Jewish cemetery in Humpolec

Cmentarz żydowski w Humpolcu leży w zalesionym parku u podnóża wzgórza zamkowego Orlík, na skraju tego niewielkiego czeskiego miasta w kraju Wysoczyna. To jeden z lepiej zachowanych żydowskich nekropolii regionu i cichy ślad społeczności, która przez dwa wieki współtworzyła życie Humpolca.

Kiedy powstał cmentarz?

Historia miejsca sięga początku XVIII wieku. W 1719 roku Isaak Mark Falg, kupiec handlujący suknem i pierwszy przewodniczący miejscowej gminy żydowskiej, wykupił działkę pod założenie cmentarza. Ten sam człowiek dziewięć lat później, w 1728 roku, powołał Chewra Kadisza – bractwo pogrzebowe odpowiedzialne za rytualne przygotowanie zmarłych i organizację pochówków zgodnie z tradycją żydowską. Z czasem pierwotny teren okazał się za mały i cmentarz rozbudowano o kolejne, tarasowo ukształtowane zbocze.

Ile nagrobków zachowało się do dziś?

Na terenie nekropolii stoi obecnie około tysiąca macew. Najstarsze z nich, pochodzące jeszcze z początków istnienia cmentarza, znajdują się w jego górnej części – co jest typowym układem dla cmentarzy zakładanych na zboczu, gdzie pochówki z biegiem czasu przesuwały się w dół. Wejście na cmentarz prowadzi przez budynek dawnej sali ceremonialnej. Dobudowana do niej później przybudówka pełniła funkcję bejt tahara – pomieszczenia, w którym rytualnie obmywano ciała zmarłych przed pogrzebem. Z tej konstrukcji zachował się jedynie fragment obwodowych murów.

Kogo pochowano na cmentarzu?

Wśród pochowanych są rabini związani z miejscową gminą oraz krewni kompozytora Gustava Mahlera – rodzina, z którą łączyły go bliskie więzi rodzinne po stronie matki. Ostatni udokumentowany pochówek zgodny z konserwatywnym rytuałem żydowskim odbył się w latach 1941–1942, tuż przed całkowitą zagładą lokalnej społeczności żydowskiej podczas II wojny światowej.

Jak wyglądała żydowska gmina w Humpolcu?

Pierwsze wzmianki o osadnictwie żydowskim w mieście pochodzą z 1681 roku. Spis z 1719 roku wykazał już dziesięć rodzin liczących łącznie 49 osób. Gmina rosła stopniowo – w 1787 roku mieszkały tu 24 rodziny żydowskie, a szczytowy okres rozwoju przypadł na drugą połowę XIX wieku, gdy w 1890 roku społeczność liczyła 324 osoby. Symbolem tego rozkwitu była synagoga wzniesiona w latach 1760–1762 w stylu barokowym, ufundowana z inicjatywy tego samego Isaaka Marka Falga. Budynek spłonął w wielkim pożarze żydowskiego miasteczka w 1886 roku i został odbudowany według projektu budowniczego Jana Martina, wraz z rozbudową przyszkolnej części.

Co stało się z cmentarzem po wojnie?

Zagłada Żydów podczas II wojny światowej oznaczała koniec wielowiekowej obecności tej społeczności w Humpolcu – opuszczona synagoga popadała w ruinę, a w 1951 roku budynek przejął Kościół Czechosłowacki Husycki. Sam cmentarz przetrwał jako materialny ślad minionej gminy. Dziś teren nekropolii pozostaje własnością Gminy Żydowskiej w Pradze, a jego stan utrzymania poprawił się dzięki renowacji przeprowadzonej przy okazji międzynarodowych kongresów antropologicznych imienia dr. A. Hrdlički – prace sfinansowało miasto Humpolec, obejmując zarówno cmentarz, jak i dawną salę pogrzebową.

Najczęstsze pytania

Czy cmentarz można zwiedzać? Teren jest dostępny do zwiedzania jako część żydowskiego dziedzictwa Humpolca, choć jako czynny obiekt sakralny wymaga zachowania odpowiedniego szacunku.

Czy zachowała się synagoga? Tak, budynek synagogi z lat 1760–1762 przetrwał (po odbudowie po pożarze z 1886 roku) i dziś służy Kościołowi Czechosłowackiemu Husyckiemu; zachowała się w nim część oryginalnej dekoracji z 1766 roku.

Jaki związek z cmentarzem miał Gustav Mahler? Na cmentarzu pochowani są krewni kompozytora, co wiąże to miejsce z jego rodzinną historią po stronie matki.