Memorial to Jews who perished in concentration camps

Pomnik Żydom umęczonym w obozach koncentracyjnych stoi w centrum Czeskich Budziejowic, przy ulicy F. A. Gerstnera, dokładnie w miejscu, gdzie do 1942 roku wznosiła się miejscowa synagoga. To niewielkie, kameralne miejsce pamięci, obok którego turyści zwiedzający starówkę przechodzą, nawet nie wiedząc, jak dramatyczna historia kryje się za tym adresem.

Dlaczego pomnik stoi akurat w tym miejscu?

Synagoga w Czeskich Budziejowicach została wysadzona w powietrze 5 lipca 1942 roku na rozkaz ówczesnego niemieckiego burmistrza miasta, F. Davida, a pozostałe po wybuchu mury wkrótce potem rozebrano. Budynek, który przez dekady służył miejscowej społeczności żydowskiej, zniknął z mapy miasta niemal bez śladu. Deportacje objęły wtedy ponad 900 Żydów z Czeskich Budziejowic i okolic – wojnę przeżyło zaledwie 28 z nich. Dziś jedynym oryginalnym świadectwem istnienia tej społeczności pozostaje miejscowy cmentarz żydowski, a pomnik przy Gerstnera przypomina o miejscu, gdzie stał dom modlitwy.

Kto stworzył pomnik i kiedy go odsłonięto?

Pomnik odsłonięto dokładnie w pięćdziesiątą rocznicę zburzenia synagogi – 5 lipca 1992 roku. Jego autorem jest rzeźbiarz Ivan Tlášek, który zrealizował projekt czeskobudziejowickiego artysty Romana Brichcína. Powstanie monumentu sfinansowały wspólnie Urząd Miasta Czeskie Budziejowice oraz Żydowska Gmina Wyznaniowa w Pradze – symboliczne połączenie władz miejskich i społeczności żydowskiej, która po wojnie w mieście już praktycznie nie istniała.

Co warto zobaczyć w pobliżu?

Osoby zainteresowane historią lokalnej społeczności żydowskiej mogą po drodze poszukać tzw. Kamieni Zniknięcia (Kameny zmizelých) – jedenastu małych mosiężnych tabliczek wmurowanych w chodniki przed dawnymi domami ofiar Holokaustu, rozsianych między innymi na ulicach Mánesova, U Tří lvů i Krajinská. Razem z pomnikiem przy Gerstnera tworzą one rozproszoną, ale spójną trasę pamięci, którą da się przejść w niecałą godzinę, łącząc ją ze zwiedzaniem historycznego centrum miasta.

Jak dotrzeć na miejsce?

Pomnik znajduje się w centralnej części Czeskich Budziejowic, w zasięgu spaceru z rynku (náměstí Přemysla Otakara II.) i z dworca kolejowego – trasa piesza zajmuje kilkanaście minut w obu przypadkach. Ze względu na centralne położenie najwygodniej dotrzeć tu pieszo lub rowerem; w pobliżu znajdują się także przystanki komunikacji miejskiej obsługującej śródmieście.

Dla kogo jest to miejsce?

To przystanek dla podróżnych, którzy chcą zobaczyć więcej niż tylko renesansowy rynek i wieżę Czarną – dla osób zainteresowanych historią XX wieku, dziedzictwem żydowskim Europy Środkowej i miejscami pamięci, które rzadko trafiają do standardowych przewodników. Ze względu na niewielką skalę i refleksyjny charakter nie jest to atrakcja dla turystów szukających spektakularnych widoków, lecz dla tych, którzy chcą zrozumieć pełniejszy obraz historii miasta.

Najczęstsze pytania

Gdzie dokładnie stoi pomnik? Przy ulicy F. A. Gerstnera w centrum Czeskich Budziejowic, na miejscu dawnej synagogi zburzonej w 1942 roku.

Kto zaprojektował pomnik? Rzeźbę wykonał Ivan Tlášek według projektu czeskobudziejowickiego artysty Romana Brichcína.

Kiedy odsłonięto pomnik? 5 lipca 1992 roku, dokładnie pięćdziesiąt lat po zburzeniu synagogi w tym samym miejscu.

Czy wstęp jest płatny? Nie, pomnik znajduje się w przestrzeni publicznej i jest dostępny bez ograniczeń przez cały rok.

Co jeszcze warto zobaczyć w temacie historii Żydów w mieście? Jedenaście Kamieni Zniknięcia wmurowanych w chodniki przy ulicach Mánesova, U Tří lvů i Krajinská oraz miejscowy cmentarz żydowski, jedyny oryginalny zabytek po dawnej gminie.