Synagogue in Marienbad

Synagoga w Mariańskich Łaźniach to dziś już nieistniejący, ale wciąż żywy w pamięci mieszkańców obiekt sakralny, który przez ponad pięćdziesiąt lat górował nad główną ulicą spacerową czeskiego kurortu. Zniszczona podczas Kristallnacht w 1938 roku, w ostatnich latach powróciła do świadomości miasta za sprawą prac archeologicznych prowadzonych na jej dawnym placu.

Kiedy powstała synagoga?

Plany budowli przygotował w 1883 roku miejscowy architekt Eduard Stern, a prace budowlane ruszyły jeszcze w tym samym roku. Środki na budowę zebrano wśród żydowskich kuracjuszy odwiedzających Mariańskie Łaźnie, a działkę pod inwestycję przekazał przewodniczący tutejszej gminy żydowskiej Salomon Šimon. Uroczyste otwarcie odbyło się 1 sierpnia 1884 roku, a w ceremonii wziął udział rabin dr Bernhard Löwenstein.

Jak wyglądała budowla?

Synagoga została zaprojektowana w stylu określanym jako mauretański — podobnym do tego, w jakim wzniesiono również miejscowy kościół katolicki, co w XIX-wiecznych kurortach europejskich było popularnym rozwiązaniem architektonicznym. Budynek o wymiarach około 20 na 27 metrów mieścił trzy sale modlitewne i mógł pomieścić 488 osób — 318 mężczyzn i 170 kobiet, zasiadających oddzielnie zgodnie z tradycją. Wnętrze zdobiły witrażowe okna, marmurowe kolumny ze złotymi zdobieniami oraz aron ha-kodesz i bima, czyli kluczowe elementy wyposażenia synagogalnego. Pod koniec lat 80. XIX wieku do świątyni trafiły instrumenty muzyczne ufundowane przez jednego z darczyńców, Maxa Halbmayera.

Co stało się z synagogą podczas II wojny światowej?

W nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku, w ramach ogólnoniemieckiego pogromu znanego jako Kristallnacht, oddziały SA pod dowództwem sturmbannführera Müllera splądrowały budynek, a następnie podpaliły go. Synagoga spłonęła doszczętnie, podzielając los setek innych żydowskich domów modlitwy zniszczonych tej nocy na terenie III Rzeszy i przyłączonych Sudetów. Od tego czasu działka, na której stała, pozostawała pusta.

Co można zobaczyć na miejscu dzisiaj?

Pod koniec 2023 roku na terenie dawnej synagogi rozpoczęły się szeroko zakrojone badania archeologiczne. Archeolodzy odsłonili fundamenty budowli, a wśród znalezisk pojawiły się kolorowe fragmenty szkła witrażowego z hebrajskimi napisami oraz pozostałości mykwy, czyli rytualnej łaźni oczyszczającej używanej w tradycji żydowskiej. Odkrycia te pozwoliły lepiej zrozumieć rozplanowanie wnętrza świątyni i potwierdziły opisy z archiwalnych źródeł dotyczące jej wystroju.

Dlaczego warto odwiedzić to miejsce?

Choć po synagodze nie zostały mury, teren dawnej świątyni ma dziś wartość historyczną i edukacyjną — pozwala prześledzić losy społeczności żydowskiej, która przez dekady współtworzyła życie kurortowe Mariańskich Łaźni, a także zrozumieć skalę zniszczeń dokonanych w noc Kristallnacht w mniejszych miejscowościach, nie tylko w wielkich miastach. To przystanek dla osób interesujących się historią XX wieku i dziedzictwem żydowskim Europy Środkowej, wpisujący się w szerszy szlak pamięci po zaginionych synagogach czeskiego pogranicza.

Najczęstsze pytania

Kiedy zbudowano synagogę w Mariańskich Łaźniach? Budowę rozpoczęto w 1883 roku według projektu architekta Eduarda Sterna, a uroczyste otwarcie odbyło się 1 sierpnia 1884 roku.

Ile osób mogła pomieścić synagoga? Świątynia miała 488 miejsc — 318 dla mężczyzn i 170 dla kobiet — rozmieszczonych w trzech salach modlitewnych.

Co się stało z synagogą podczas Kristallnacht? W nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku oddziały SA splądrowały i podpaliły budynek, który spłonął doszczętnie.

Czy da się dziś zobaczyć pozostałości synagogi? Tak — od 2023 roku na miejscu prowadzone są badania archeologiczne, podczas których odkryto fundamenty, fragmenty witraży z hebrajskimi napisami oraz pozostałości mykwy.