komeńskiego w Bratysławie, gdzie kierował też Państwowym Instytutem Pedagogicznym. Specjalizował się w pedagogice i współredagował pierwszą w historii Czechosłowacji encyklopedię pedagogiczną.

Jaką rolę odegrał w ruchu oporu?

Po zajęciu ziem czeskich przez Niemcy Uher zaangażował się w konspirację, współtworząc w Brnie organizację oporu znaną jako Ziemski Komitet Narodowy (Zemský národní výbor). Za tę działalność został aresztowany w listopadzie 1939 roku.

Jak wyglądały jego uwięzienie i śmierć?

Po aresztowaniu Uher był kolejno przetrzymywany w więzieniach w Brnie, Wrocławiu, Diez nad Lahną oraz w Berlinie. W czerwcu 1942 roku Trybunał Ludowy (Volksgerichtshof) skazał go na śmierć za przygotowywanie zdrady stanu. Podczas pobytu w więzieniu, mimo wyroku, pozwolono mu pracować naukowo – napisał wówczas kilkaset stron notatek i szkiców badawczych. Przed egzekucją napisał trzy listy pożegnalne do rodziny, a w swojej Biblii pozostawił osobisty epitafium. Został stracony 27 października 1942 roku w więzieniu Berlin-Plötzensee. Pozostawił dwóch synów, Borysa i Jana. Po wojnie, w 1946 roku, odznaczono go pośmiertnie Czechosłowackim Krzyżem Wojennym 1939, a w 1992 roku – Orderem Tomasza Garrigue'a Masaryka II klasy. Jego imieniem nazwano ulice w Brnie i Prostějovie.

Czym są Stolpersteine?

Stolpersteine („kamienie potknięcia") to międzynarodowy projekt niemieckiego artysty Guntera Demniga, realizowany od lat 90. XX wieku. Mosiężne kostki wmurowywane są w chodnik przed ostatnim znanym miejscem zamieszkania osób prześladowanych, więzionych, deportowanych lub zamordowanych przez reżim nazistowski – nie tylko Żydów, ale też więźniów politycznych, członków ruchu oporu i innych ofiar terroru. To dziś największy rozproszony pomnik świata, obejmujący dziesiątki tysięcy kamieni w wielu krajach Europy.

Co warto wiedzieć, planując wizytę?

Kamień znajduje się w zwykłej, mieszkalnej części Brna, poza głównymi trasami turystycznymi – warto go szukać świadomie, znając dokładny adres, ponieważ łatwo przejść obok niego bez zauważenia. Zwiedzanie takiego miejsca to dobra okazja, by na chwilę zatrzymać się i przypomnieć sobie losy konkretnego człowieka, a nie tylko anonimowe liczby ofiar totalitaryzmu.

Najczęstsze pytania

Kim był Jan Uher? Profesorem pedagogiki, wykładowcą uniwersyteckim w Brnie i Bratysławie oraz działaczem ruchu oporu, straconym przez Niemców w 1942 roku za przygotowywanie zdrady stanu.

Gdzie dokładnie znajduje się Stolperstein? W chodniku przy Rudišova 161/6 w Brnie, pod adresem, gdzie Jan Uher mieszkał przed aresztowaniem.

Kiedy wmurowano ten kamień? W 2014 roku.

Kiedy i gdzie zginął Jan Uher? Został stracony 27 października 1942 roku w więzieniu Berlin-Plötzensee, po wyroku Trybunału Ludowego z czerwca 1942 roku.

Za co został aresztowany? Za współtworzenie konspiracyjnej organizacji oporu Zemský národní výbor w Brnie; aresztowano go w listopadzie 1939 roku.

Czym w ogóle są Stolpersteine? To mosiężne tabliczki wmurowywane w chodniki przed domami ofiar nazizmu na całym świecie, projekt artysty Guntera Demniga upamiętniający konkretne, imiennie wskazane osoby.