Žebrák (hrad)

Žebrák to malownicza ruina zamkowa w kraju środkowoczeskim, w powiecie Berounskim, na terenie gminy Točník, tuż obok miasteczka, które nadało jej nazwę. Razem z sąsiednim hradem Točník tworzy jedną z najbardziej rozpoznawalnych par zamkowych w Czechach — oba obiekty stoją niemal obok siebie i wspólnie są chronione jako jeden narodowy zabytek kultury.

Kto i kiedy założył hrad Žebrák?

Hrad powstał w drugiej połowie XIII wieku z inicjatywy rodu Zajíców herbu Buziców, możnowładczej rodziny, która w tamtym czasie budowała sieć warownych siedzib na zachód od Pragi. Swoją nazwę zawdzięcza skalistej grani, na której stoi, a nie — jak chce miejscowa legenda — żebrzącemu studentowi. Od 1336 roku, po odkupieniu przez króla Jana Luksemburskiego, zamek stał się własnością królewską i wszedł w skład majątku dynastii luksemburskiej.

Jaką rolę odgrywał zamek w czasach Karola IV?

Žebrák strzegł ważnego skrzyżowania szlaków handlowych prowadzących do Křivoklátu i Zbiroha, więc jego znaczenie było przede wszystkim strategiczne. Karol IV władał nim w latach 1349–1360, ale traktował go raczej jako punkt kontrolny niż rezydencję — tym bardziej po tym, jak w 1351 roku zmarł tu jego pierworodny syn Wacław. Przez pewien czas na zamku mieszkał też brat cesarza, Jan Jindřich, który po nieudanym małżeństwie z Małgorzatą Maultasch spędził tu kilka lat z dala od dworu.

Jak wyglądała rezydencja Wacława IV i dlaczego powstał Točník?

Prawdziwy rozkwit przeżył Žebrák za panowania Wacława IV, który gruntownie przebudował warownię, nadając jej formę reprezentacyjnej siedziby królewskiej. Zamek miał wydłużony, owalny plan, otoczony murami od strony północnej, zachodniej i wschodniej, a wjazdu do środka broniły dwie baszty — okrągła wieża bramna o wysokości około 13 metrów oraz górująca nad całym założeniem główna wieża, sięgająca około 20 metrów i licząca w obwodzie blisko 35 metrów. Pałac mieszkalny miał wymiary około 10 na 30 metrów. Punktem zwrotnym okazał się pożar z 1395 roku — to prawdopodobnie właśnie on skłonił Wacława IV do wzniesienia nowego, znacznie okazalszego zamku Točník tuż obok, na sąsiednim wzniesieniu.

Co się działo z zamkiem po odejściu władców?

Po śmierci Wacława IV Žebrák trafiał w ręce kolejnych rodów szlacheckich, między innymi Kolovratów i Šumburków, stopniowo tracąc na znaczeniu jako rezydencja. Już na początku XVI wieku był rzadko zamieszkiwany, a w 1532 roku, podczas wizyty króla Ferdynanda I, strawił go poważny pożar. Od tego momentu zamek zaczął podupadać w szybkim tempie — dokumenty z 1558 i 1593 roku opisują go już jako opuszczony. Dolne partie założenia jeszcze przez jakiś czas służyły celom gospodarczym, mieściły się tam między innymi młyn i browar, a w połowie XVI wieku całość otoczono stawami.

Co dziś można zobaczyć na miejscu?

Z dawnej warowni przetrwały przede wszystkim obie cylindryczne wieże oraz fragmenty murów pałacu — reszta zabudowań zachowała się głównie w postaci fundamentów. Ruinę udostępniono zwiedzającym, choć z ograniczonymi godzinami otwarcia (obiekt jest zamknięty w poniedziałki), a wstęp jest symboliczny. Spacer między Žebrákiem a Točníkem, dwoma zamkami widocznymi niemal jednocześnie z tego samego grzbietu, pozostaje jedną z bardziej charakterystycznych tras turystycznych regionu Křivoklátska.

Najczęstsze pytania

Kto zbudował hrad Žebrák? Zamek założył w drugiej połowie XIII wieku ród Zajíców z linii Buziców, a od 1336 roku należał już do króla Jana Luksemburskiego.

Dlaczego obok Žebráku stoi zamek Točník? Točník wzniósł Wacław IV prawdopodobnie po pożarze Žebráku w 1395 roku, budując sobie nową, okazalszą rezydencję na sąsiednim wzgórzu.

Czy Žebrák i Točník to jeden zabytek? Formalnie tak — oba zamki, mimo że stoją osobno, są wspólnie wpisane jako jeden narodowy zabytek kultury.

Co się stało z zamkiem po pożarze w 1532 roku? Po pożarze podczas wizyty Ferdynanda I zamek szybko podupadł i już w drugiej połowie XVI wieku był opisywany jako opuszczony.

Co zachowało się do dziś z pierwotnej zabudowy? Przetrwały głównie dwie cylindryczne wieże oraz fragmenty murów pałacu, reszta zabudowań widoczna jest już tylko jako fundamenty.