Zamek Gnojnik

Zamek Gnojnik to barokowa rezydencja stojąca we wsi Gnojnik nad rzeką Stonawką, w powiecie Frydek-Mistek na czeskim Śląsku Cieszyńskim. Choć dziś budynek świeci pustkami i czeka na pełną odbudowę, jego historia sięga średniowiecza i obejmuje kolejno gotycki dwór, barokową rezydencję, klasycystyczny pałac oraz PGR-owską siedzibę.

Skąd wzięła się ta budowla?

Pierwsza wzmianka o Gnojniku pochodzi z 1445 roku i wiąże się z niejakim Staszkiem z Gnojnika – właścicielem ówczesnej siedziby rycerskiej. W XVI wieku majątek należał do Wacława Pełhrzyma z Trzanowic, który w 1565 roku został starostą księstwa cieszyńskiego. Obecny kształt budowla zawdzięcza dopiero XVIII wiekowi: w 1736 roku dobra kupił Karol Wacław Beess z Chrostiny i w latach 1736–1753 przebudował starszy dwór na barokową rezydencję. To właśnie ta przebudowa nadała zamkowi charakter, który w dużej mierze przetrwał do dziś, mimo późniejszych zmian.

Jak zmieniał się wygląd zamku?

W pierwszej połowie XIX wieku pałac przeszedł kolejną metamorfozę – tym razem w duchu klasycyzmu określanego jako śląski empire, według projektu wiedeńskiego architekta Josefa Kornhäusela. Pod koniec XIX wieku dobudowano drugie piętro, co ostatecznie ukształtowało bryłę znaną z dzisiejszych zdjęć. Budynek otacza park założony w połowie XVIII wieku, w którym zachowały się barokowe rzeźby, w tym figura świętego Jana Nepomucena – patrona chroniącego przed powodzią, co ma sens biorąc pod uwagę bliskość Stonawki.

Co stało się z zamkiem w XX wieku?

Losy rodziny Beessów zakończyły się w listopadzie 1945 roku, gdy majątek został skonfiskowany. W 1966 roku obiekt przejęło Państwowe Gospodarstwo Rolne Gnojnik, które urządziło tu swoją siedzibę – to typowy dla regionu los ziemiańskich rezydencji w czasach PRL-u i czechosłowackiego socjalizmu. W 1964 roku zamek trafił na listę zabytków kultury, co formalnie chroni go przed rozbiórką, choć nie uchroniło przed postępującą degradacją. Obecnie figuruje na liście obiektów zagrożonych. W 2019 roku pałac odkupiła Fundacja Beessów, która stopniowo prowadzi prace remontowe, starając się przywrócić mu dawną świetność.

Czy warto tu przyjechać?

Gnojnik leży w Zaolziu – regionie po czeskiej stronie granicy, gdzie wciąż mieszka spora polska mniejszość, co samo w sobie czyni tę okolicę ciekawą dla turysty zainteresowanego historią Śląska Cieszyńskiego. Zamek najlepiej zwiedzać jako punkt na trasie łączącej inne rezydencje i zabytki regionu Beskidów – sam kompleks z parkiem, mimo trwającego remontu, pozwala docenić skalę barokowo-klasycystycznej architektury rezydencjalnej typowej dla zamożnej szlachty tego obszaru. Warto sprawdzić na miejscu lub w gminie Gnojnik aktualny zakres dostępności, bo trwająca renowacja może ograniczać zwiedzanie wnętrz.

Najczęstsze pytania

Czy zamek w Gnojniku jest otwarty dla zwiedzających? Obiekt jest w trakcie remontu prowadzonego przez Fundację Beessów od 2019 roku, dlatego dostępność wnętrz bywa ograniczona – przed wizytą warto zweryfikować aktualny status u lokalnych źródeł.

Ile lat ma zamek w Gnojniku? Pierwsza siedziba w tym miejscu istniała już w XV wieku, ale obecny, barokowy kształt budynek zyskał w latach 1736–1753, po przebudowie zleconej przez Karola Wacława Beessa z Chrostiny.

Jaki styl architektoniczny reprezentuje zamek? Łączy elementy baroku z XVIII wieku z klasycystycznymi przekształceniami z pierwszej połowy XIX wieku, zaprojektowanymi przez wiedeńskiego architekta Josefa Kornhäusela.

Co znajduje się w parku przy zamku? Park pochodzący z połowy XVIII wieku kryje barokowe rzeźby, w tym figurę świętego Jana Nepomucena, patrona chroniącego przed powodziami – nieprzypadkowo umieszczoną blisko rzeki Stonawki.