Jiljov

Jiljov to piaskowcowa skała nieopodal Holan, w powiecie Česká Lípa w kraju libereckim, przez dekady mylona z ruiną średniowiecznego dworu obronnego. Dziś wiadomo, że pod tą romantyczną nazwą kryje się coś zupełnie innego — myśliwski punkt obserwacyjny sprzed dwustu lat, z którego panowie na Zahrádkach polowali na kaczki.

Gdzie leży Jiljov?

Skała znajduje się około kilometra na wschód od miejscowości Holany, na terenie łączącym ją z pobliskim majątkiem Zahrádky. To okolica pełna stawów rybnych i dawnych założeń parkowych, typowa dla południowo-zachodniej części powiatu Česká Lípa. Miejsce leży na trasie szlaków turystycznych spinających Zahrádky z Holanami, więc łatwo dołączyć je do dłuższego spaceru po okolicy, bez konieczności dojazdu bezpośrednio pod skałę.

Zamek, dwór czy złudzenie historyków?

Nazwa Jiljov pojawia się w źródłach historycznych już w 1388 roku, a ostatnia wzmianka sugerująca, że ktoś tu mieszkał, pochodzi z 1454 roku. Przez długi czas informacje te odczytywano dosłownie — uznając skałę za pozostałość średniowiecznej tvrzy, a nawet zamku. Sprzyjał temu układ terenu: skała stoi na kolistym wale otoczonym fosą, co do złudzenia przypominało obronne założenie. Problem w tym, że faktyczna średniowieczna osada, do której odnosiły się najstarsze zapiski, leżała zupełnie gdzie indziej. Wał i fosa przy Jiljovie to nie relikt wojskowy, lecz efekt prac ziemnych prowadzonych już w XIX wieku.

Czihadło, czyli myśliwska zasadzka na kaczki

Rozstrzygające okazały się XIX-wieczne mapy katastralne — na jednej z nich w miejscu Jiljova widnieje symbol niewielkiego budynku z rozchodzącymi się liniami, czyli klasyczne oznaczenie tzw. posedu, punktu do polowania z zasiadki. Na piaskowcowej skale stanęła wówczas drewniana, dwukondygnacyjna konstrukcja służąca jako czihadło — miejsce, z którego strzelano do kaczek zlatujących się na sąsiedni staw rybny, zasilany młynówką prowadzącą od młynów przy stawach hodowlanych w Holanach. Wykute w skale schody umożliwiały wejście na górę, a charakterystyczne żłobienia w skalnym podłożu służyły do zasadzenia pnączy — roślinność maskowała myśliwych od strony wody. Górna kondygnacja dawała przewagę wysokości: strzelano w dół, co ograniczało ryzyko dla osób znajdujących się w pobliżu. Na jednej ze ścian skały zachowały się ponadto ślady po wydobyciu kamienia.

Całość powstała najprawdopodobniej około 1820 roku, w ramach szerszych prac krajobrazowych prowadzonych z inicjatywy Vincenca Karela Kounica, ówczesnego właściciela dóbr Zahrádky, który upiększał okolicę swojej rezydencji w duchu romantyzmu — stąd też skłonność do widzenia w takich miejscach malowniczych "ruin", nawet tam, gdzie żadnej warowni nigdy nie było.

Co zostało do dzisiaj?

Drewniana konstrukcja czihadła dawno zniknęła, natomiast piaskowcowy trzon skały przetrwał i wciąż można po nim wejść wykutymi w kamieniu stopniami aż na górną, czworokątną platformę. Od południowej strony w skale zachowała się nisza z otworem, który pierwotnie służył do zamocowania belki konstrukcyjnej. Badania archeologiczne przeprowadzone w 1970 roku potwierdziły, że widoczne dziś ukształtowanie terenu pochodzi z XIX wieku, a nie ze średniowiecza, ostatecznie zamykając spór o rzekomo obronny rodowód miejsca. Od 1965 roku Jiljov figuruje jako chroniony zabytek kultury.

Najczęstsze pytania

Czy Jiljov to naprawdę ruina zamku? Nie. Mimo wielowiekowej tradycji nazywania go tvrzą lub zameczkiem, badania wykazały, że dzisiejszy kształt skały pochodzi z XIX-wiecznych prac krajobrazowych, a nie ze średniowiecznej fortyfikacji.

Do czego służyło to miejsce? Była to myśliwska ambona (czihadło) do polowania na kaczki nad sąsiednim stawem, zbudowana na piaskowcowej skale na początku XIX wieku.

Jak rozpoznano prawdziwą funkcję obiektu? Kluczowym dowodem okazały się XIX-wieczne mapy, na których w tym miejscu zaznaczono symbol budynku myśliwskiego z otworami strzelniczymi.

Czy miejsce jest dziś chronione? Tak, od 1965 roku Jiljov posiada status zabytku kultury, a badania archeologiczne z 1970 roku potwierdziły jego XIX-wieczną genezę.