Kościół Najświętszej Marii Panny pod Łańcuchem w Pradze

Kościół Najświętszej Marii Panny pod Łańcuchem stoi na Malej Stranie w Pradze, przy Wielkoprzeorskim Placu (Velkopřevorské náměstí), i od blisko 900 lat pozostaje związany z jednym zakonem rycerskim — dzisiejszymi kawalerami maltańskimi.

Kto założył kościół i kiedy?

Świątynię wzniósł zakon joannitów, którzy osiedlili się na lewym brzegu Wełtawy w drugiej połowie XII wieku, zakładając tu swoją komandorię — lokalny ośrodek zarządzający dobrami i przyjmujący pielgrzymów. Pierwszy, romański kościół konsekrowano w 1182 roku. Stanął on tuż przy przyczółku ówczesnego mostu Judyty, poprzednika mostu Karola, a joannici od początku byli związani z opieką nad tą przeprawą.

Skąd wzięła się nazwa "pod Łańcuchem"?

Nazwa nawiązuje do łańcucha, którym zabezpieczano wjazd na teren komandorii albo — według bardziej przekonującej interpretacji — blokowano nim rzekę przy moście, by żadna łódź nie prześlizgnęła się przez Pragę bez opłacenia cła. Joannici sprawowali pieczę nad przeprawą przez Wełtawę, więc kontrola ruchu rzecznego naturalnie należała do ich obowiązków.

Dlaczego kościół ma tylko dwie wieże i wygląda na niedokończony?

Na początku XIV wieku, po rozwiązaniu zakonu templariuszy, joannici przejęli część jego majątku, a sprzedaż tych dóbr pozwoliła im pomyśleć o znacznie ambitniejszej budowie. Postanowiono wznieść okazałą, trójnawową gotycką bazylikę, a prace przypisuje się kręgowi warsztatu Piotra Parlera, budowniczego katedry św. Wita. Zamysł okazał się jednak zbyt śmiały: z całego projektu ukończono prezbiterium, zakrystię oraz dwie wieże frontowe połączone przedsionkiem, natomiast reszta korpusu nawowego nigdy nie powstała. To właśnie te dwie wieże, otwierające dziś plac przed kościołem, są najbardziej rozpoznawalnym elementem budowli — pozostałością po planie, którego nigdy nie zrealizowano w całości.

Co zmieniono w kościele w kolejnych stuleciach?

W XVII wieku wnętrze i prezbiterium przebudowano w duchu baroku — pracami kierowali architekci Carlo Lurago i Giovanni Battista Spinetti. Z tego okresu pochodzi też główny obraz ołtarzowy Karela Škréty, przedstawiający Matkę Boską błogosławiącą rycerzy maltańskich, nawiązujący do zwycięstwa floty chrześcijańskiej pod Lepanto. Większość rzeźbiarskiego wystroju wykonał Jan Petr Wenda.

Do kogo należy kościół dzisiaj i czy można go zwiedzić?

Kościół wciąż należy do Suwerennego Rycerskiego Zakonu Maltańskiego i pełni funkcję kościoła klasztornego Wielkiego Przeoratu Czeskiego — to administracyjne i duchowe centrum zakonu w Czechach. Zwiedzanie wnętrza możliwe jest głównie po wcześniejszym umówieniu się albo tuż przed mszą; przez zamkniętą kratę bramną da się jednak zajrzeć do środka o każdej porze. Msze odbywają się w niedziele o 10:00 i we wtorki o 17:30.

Najczęstsze pytania

Skąd pochodzi nazwa "pod Łańcuchem"? Od łańcucha używanego do zabezpieczania wjazdu do komandorii joannitów lub — bardziej prawdopodobnie — do blokowania rzeki przy moście w celu poboru cła od przepływających łodzi.

Kto zbudował kościół? Zakon joannitów (dzisiejsi kawalerowie maltańscy), którzy założyli tu swoją komandorię w drugiej połowie XII wieku; pierwszy kościół konsekrowano w 1182 roku.

Dlaczego kościół ma tylko dwie wieże zamiast całej fasady? Bo ambitna gotycka przebudowa z początku XIV wieku nigdy nie została dokończona — powstały jedynie prezbiterium, zakrystia i dwie wieże frontowe z przedsionkiem.

Czy kościół można zwiedzić? Tak, choć głównie po umówieniu wizyty lub przed mszą; niezależnie od tego wnętrze widać przez zamkniętą kratę bramną.