Wielka Synagoga w Pilznie

Wielka Synagoga w Pilznie to najbardziej okazała budowla żydowskiego dziedzictwa w Czechach — i jeden z tych obiektów, które trudno pominąć na spacerze po centrum miasta. Dwie 45-metrowe wieże widać z daleka, a wnętrze zaskakuje rozmachem: to największa synagoga w Czechach, druga co do wielkości w Europie i trzecia na świecie. Stoi w samym centrum Pilzna, niedaleko katedry św. Bartłomieja, i to sąsiedztwo miało zresztą wpływ na jej ostateczny wygląd.

Skąd wzięła się taka skala?

Gmina żydowska kupiła działkę pod nową synagogę w 1874 roku, a kamień węgielny wmurowano 2 grudnia 1888 roku. Pierwszy projekt, autorstwa wiedeńskiego architekta Maxa Fleischera, zakładał neogotycką budowlę z dwiema wieżami sięgającymi 65 metrów — czyli konstrukcję, która wysokością rywalizowałaby z pobliską katedrą. Rajcy miejscy uznali to za nie do przyjęcia i projekt odrzucili.

Nowy plan przygotował w 1890 roku Emanuel Klotz. Zachował układ i fundamenty wytyczone przy pierwszym kamieniu węgielnym, ale obniżył wieże o 20 metrów i zmienił styl na połączenie form romańskich i neorenesansowych z orientalnymi, mauretańskimi zdobieniami — stąd charakterystyczne pasiaste łuki i motywy geometryczne na fasadzie, zwieńczone wielką gwiazdą Dawida. Budowę dokończył plzeński mistrz budowlany Rudolf Štech, a całość, sfinansowana z dobrowolnych składek liczącej wtedy około 2000 osób gminy żydowskiej, stanęła w 1893 roku.

Co przetrwała synagoga w XX wieku?

Losy budynku odzwierciedlają losy pilzneńskiej społeczności żydowskiej. Podczas okupacji synagoga służyła najpierw jako magazyn mebli zarekwirowanych deportowanym Żydom, później jako warsztat, w którym szyto mundury dla niemieckich żołnierzy. W maju 1945 roku, podczas wyzwalania Pilzna przez armię amerykańską, budynek został uszkodzony ostrzałem — niemiecki garnizon wykorzystywał wieże jako punkty obserwacyjno-obronne.

Po wojnie świątynia wróciła do zdziesiątkowanej wojną gminy żydowskiej, ale w czasach komunistycznych została zamknięta dla nabożeństw — te odbywały się już tylko w niewielkiej kaplicy w nawie — a sam gmach niszczał, służąc jako skład mebli z innych likwidowanych obiektów sakralnych w regionie.

Jak wygląda dziś?

Po 1989 roku gmina żydowska rozesłała setki listów z prośbą o wsparcie finansowe do społeczności żydowskich w USA. W 1992 roku synagogę uznano za zabytek kultury, a w latach 1995–1997 odnowiono jej zewnętrzną powłokę — ponowne otwarcie dla publiczności nastąpiło wiosną 1998 roku. Druga, znacznie większa fala prac, tym razem skupiona na wnętrzu, trwała w latach 2019–2022 i zakończyła się uroczystym otwarciem 10 kwietnia 2022 roku.

Dziś Wielka Synagoga łączy funkcję religijną z rolą sali koncertowej i wystawienniczej — dzięki wyjątkowej akustyce i atmosferze wnętrza chętnie korzystają z niej organizatorzy koncertów muzyki poważnej. Na górnych galeriach można obejrzeć stałą wystawę poświęconą historii pilzneńskich Żydów.

Najczęstsze pytania

Czy Wielka Synagoga w Pilznie naprawdę jest jedną z największych na świecie? Tak — to największa synagoga w Czechach, druga co do wielkości w Europie i trzecia na świecie.

Kto zaprojektował budynek? Pierwotny, odrzucony projekt przygotował wiedeński architekt Max Fleischer. Ostateczny kształt budowli, w stylu łączącym elementy romańskie, neorenesansowe i mauretańskie, zaprojektował Emanuel Klotz, a budowę dokończył Rudolf Štech.

Czy można dziś zwiedzać synagogę? Tak, budynek pełni funkcję religijną, ale służy też jako sala koncertowa i wystawiennicza, z ekspozycją poświęconą historii lokalnej społeczności żydowskiej na górnych galeriach.

Dlaczego wieże są niższe niż w pierwotnym projekcie? Bo pierwszy projekt z wieżami o wysokości 65 metrów konkurowałby wysokością z pobliską katedrą św. Bartłomieja — władze miasta go odrzuciły, a poprawiona wersja obniżyła wieże o 20 metrów.