Sanktuarium pielgrzymkowe św. Jana Nepomucena

Sanktuarium pielgrzymkowe św. Jana Nepomucena na wzgórzu Zelená Hora, tuż przy Žďárze nad Sázavou na Wysoczyźnie Czesko-Morawskiej, to jeden z najbardziej niezwykłych kościołów w Europie Środkowej — budowla, w której barok spotyka się z gotykiem, a architektura ukrywa w sobie symboliczny szyfr liczby pięć. W 1994 roku obiekt trafił na Listę światowego dziedzictwa UNESCO (kryterium I, II, IV) jako wybitne dzieło architekta Jana Blažeja Santiniego-Aichela.

Kto i kiedy zbudował kościół na Zelenej Horze?

Budowę rozpoczęto w 1719 roku, w czasie gdy w krypcie katedry św. Wita w Pradze odnaleziono rzekomo zachowany język błogosławionego Jana Nepomucena, co przyspieszyło starania o jego kanonizację. Świątynię konsekrowano w 1722 roku. Projekt powstał w pracowni Jana Blažeja Santiniego-Aichela (1677–1723), czeskiego architekta włoskiego pochodzenia, twórcy stylu określanego jako barok gotycyzujący — świadomego łączenia gotyckich form z barokową dynamiką przestrzeni.

Dlaczego plan kościoła ma kształt gwiazdy?

Zgodnie z legendą, w miejscu, gdzie ciało Jana Nepomucena wrzucono do Wełtawy, na powierzchni rzeki miało pojawić się pięć jasnych gwiazd. Santini uczynił z tej liczby klucz kompozycyjny całej budowli: rzut poziomy kościoła układa się w pięcioramienną gwiazdę, a proporcje wnętrza opierają się na wielokrotnościach liczby pięć. Wokół centralnej przestrzeni rozmieszczono pięć kaplic trójkątnych i pięć owalnych, tworząc rytmiczny, symboliczny układ, jakiego próżno szukać w innych barokowych świątyniach tamtego okresu.

Co warto zobaczyć wewnątrz i na zewnątrz?

Kopułę nad ołtarzem głównym zdobi wielki czerwony język — atrybut świętego, otoczony wieńcem płomieni, z którego promieniście rozchodzą się linie nawiązujące do gwiazd z legendy. Kościół otoczony jest krytym krużgankiem (ambitem) z pięcioma bramami i kaplicami w narożnikach, a całość założenia dopełnia cmentarz. Bryła budowli, widziana z zewnątrz, łączy strzeliste, gotyckie wieżyczki z falującymi, barokowymi liniami elewacji — efekt, który zdefiniował indywidualny styl Santiniego i wyróżnia go spośród architektów epoki.

Dlaczego miejsce to znalazło się na Liście UNESCO?

Komitet Światowego Dziedzictwa wpisał sanktuarium na listę w 1994 roku, uznając je za wyjątkowy przykład architektury łączącej elementy gotyku i baroku w sposób nieznany nigdzie indziej w Europie, a także za dzieło o wysokiej wartości symbolicznej i kompozycyjnej spójności. Wpis dotyczy kryteriów I (dzieło geniuszu twórczego), II (wpływ na rozwój architektury) i IV (wybitny przykład typu budowli).

Najczęstsze pytania

Gdzie dokładnie znajduje się sanktuarium? Na wzgórzu Zelená Hora, na obrzeżach miejscowości Žďár nad Sázavou, w kraju Vysočina w Czechach.

Kto zaprojektował kościół? Jan Blažej Santini-Aichel, czeski architekt tworzący w stylu barok gotycyzujący, autor kilku innych znanych realizacji sakralnych na Morawach i w Czechach.

Dlaczego kościół ma kształt gwiazdy? Nawiązuje do legendy o pięciu gwiazdach, które miały pojawić się nad miejscem utonięcia św. Jana Nepomucena w Wełtawie.

Kiedy kościół wpisano na Listę UNESCO? W 1994 roku, na podstawie kryteriów I, II i IV.