Mistr Jan Hus

Pomnik Mistra Jana Husa w Kolínie to jedna z najbardziej niezwykłych rzeźb publicznych w Czechach — zamiast klasycznej postaci w todze przedstawia Husa jako płonące drzewo, strzaskane uderzeniem pioruna. Stoi dziś na Husově náměstí w dzielnicy Kolín III, tuż przy budynku kościoła husyckiego, i od ponad stu lat wywołuje dyskusje o tym, jak wyglądać powinien pomnik reformatora religijnego.

Kto zaprojektował pomnik i kiedy powstał?

Autorem jest František Bílek, jeden z najważniejszych czeskich rzeźbiarzy symbolistycznych przełomu XIX i XX wieku. Inicjatywa wyszła od miejscowego Sokoła, który już w 1909 roku zwrócił się do artysty z prośbą o zaprojektowanie pomnika. Bílek przygotował koncepcję w 1911 roku, a samą realizację w piaskowcu wykonali kolińscy kamieniarze pod kierunkiem Jana Drobníka — rzeźbiarz nadzorował i dokończył prace w 1914 roku. Uroczyste odsłonięcie odbyło się 20 września 1914 roku, pierwotnie na północno-zachodnim rogu ówczesnego placu Karola.

Dlaczego pomnik przedstawia płonące drzewo, a nie postać człowieka?

To najbardziej charakterystyczna cecha dzieła Bílka. Zamiast dosłownego wizerunku Husa rzeźbiarz stworzył postać przypominającą drzewo ogarnięte płomieniami — sam artysta opisywał ją jako "drzewo rażone piorunem prawdy, które spłonąwszy nie spłonęło". Ma to być metafora męczeńskiej śmierci Husa na stosie w Konstancji w 1415 roku i jego idei, które przetrwały mimo próby ich zniszczenia. Na cokole umieszczono napis: "STROM BLESKEM ZASAŽENÝ, KTERÝ NAVĚKY HOŘEL – 1914" (drzewo rażone piorunem, które płonęło na wieki). Pomnik mierzy 7 metrów wysokości — Bílek pierwotnie proponował aż 15 metrów, ale ostatecznie zdecydowano się na skromniejszą skalę.

Co spotkało pomnik podczas okupacji niemieckiej?

W grudniu 1941 roku, na polecenie ówczesnych władz okupacyjnych, pomnik został usunięty z przestrzeni publicznej. Miesiąc wcześniej, w listopadzie 1941 roku, dwaj rzeźbiarze na zlecenie władz rozcięli figurę na części, aby ułatwić jej transport i demontaż. Kamień przetrwał jednak te działania i po wojnie mógł zostać poddany rekonstrukcji.

Gdzie stoi pomnik dzisiaj i kiedy wrócił na swoje miejsce?

Po wojnie posąg poddano renowacji i złożono ponownie w całość. Odbudowany pomnik odsłonięto 5 lipca 1949 roku, tym razem na placu, który przemianowano na Husovo náměstí — na cześć reformatora, którego wizerunek na nim stoi. To właśnie tam, w sąsiedztwie budynku kościoła husyckiego w dzielnicy Kolín III, można oglądać dzieło Bílka do dziś (współrzędne GPS: 50°1'26,4"N, 15°12'9,9"E).

Kim był Jan Hus, którego upamiętnia ten pomnik?

Jan Hus (ok. 1370–1415) był czeskim kaznodzieją i reformatorem religijnym, rektorem Uniwersytetu Praskiego, którego krytyka nadużyć w Kościele katolickim doprowadziła do konfliktu z władzami kościelnymi. Wezwany na sobór w Konstancji, mimo listu żelaznego gwarantującego bezpieczeństwo, został oskarżony o herezję i spalony na stosie 6 lipca 1415 roku. Jego śmierć stała się iskrą zapalną ruchu husyckiego i jednym z najważniejszych wydarzeń w czeskiej historii narodowej — stąd popularność pomników i placów jego imienia w wielu czeskich miastach, w tym w Kolínie.

Dlaczego pomnik w Kolínie jest ważny w twórczości Bílka?

Rzeźba w Kolínie należy do grona najważniejszych dzieł plenerowych Františka Bílka, obok jego pomników Husa w Jabkenicach, Táborze i Přerovie. Wyróżnia się jednak spośród nich odważną, symboliczną formą — rezygnacją z realistycznego portretu na rzecz abstrakcyjnej metafory ognia i drzewa, co czyni go jednym z najbardziej oryginalnych pomników historycznych w Czechach.

Najczęstsze pytania

Gdzie dokładnie znajduje się pomnik? Na Husově náměstí w dzielnicy Kolín III, przy kościele husyckim.

Ile lat ma pomnik? Odsłonięto go w 1914 roku, czyli ma ponad sto lat, choć od 1949 roku stoi w innym miejscu niż pierwotnie.

Z jakiego materiału jest wykonany? Z piaskowca.

Dlaczego pomnik przenoszono? Niemieckie władze okupacyjne kazały go usunąć w 1941 roku; po wojnie odbudowano go na nowym placu, przemianowanym na Husovo náměstí.

Czy to jedyny pomnik Husa autorstwa Bílka? Nie — Bílek zaprojektował też pomniki Husa w Jabkenicach, Táborze i Přerovie, ale kolinski uchodzi za jeden z najbardziej symbolicznych dzięki formie płonącego drzewa.