Operacja Anthropoid

Pomnik Operacji Anthropoid stoi w praskiej dzielnicy Libeň, dokładnie w miejscu, gdzie 27 maja 1942 roku o godzinie 10:35 czechosłowaccy spadochroniarze Jan Kubiš i Josef Gabčík dokonali zamachu na Reinharda Heydricha, zastępcę Reichsprotektora Czech i Moraw. To nie ogólny pomnik historycznego wydarzenia, lecz konkretny punkt pamięci wyznaczający miejsce akcji – skrzyżowanie dzisiejszych ulic Zenklova (dawniej Kirchmayerova) i V Holešovičkách, w pobliżu bezkolizyjnego węzła z ulicą Liberecką.

Co dokładnie stoi w tym miejscu?

Centralnym elementem jest kilkumetrowa konstrukcja w kształcie trójkątnego graniastosłupa, wykonana z surowej, celowo skorodowanej blachy stalowej o ostrych krawędziach. Na jej szczycie, na krawędziach bryły, stoją trzy brązowe postacie z rozłożonymi ramionami – dwie przedstawiają żołnierzy, trzecia cywila. Figury są celowo pozbawione indywidualnych rysów twarzy, co nadaje im charakter uniwersalnego symbolu, a nie portretu konkretnych osób. Konstrukcję zaprojektowali rzeźbiarze David Moješčík i Michal Šmeral wraz z architektami Miroslavą Tůmovą i Jiřím Gulbisem – zwycięzcami otwartego konkursu ogłoszonego przez urząd dzielnicy Praga 8.

Obok samej rzeźby na miejscu znajduje się tablica informacyjna opisująca przebieg zamachu oraz osobna tabliczka z brązu wmurowana w chodnik, z inskrypcją upamiętniającą zarówno samych zamachowców, jak i osoby z czeskiego ruchu oporu, które udzieliły im wsparcia.

Dlaczego pomnik postawiono właśnie tutaj?

To miejsce nie zostało wybrane symbolicznie – to dokładnie ten zakręt drogi, w którym samochód Heydricha musiał zwolnić, co dało spadochroniarzom moment na przeprowadzenie akcji. Zamach był częścią operacji Anthropoid, przygotowanej przez czechosłowacki rząd na uchodźstwie w Wielkiej Brytanii, a jego celem było wyeliminowanie jednego z głównych architektów niemieckiej okupacji i Holokaustu w Protektoracie Czech i Moraw. Ustawienie pomnika bezpośrednio na trasie ataku sprawia, że odwiedzający stoi fizycznie w punkcie, w którym rozegrały się wydarzenia znane z podręczników historii.

Kim byli upamiętnieni?

Kubiš i Gabčík zostali wyszkoleni w Wielkiej Brytanii i zrzuceni na spadochronach do okupowanej Czechosłowacji, by przeprowadzić zamach na Heydricha – jednego z głównych twórców „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” i faktycznego władcę Protektoratu. Trzecia postać na pomniku, w cywilnym ubraniu, odnosi się do cywilnych członków ruchu oporu, bez których wsparcia logistycznego akcja nie byłaby możliwa – to oni ukrywali spadochroniarzy, dostarczali informacje i zaopatrzenie.

Najczęstsze pytania

Gdzie dokładnie znajduje się pomnik? Na skrzyżowaniu ulic Zenklova i V Holešovičkách w praskiej dzielnicy Libeň (Praga 8), przy bezkolizyjnym węźle drogowym z ulicą Liberecką – dokładnie w miejscu historycznego zamachu.

Czym różni się to miejsce od krypty w kościele św. Cyryla i Metodego? To dwa odrębne, choć powiązane miejsca pamięci operacji Anthropoid. Skrzyżowanie w Libeni to punkt samego zamachu na Heydricha, natomiast krypta przy ulicy Resslova to miejsce, gdzie spadochroniarze ukrywali się później i gdzie stoczyli ostatnią walkę z Niemcami. Współrzędne tej lokalizacji odpowiadają miejscu zamachu w Libeni, a nie kryptcie.

Kto zaprojektował pomnik? Rzeźbiarze David Moješčík i Michal Šmeral oraz architekci Miroslava Tůmová i Jiří Gulbis, w ramach konkursu zorganizowanego przez urząd Pragi 8.

Czy przy pomniku można dowiedzieć się więcej o samym wydarzeniu? Tak, na miejscu stoi tablica informacyjna opisująca przebieg zamachu z 27 maja 1942 roku oraz brązowa tabliczka wmurowana w chodnik z inskrypcją upamiętniającą uczestników akcji.

Kogo przedstawiają trzy postacie na szczycie pomnika? Dwóch żołnierzy – nawiązujących do Jana Kubiša i Josefa Gabčíka – oraz jedną postać cywilną, symbolizującą wsparcie czeskiego ruchu oporu. Figury nie mają zindywidualizowanych twarzy.