Obozy Lety i Hodonin

Obozy Lety i Hodonín to dwa miejsca pamięci związane z Zagładą Romów i Sintów na terenie dzisiejszej Republiki Czeskiej. Pierwotnie powstałe jako obozy pracy, w czasie okupacji niemieckiej zamieniono je w obozy przeznaczone wyłącznie dla ludności romskiej — etap na drodze do Auschwitz-Birkenau. Dziś oba miejsca upamiętniają ofiary jednego z najmniej znanych rozdziałów II wojny światowej w Europie Środkowej.

Gdzie leży dawny obóz w Letach?

Obóz w Letach znajdował się na terenie osady Šerkov, jednej z trzech części wsi Lety w powiecie pisekskim, w południowych Czechach. To właśnie tutaj, przy współrzędnych 49,508°N, 14,119°E, działa dziś Pamiątkowe Miejsce Holokaustu Romów i Sintów, prowadzone przez Muzeum Kultury Romskiej.

Jak powstały obozy Lety i Hodonín?

Podstawą prawną utworzenia obu obozów był rządowy dekret z 2 marca 1939 roku, wydany jeszcze przed pełną okupacją ziem czeskich przez III Rzeszę. Pierwotnie miały to być obozy pracy dla osób uznawanych przez ówczesne władze za "aspołeczne" — włóczęgów i osoby unikające stałego zatrudnienia. Obóz w Hodoníně na Morawach zaczął funkcjonować już latem 1940 roku, obóz w Letach nieco później. Formalnie za obie placówki odpowiadała czeska administracja protektoratowa, choć działała ona pod ścisłym nadzorem niemieckim.

Kiedy obozy zmieniły przeznaczenie?

Przełomowym momentem był rok 1942. Na mocy rasistowskich przepisów wymierzonych w Romów i Sintów oba obozy przekształcono w tzw. obozy cygańskie (Zigeunerlager) — miejsca odosobnienia przeznaczone wyłącznie dla ludności romskiej z terenu Protektoratu Czech i Moraw. Obóz w Letach działał w tej formie w latach 1942–1943. Według ustaleń historyków zarejestrowano w nim co najmniej 1294 osoby, choć przez obóz przewinęło się więcej ludzi niż wynika z zachowanej dokumentacji. Warunki sanitarne były skrajnie ciężkie, a epidemie chorób zakaźnych zbierały wysokie żniwo — na miejscu zginęło co najmniej 335 osób. Ci, którzy przeżyli pobyt w Letach i Hodoníně, byli deportowani dalej, do niemieckiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau.

Co stało się z terenem obozu po wojnie?

Losy obu miejsc po 1945 roku potoczyły się różnie. W Letach na części terenu dawnego obozu funkcjonowała przez dziesięciolecia wielkotowarowa ferma trzody chlewnej, co przez lata było przedmiotem krytyki środowisk romskich i historyków jako brak godnego upamiętnienia ofiar. Dopiero w sierpniu 2017 roku rząd czeski zdecydował o wykupie fermy od jej właściciela, a formalne przejęcie terenu przez Muzeum Kultury Romskiej nastąpiło w 2018 roku. Rozbiórkę zabudowań fermy, finansowaną ze środków państwowych, rozpoczęto 22 lipca 2022 roku.

Jak dziś wygląda miejsce pamięci w Letach?

Na miejscu dawnej fermy powstał nowy, kompleksowy memoriał, którego oficjalne otwarcie odbyło się 23 kwietnia 2024 roku, z udziałem potomków ofiar, darczyńców oraz przedstawicieli życia publicznego. Pamiątkowe Miejsce w Letach jest dostępne dla zwiedzających w głównym sezonie, od kwietnia do października, od czwartku do niedzieli, w godzinach 10:00–17:00.

A obóz w Hodoníně na Morawach?

Równolegle do Letów, Muzeum Kultury Romskiej prowadzi także Pamiątkowe Miejsce Holokaustu Romów i Sintów na Morawach w Hodoníně u Kunštátu, na terenie dawnego obozu pracy przekształconego w 1942 roku w obóz cygański. Ekspozycja tam obejmuje między innymi znaleziska archeologiczne pochodzące z terenu obozu w Letach oraz materiały poświęcone historii prześladowań Romów w Protektoracie.

Najczęstsze pytania

Kiedy powstały obozy w Letach i Hodoníně? Podstawą prawną ich utworzenia był rządowy dekret z 2 marca 1939 roku — początkowo jako obozy pracy, Hodonín od lata 1940 roku.

Kiedy stały się obozami dla Romów? W 1942 roku oba obozy przekształcono w tzw. obozy cygańskie (Zigeunerlager), przeznaczone wyłącznie dla ludności romskiej Protektoratu Czech i Moraw.

Ile osób zginęło w obozie w Letach? Według ustaleń historyków zarejestrowano tam co najmniej 1294 osoby, z których co najmniej 335 zmarło na miejscu, głównie wskutek epidemii.

Gdzie dokładnie leżał obóz w Letach? Na terenie osady Šerkov, jednej z trzech części wsi Lety w powiecie pisekskim w południowych Czechach.

Co znajduje się dziś na miejscu obozu w Letach? Nowoczesny memoriał otwarty 23 kwietnia 2024 roku, w miejscu dawnej fermy trzody chlewnej rozebranej w 2022 roku, dostępny dla zwiedzających od kwietnia do października.