Prelatura

Prelatura to barokowy budynek dawnej rezydencji opata przy klasztorze cystersów w Žďárze nad Sázavou, w Kraju Wysoczyna, wzniesiony w latach 20. XVIII wieku i przypisywany Janowi Blažejowi Santini-Aichelowi.

Czym właściwie jest prelatura?

Prelatura to typ budowli, jaki od XVI do XVIII wieku wznoszono jako siedzibę przełożonego dużego klasztoru — reprezentacyjny gmach stawiany poza klauzurą, czyli poza zamkniętą częścią zespołu klasztornego przeznaczoną dla samych zakonników. Żďárski przykład należy do najbardziej okazałych realizacji tego typu na Wysoczynie.

Kto i kiedy zbudował prelaturę w Žďárze?

Budynek powstał jako nowa budowla w latach 1722–1727 (część źródeł podaje 1728 jako datę dokończenia prac). Fundatorem był opat klasztoru cystersów w Žďárze nad Sázavou, Václav Vejmluva, znany z rozległej działalności budowlanej na terenie opactwa. Autorstwo projektu nie jest wprost udokumentowane, jednak na podstawie formy budynku oraz potwierdzonej pracy Jana Blažeja Santini-Aichela dla żďárskiego klasztoru przypisuje się je właśnie temu architektowi, twórcy charakterystycznego stylu łączącego elementy barokowe i gotyckie.

Dlaczego opat potrzebował nowej rezydencji?

Wcześniej funkcję siedziby opata pełniła średniowieczna, w większości gotycka budowla, położona na północny zachód od kościoła konwentualnego i na północ od wieży zegarowej. W dobie baroku bryła ta nie odpowiadała już wymogom reprezentacji, jakich oczekiwano od wysokiego dostojnika kościelnego. Nowe skrzydło wzniesiono właśnie po to, by wypełnić przestrzeń między starą prelaturą a kościołem konwentualnym i dać opactwu gmach na miarę epoki.

Jak wygląda architektura budynku?

Prelatura ma symetryczny układ trzech brył: centralną część stanowi ustawiony poprzecznie ośmiobok nakryty dachem mansardowym, po bokach którego dostawiono dwa niższe skrzydła na planie prostokąta. Fasada łączy formy barokowe z motywami nawiązującymi do gotyku — charakterystyczne dla Santiniego zestawienie, widoczne również w strefie cokołowej z archiwoltami i opracowaniem glifów okiennych.

Co warto zobaczyć wewnątrz?

Wnętrze otwiera reprezentacyjna klatka schodowa z zawieszonymi biegami w układzie halowym. Na piętrze znajduje się główna sala o planie ośmioboku, nakryta sklepieniem ozdobionym freskiem Karla Františka Töppera z około 1734 roku, poświęconym zakonowi cystersów — jedną z bardziej okazałych dekoracji malarskich całego zespołu klasztornego.

Co dzieje się z prelaturą dzisiaj?

Po zniesieniu klasztoru budynek zaczął pełnić funkcję zamkową, dlatego cały zespół bywa też określany jako zamek Žďár nad Sázavou. Od 1970 roku obiekt jest zabytkiem kultury. Dziś prelatura wchodzi w skład udostępnionego zwiedzającym Zamku Žďár, gdzie można ją oglądać w ramach biletowanej trasy, a jej wnętrza — w tym reprezentacyjna sala z freskiem — bywają wykorzystywane także przy okazjonalnych wydarzeniach, jak ceremonie ślubne.

Jak prelatura wiąże się z resztą zespołu klasztornego w Žďárze?

Budynek stanowi część rozbudowy północnego skrzydła zespołu klasztornego, obejmującej niegdyś także szlachecką akademię. Cały kompleks klasztorny w Žďárze nad Sázavou znany jest przede wszystkim za sprawą pobliskiego kościoła pielgrzymkowego św. Jana Nepomucena na Zelené horze — również dzieła Santiniego, wpisanego na listę UNESCO — jednak sama prelatura jest odrębnym, stojącym w obrębie miasta budynkiem klasztornym, wartym zobaczenia niezależnie od wizyty na Zelenej horze.

Najczęstsze pytania

Co to jest prelatura jako typ budowli? To reprezentacyjna siedziba przełożonego (opata) dużego klasztoru, wznoszona poza klauzurą, typowa dla okresu od XVI do XVIII wieku.

Kto zbudował prelaturę w Žďárze nad Sázavou i kiedy? Powstała w latach 1722–1727 z fundacji opata Václava Vejmluvy, a jej projekt przypisuje się Janowi Blažejowi Santini-Aichelowi.

Co znajduje się wewnątrz prelatury? Reprezentacyjna klatka schodowa oraz ośmioboczna sala na piętrze ze sklepieniem zdobionym freskiem Karla Františka Töppera z około 1734 roku.

Czy prelaturę można dziś zwiedzać? Tak, budynek jest częścią udostępnionego zwiedzającym Zamku Žďár i od 1970 roku figuruje jako zabytek kultury.