Zborovský pomník

Zborovský pomník to jeden z nielicznych czeskobudziejowickich pomników, który przetrwał trzy odsłonięcia rozdzielone dziesięcioleciami ukrywania i zniszczenia. Upamiętnia czechosłowackich legionistów poległych w bitwie pod Zborowem w 1917 roku, a jego burzliwa historia sama w sobie jest opowieścią o losach pamięci narodowej w XX-wiecznej Czechosłowacji.

Co przedstawia pomnik i kto go zaprojektował?

Autorem pomnika jest Otto (Otakar František) Birma, rzeźbiarz i były legionista, który służył w czeskobudziejowickim 1. Pułku Piechoty im. Mistrza Jana Husa. Birma nadał swojemu dziełu tytuł „Voják na stráži" (Żołnierz na straży) — postać wykutą w diorycie zaprojektował tak, by symbolizowała czujność strzegącą młodego państwa czechosłowackiego oraz siłę żołnierzy, którzy walczyli w legionach. Powstanie pomnika sfinansowano i zainicjowano z ramienia macierzystego pułku Birmy.

Jaki jest związek pomnika z bitwą pod Zborowem?

Bitwa pod Zborowem rozegrała się w 1917 roku na terenie dzisiejszej Ukrainy, gdy formacje czechosłowackich legionów starły się z wojskami niemieckimi i austro-węgierskimi podczas rosyjskiej ofensywy Kiereńskiego. Starcie to zyskało status jednego z symboli walki o niepodległość Czechosłowacji, ponieważ legioniści po raz pierwszy udowodnili zdolność bojową formacji złożonej z rodaków walczących poza granicami monarchii habsburskiej. Pomnik w Czeskich Budziejowicach odsłonięto właśnie w dziesiątą rocznicę tej bitwy, gdy do samego Zborowa wysłano oddział honorowy.

Kiedy pomnik odsłonięto po raz pierwszy?

Uroczyste odsłonięcie miało miejsce 10 lipca 1927 roku. Pomnik stanął pierwotnie przy koszarach znanych jako Žižkova kasárna (wcześniej Haškovy kasárny) — a więc w bezpośrednim sąsiedztwie jednostki wojskowej, z inicjatywy której powstał.

Jak pomnik przetrwał okres okupacji?

W czasie okupacji niemieckiej pomnik przedstawiający czechosłowackiego żołnierza stanowił oczywiste zagrożenie zniszczenia. Miejscowi patrioci ostrożnie go zdemontowali i starannie ukryli, dzięki czemu przetrwał całą wojnę w rozłożonym stanie. Po zakończeniu wojny, w 1945 roku, pomnik ponownie złożono i ustawiono na widoku publicznym.

Dlaczego pomnik zniknął po raz drugi?

Po 1968 roku, w okresie normalizacji, monument został zdemontowany i zlikwidowany jako niewygodny symbol przedwojennej, niekomunistycznej tradycji wojskowej. Jego fragmenty trafiły do różnych obiektów wojskowych, gdzie przeleżały w rozproszeniu kilkadziesiąt lat, praktycznie zapomniane.

Kiedy i gdzie pomnik odsłonięto po raz trzeci?

Fragmenty pomnika odnaleziono w 2011 roku w depozycie w Rudolfovie pod Czeskimi Budziejowicami. Po przeprowadzeniu renowacji trzecie odsłonięcie odbyło się 2 lipca 2013 roku — czterdzieści pięć lat po likwidacji. Pomnik ustawiono w nowej lokalizacji: w parku nad rzeką Malszą (Malše), pomiędzy budynkiem Południowoczeskiej Biblioteki Naukowej a centrum handlowym Gerbera, przy ulicy Lidickiej.

Gdzie dokładnie znajduje się pomnik dziś?

Obecnie pomnik stoi na brzegu Malszy przy Południowoczeskiej Bibliotece Naukowej (Jihočeská vědecká knihovna) na ulicy Lidickiej w Czeskich Budziejowicach — miejscu łatwo dostępnym pieszo z centrum miasta, w otoczeniu zieleni nad rzeką.

Najczęstsze pytania

Kto jest autorem pomnika? Otto Birma, rzeźbiarz i weteran czechosłowackich legionów, służący w czeskobudziejowickim 1. Pułku Piechoty im. Mistrza Jana Husa.

Co upamiętnia pomnik? Poległych czechosłowackich legionistów z bitwy pod Zborowem (1917), stoczonej na terenie dzisiejszej Ukrainy w trakcie rosyjskiej ofensywy Kiereńskiego.

Kiedy pomnik odsłonięto po raz pierwszy? 10 lipca 1927 roku, w dziesiątą rocznicę bitwy pod Zborowem.

Dlaczego pomnik był ukrywany? Podczas okupacji niemieckiej patrioci rozebrali go i ukryli, by uchronić przed zniszczeniem; po 1968 roku władze komunistyczne same go zlikwidowały jako niewygodny symbol.

Gdzie stoi pomnik obecnie? Na brzegu rzeki Malše, w parku przy Południowoczeskiej Bibliotece Naukowej i centrum Gerbera na ulicy Lidickiej, od trzeciego odsłonięcia 2 lipca 2013 roku.