Bazylika Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Mikołaja w Zdziarze nad Sazawą

Bazylika Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Mikołaja stoi na terenie dawnego opactwa cysterskiego w Žďárze nad Sázavou, w czeskim kraju Wysoczyna. To jedna z najważniejszych barokowo-gotyckich budowli sakralnych w regionie i najdłuższy kościół diecezji brneńskiej.

Skąd wzięła się ta świątynia?

Budowę kościoła klasztornego rozpoczęto niemal natychmiast po założeniu opactwa cysterskiego w 1252 roku, a fundamenty uroczyście poświęcono 25 maja 1253 roku. Pierwotna, gotycka bryła powstawała więc w połowie XIII wieku wraz z całym kompleksem klasztornym, który cystersi wznieśli nad rzeką Sázavą.

Losy budynku nie były spokojne. Świątynia ucierpiała w czasie wojen husyckich, a jej odbudowę przeprowadzono w latach 1458–1471. Kolejny cios przyniósł pożar w 1689 roku, który zniszczył część zabudowań klasztornych i skłonił opactwo do gruntownej przebudowy.

Dlaczego kościół wygląda tak, a nie inaczej?

Za obecny, charakterystyczny wygląd bazyliki odpowiada przebudowa z lat 1706–1722, przeprowadzona z inicjatywy opata Václava Vejmluvy. To wtedy do pracy zaproszono architekta Jana Blažeja Santiniego-Aichla, mistrza stylu zwanego barokiem gotyckim – łączącego gotyckie żebra sklepień i strzeliste proporcje z barokową dynamiką bryły. Santini w śmiały sposób zmienił układ wnętrza: usunął pierwotny chór umieszczony nad głównym wejściem, zastępując go węższą emporą, co otworzyło perspektywę nawy i wpuściło do wnętrza więcej światła.

Po zniesieniu klasztoru, o co wnioskował ówczesny opat Steinbach, budynek stracił funkcję świątyni klasztornej. W 1786 roku został ustanowiony kościołem parafialnym i do dziś służy jako świątynia parafii Žďár nad Sázavou-II.

Co warto wiedzieć przed wizytą?

Skala budowli robi wrażenie – to drugi co do długości kościół na Morawach, ustępujący jedynie bazylice w Velehradzie, i najdłuższy kościół w całej diecezji brneńskiej. W 2009 roku, w uznaniu jego historycznego i religijnego znaczenia, papież nadał świątyni tytuł bazyliki mniejszej.

Kompleks klasztorny, w którym stoi bazylika, znajduje się na obrzeżach Žďáru nad Sázavou, w bezpośrednim sąsiedztwie dawnego opactwa przekształconego później w rezydencję. To dobry punkt wyjścia do zwiedzania okolicy – w pobliżu, na wzgórzu, wznosi się słynny kościół pielgrzymkowy św. Jana Nepomucena na Zielonej Górze, wpisany na listę UNESCO, który wyszedł spod tego samego dłuta Santiniego.

Jak dotrzeć?

Žďár nad Sázavou leży przy głównej trasie kolejowej i drogowej łączącej Pragę z Brnem, co ułatwia dojazd zarówno pociągiem, jak i samochodem. Bazylika znajduje się w obrębie dawnego zespołu klasztornego, kilkanaście minut spacerem od centrum miasta i dworca.

Co zobaczysz w środku?

Wnętrze zachwyca połączeniem gotyckiej struktury z barokowym detalem – smukłe filary, żebrowane sklepienia w typowym dla Santiniego stylu oraz przestronną nawę główną, która dzięki przebudowie architekta zyskała nietypowy układ świetlny. Warto zwrócić uwagę na emporę zastępującą pierwotny chór oraz proporcje wnętrza, które podkreślają status świątyni jako jednej z największych na Morawach.

Kiedy przyjechać?

Najlepszym momentem na zwiedzanie jest okres wiosenno-letni, kiedy dłuższe dni pozwalają połączyć wizytę w bazylice ze spacerem do pobliskiej Zielonej Góry i po terenach dawnego opactwa.

Najczęstsze pytania

Czy bazylika jest czynna dla zwiedzających? Tak, jako kościół parafialny prowadzi regularne nabożeństwa, a poza nimi budynek jest dostępny do zwiedzania.

Co oznacza tytuł „bazylika mniejsza"? To honorowy tytuł nadawany przez papieża kościołom o szczególnym znaczeniu historycznym lub religijnym – świątynia w Žďárze otrzymała go w 2009 roku.

Kto zaprojektował obecny wygląd kościoła? Barokowo-gotycką przebudowę z lat 1706–1722 przeprowadził architekt Jan Blažej Santini-Aichel na zlecenie opata Václava Vejmluvy.

Czy w pobliżu jest coś jeszcze wartego zobaczenia? Tak, w niedalekim sąsiedztwie stoi wpisany na listę UNESCO kościół pielgrzymkowy św. Jana Nepomucena na Zielonej Górze, dzieło tego samego architekta.