Pomník Osvobození

Pomník Osvobození stoi w Tyršových sadach w Pardubicích, tuż przy wejściu od strony dzisiejszego placu Republiky. Ten kamienny zespół rzeźbiarski z 1957 roku przedstawia żołnierza Armii Czerwonej stojącego na cokole i pochylającego głowę w geście hołdu, a obok niego dziewczynę składającą wieniec z kwiatów oraz postacie pionierów trzymających sztandar i kobietę w stroju ludowym z wieńcem dożynkowym. Całość wykuto w piaskowcu i ma 660 centymetrów wysokości.

Kto stworzył pomnik i dlaczego wygląda tak, a nie inaczej?

Autorem monumentu jest Josef Malejovský, rzeźbiarz pochodzący z Holic, znany z licznych realizacji w przestrzeni publicznej w duchu oficjalnego socrealizmu. Kamień węgielny pod pomnik położono w 1952 roku, w rocznicę urodzin Józefa Stalina — bo taki był pierwotny zamysł: pomnik miał przedstawiać radzieckiego dyktatora. Po śmierci Stalina i prezydenta Klementa Gottwalda projekt zmieniono na wspólną kompozycję obu postaci. Gdy jednak w 1956 roku na zjeździe Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego potępiono kult jednostki Stalina, pardubicki Wojewódzki Komitet Narodowy zdecydował w kwietniu 1956 roku o zastąpieniu figury Stalina uogólnioną postacią młodego żołnierza Armii Czerwonej. Pracę przemianowano wtedy na Pomník Osvobození — Pomnik Wyzwolenia. Odsłonięcia dokonano ostatecznie w 1957 roku.

Czy w miejscu pomnika są też groby?

Tak, w obrębie pomnika znajdują się groby 27 poległych żołnierzy Armii Czerwonej — miejsce łączy więc funkcję artystyczną z funkcją grobu wojennego, co nadaje mu status miejsca pamięci, a nie tylko dzieła sztuki publicznej.

Dlaczego pomnik budzi kontrowersje?

W ostatnich latach pomnik stał się przedmiotem sporu społecznego i politycznego. Emocje spotęgowały się po rosyjskiej aneksji Krymu w 2014 roku, a jeszcze bardziej po rosyjskiej inwazji na Ukrainę w 2022 roku. Dla części mieszkańców i architektów rzeźba przypomina sowiecką okupację i domagali się jej usunięcia lub przeniesienia — pojawiały się nawet otwarte listy w tej sprawie. Miasto Pardubice sprzeciwiło się jednak likwidacji pomnika, między innymi z uwagi na warunki wcześniej otrzymanych dotacji na jego konserwację, które musiałoby zwrócić. Dla innych mieszkańców pomnik pozostaje miejscem czci dla żołnierzy poległych w II wojnie światowej.

Co się zmieniło w 2022 roku?

W odpowiedzi na trwającą debatę publiczną przy pomniku zamontowano tablice informacyjne. Przygotowali je wspólnie historycy Muzeum Wschodnioczeskiego w Pardubicach, archiwiści Państwowego Archiwum Okręgowego w Pardubicach oraz dokumentaliści zajmujący się badaniem historii najnowszej regionu. Tablice wyjaśniają okoliczności powstania pomnika, sylwetkę autora oraz zmiany, jakie zaszły w tym miejscu na przestrzeni dekad.

Najczęstsze pytania

Gdzie dokładnie znajduje się Pomník Osvobození? W Tyršových sadach w Pardubicích, przy wejściu od strony placu Republiky.

Kiedy odsłonięto pomnik? W 1957 roku, choć prace nad nim rozpoczęto już w 1952 roku.

Kto jest autorem pomnika? Josef Malejovský, rzeźbiarz z Holic.

Z jakiego materiału wykonano pomnik? Z piaskowca; ma 660 centymetrów wysokości.

Czy pod pomnikiem są pochowani żołnierze? Tak, na miejscu znajdują się groby 27 poległych żołnierzy Armii Czerwonej.

Czy pomnik był kiedyś inny niż dziś? Tak — pierwotnie miał przedstawiać Józefa Stalina, ale po potępieniu kultu jego osoby w 1956 roku zastąpiono go postacią żołnierza Armii Czerwonej.