Holy Trinity Church

Kościół Świętej Trójcy stoi na wschodnim skraju historycznego centrum Žďáru nad Sázavou, na terenie Dolnego Cmentarza (Dolní hřbitov) — jednego z najbardziej niezwykłych barokowych założeń cmentarnych w Czechach. To niewielka, ale niezwykle gęsta treściowo budowla, w której renesansowa prostota spotyka się z geometrycznym geniuszem Jana Blažeja Santiniego-Aichela.

Skąd wziął się ten kościół?

Świątynia powstała jeszcze pod koniec XVII wieku jako skromna, późnorenesansowa kaplica cmentarna lub szpitalna — surowa bryła bez większych ozdób, typowa dla prowincjonalnego budownictwa sakralnego tamtego okresu. Dopiero na początku XVIII wieku, około 1715 roku, architekt Jan Blažej Santini-Aichel — twórca pobliskiego klasztoru i kościoła św. Prokopa — dobudował do niej zakrystię. Ten niewielki dodatek zmienił skromną kaplicę w jeden z ciekawszych przykładów barokowo-gotyckiej architektury na Wysoczyźnie.

Co warto zobaczyć?

Zakrystia Santiniego ukryta jest tuż za prezbiterium i nawiązuje do niego osiowo. Architekt zaprojektował ją na planie trójkąta równobocznego — nieprzypadkowo, bo trójkąt to symbol Trójcy Świętej, patrona kościoła. Fasady zakrystii są celowo płaskie i pozbawione dekoracji, podzielone jedynie pilastrami i zwieńczone profilowanym gzymsem, a dach ma charakterystyczny, dzwonowaty kształt. Najbardziej rozpoznawalnym elementem jest okno w kształcie kulistego trójkąta — motyw, który Santini stosował w swoich najważniejszych realizacjach i który tutaj łączy surowy, renesansowy korpus kościoła ze śmiałą barokową geometrią.

Sam kościół stoi w obrębie Dolnego Cmentarza, założonego w 1709 roku z inicjatywy opata Václava Vejmluvy w obliczu zagrożenia epidemią dżumy (epidemia ostatecznie ominęła żdziarskie dobra). Cmentarz zaprojektowano według symboliki nawiązującej do kształtu czaszki, z trzema eliptycznymi kaplicami rozmieszczonymi wokół — całość tworzy jedno z najbardziej spójnych ideowo założeń sepulkralnych czeskiego baroku. To tutaj, według miejscowej legendy, spoczywa Alois Ulrich, XIX-wieczny zarządca majątku zamkowego w Žďárze, znany jako „ostatni czeski wampir" ze względu na swoją okrutną reputację wobec poddanych.

Jak dotrzeć?

Kościół i cmentarz leżą w spacerowej odległości od klasztoru żďárskiego i kościoła św. Prokopa, na wschodnim skraju miasta — to naturalny punkt na trasie zwiedzania śladów Santiniego w regionie Vysočina. Warto łączyć wizytę z obejrzeniem pobliskiego kompleksu klasztornego, bo oba miejsca powstawały w tym samym czasie i z inspiracji tych samych fundatorów.

Kiedy przyjechać?

Kościół pełni dziś funkcję głównie sepulkralną — odprawiane są w nim msze podczas pogrzebów oraz w uroczystość Trójcy Świętej, dlatego dostępność wnętrza bywa ograniczona poza tymi okazjami. Sam teren cmentarza i architektura zewnętrzna są dostępne do zwiedzania w ciągu dnia przez cały rok, choć jak w przypadku większości zabytkowych cmentarzy w regionie, najprzyjemniej zwiedza się je wiosną i latem, gdy zieleń otaczających drzew podkreśla surowość barokowej kompozycji.

Najczęstsze pytania

Czy kościół Świętej Trójcy to to samo co kościół św. Prokopa w Žďárze? Nie — to dwa odrębne obiekty. Kościół Świętej Trójcy stoi na terenie Dolnego Cmentarza i pełni funkcję cmentarną, podczas gdy kościół św. Prokopa to główny kościół parafialny miasta.

Kto zaprojektował zakrystię kościoła? Zakrystię dobudował około 1715 roku architekt Jan Blažej Santini-Aichel, twórca charakterystycznego stylu barokowo-gotyckiego rozpowszechnionego w regionie Vysočina.

Czy kościół jest objęty ochroną zabytkową? Tak, obiekt figuruje jako kulturowy zabytek Republiki Czeskiej.

Co symbolizuje trójkątny plan zakrystii? Trójkąt równoboczny to bezpośrednie nawiązanie do wezwania kościoła — Trójcy Świętej. To jeden z ulubionych motywów geometrycznych Santiniego, powtarzany w wielu jego realizacjach.