Horní mlýn

Horní mlýn to zabytkowy młyn wodny stojący w Zahrádce, niewielkiej miejscowości należącej do gminy Čížkov w powiecie Plzeň-jih (Plzeń-Południe). Budynek wznosi się nad Potokiem Čížkovskim (lokalnie zwanym też Bichanickim lub Běhanickim), a jego historia sięga co najmniej połowy XVI wieku. Dziś młyn nie pracuje już przemysłowo, ale zachował dużą część oryginalnej substancji i figuruje w rejestrze czeskich nieruchomych zabytków kultury.

Gdzie dokładnie stoi Horní mlýn?

Obiekt znajduje się pod adresem Zahrádka č.ev. 3, przy potoku płynącym przez wieś w kierunku Čížkova. Zahrádka leży w spokojnej, rolniczej okolicy powiatu Plzeń-Południe, z dala od większych szlaków turystycznych, co sprawiło, że młyn zachował kameralny, wiejski charakter.

Odkąd wiadomo o istnieniu młyna w tym miejscu?

Najstarszy trop prowadzi do roku 1560, kiedy przy podziale majątku zelenohorskiego między braćmi Wilhelmem i Hynkiem ze Šternberka wspomniano istniejący już wówczas staw młyński (tzw. Trsínský rybník) – to pośredni dowód, że w tym miejscu funkcjonował już młyn. Kolejne wzmianki pojawiają się w XVII wieku: w 1669 roku w księgach parafialnych Vrčenia figuruje młynarz Jan Trsín, a w 1681 roku urbarz zelenohorski wymienia młynarza Matěja Trsína.

Kto był właścicielem młyna na przestrzeni kolejnych wieków?

W 1721 roku młyn należał do Víta Vaněčka, a na początku XIX wieku (1806) gospodarzem był Antonín Vaněček – ród Vaněčków związany był z młynem przez kilka pokoleń. W 1885 roku jedyna córka Františka Vaněčka, Marie, wyszła za mąż za Josefa Šlechtę, który przejął prowadzenie młyna i stał się ostatnim czynnym młynarzem w tym miejscu – zmarł w czerwcu 1947 roku w wieku 91 lat. Młyn pracował jeszcze do około 1913 roku, po czym produkcja mączna stopniowo zamierała, a po 1920 roku praktycznie ustała. Przed 1989 rokiem obiekt sprzedano na cele rekreacyjne (jako chałupę), później odziedziczyła go Marie Žítková po Barborze Šlechtovej, a obecnym właścicielem jest Ivan Šebek.

Jak wygląda budynek młyna?

Część mieszkalna i mlecznica (pomieszczenie z urządzeniami młyńskimi) mieszczą się pod wspólnym dachem, choć wewnątrz są od siebie oddzielone. Obecna bryła budynku – murowana, kamienna, z cegłą wokół otworów okiennych – pochodzi z lat 30. XIX wieku i utrzymana jest w stylu klasycystycznym. Ponieważ budynek wkomponowano w zbocze, od strony południowej wygląda na piętrowy, a od północy – na parterowy. Niektóre elementy drewniane, m.in. więźba dachowa, są znacznie starsze i datowane na lata 1708–1728; zachowały się też sklepienia oraz tzw. czarna kuchnia.

Co pozostało z dawnego wyposażenia młyna?

Młyn napędzało koło wodne górnostrumieniowe (zasilane wodą spadającą od góry), wykonane przez Františka Mikyškę z Kojetína. Według dokumentacji z 1881 roku koło miało średnicę 5 metrów, a w 1930 roku odnotowano tę samą średnicę przy głębokości łopatek 30 cm i szerokości 50 cm, co dawało moc ok. 2,1 KM. W 2017 roku koło poddano renowacji. Z dawnego wyposażenia przetrwały ślady jednego czeskiego kompletu kamieni młyńskich z piaskowca, których fragmenty opisano już w 1881 roku.

Czy przy młynie zachował się staw?

Tak – młyński staw (dawny Trsínský rybník) miał pierwotnie powierzchnię ok. 1259 m² i pojemność do ok. 2000 m³. Ma sierpowaty kształt i zasilany jest wodą odprowadzoną z Potoku Čížkovskiego oraz wodami źródlanymi i opadowymi. W 2010 roku przeprowadzono jego gruntowną renowację (odmulenie, odbudowa grobli, nowy przelew) pod kierunkiem inżyniera Červenego.

Najczęstsze pytania

Gdzie znajduje się Horní mlýn? W Zahrádce (gmina Čížkov, powiat Plzeń-Południe), nad Potokiem Čížkovskim, pod adresem Zahrádka č.ev. 3.

Jak stary jest ten młyn? Najstarsza wzmianka pośrednio wskazuje na rok 1560, a udokumentowani młynarze pojawiają się od 1669 roku.

Do kiedy młyn pracował? Regularną produkcję mączną prowadzono mniej więcej do 1913 roku, a po 1920 roku młynarstwo w praktyce ustało.

Czy młyn jest zabytkiem? Tak, jest wpisany do rejestru nieruchomych zabytków kultury Czech pod numerem 105308.

Czy można zobaczyć koło wodne? Tak, oryginalne koło górnostrumieniowe zostało odnowione w 2017 roku i wciąż znajduje się przy budynku.