Synagoga w Brnie

Synagoga Agudas achim to funkcjonalistyczna świątynia żydowska w Brnie, przy ulicy Skořepka 13, w dzielnicy Trnitá. To jedyny w mieście obiekt sakralny tej społeczności wzniesiony w duchu architektury modernistycznej lat 30. XX wieku i zarazem jedna z niewielu synagog na Morawach, które po wojnie nadal pełniły swoją pierwotną funkcję.

Jak dotrzeć?

Synagoga stoi w zwartej zabudowie ulicy Skořepka, na południe od historycznego centrum Brna, w dzielnicy Trnitá. Okolica leży w spacerowej odległości od głównego dworca kolejowego i placu Svobody, co czyni ją łatwo dostępną zarówno dla osób poruszających się pieszo, jak i komunikacją miejską. Budynek wtapia się w pierzeję ulicy — od strony frontowej, zwróconej dłuższym bokiem na południe, prezentuje się skromnie, bez ozdobnej fasady typowej dla starszych synagog.

Skąd wzięła się ta synagoga?

Historia obiektu wiąże się z falą migracji Żydów galicyjskich, którzy podczas I wojny światowej uciekali przed działaniami wojennymi w głąb monarchii austro-węgierskiej. Do Brna trafiło wówczas nawet około 16 tysięcy uchodźców z Galicji, z których znaczna część pozostała w mieście po powstaniu Czechosłowacji i włączyła się aktywnie w życie miejscowej gminy żydowskiej. To właśnie ta społeczność, wywodząca się z tradycji ortodoksyjnej, założyła stowarzyszenie Agudas Achim — czyli „Wspólnota Braci" — którego celem było zebranie środków na budowę własnej, ortodoksyjnej synagogi.

Kto ją zaprojektował i kiedy powstała?

W 1932 roku stowarzyszenie, reprezentowane przez Zigmunda Horowitza, zleciło budowę synagogi brneńskiemu architektowi Otto Eislerowi, znanemu z realizacji w duchu funkcjonalizmu — nurtu, który w latach 30. zdominował architekturę Brna. Budowę zrealizowano w latach 1935–1936. Powstał niski, parterowy budynek o zwartej, kubicznej bryle, przykryty płaskim dachem, z powściągliwymi elewacjami zarówno od strony ulicy, jak i podwórza — bez dekoracyjnych detali, charakterystycznych dla wcześniejszych synagog neoromańskich czy mauretańskich.

Co przetrwały wojenne lata?

W czasie II wojny światowej budynek stracił swoją religijną funkcję — Niemcy wykorzystywali go jako magazyn, co doprowadziło do jego uszkodzenia. Dopiero po zakończeniu wojny, w 1945 roku, synagogę ponownie poświęcono i przywrócono jej pierwotne przeznaczenie. W kolejnych dekadach obiekt pozostawał czynny, mimo że społeczność żydowska w Brnie znacząco się zmniejszyła. Warto podkreślić, że jeszcze na początku XXI wieku była to jedyna synagoga na Morawach i Śląsku, która wciąż służyła swojej pierwotnej funkcji religijnej.

Jak wygląda dzisiaj?

Budynek przeszedł gruntowną renowację, zakończoną w styczniu 2016 roku, dzięki której przywrócono mu odpowiedni stan techniczny przy zachowaniu oryginalnego, funkcjonalistycznego charakteru architektury Otto Eislera. Dziś synagoga wciąż pełni funkcję miejsca modlitwy dla brneńskiej gminy żydowskiej, będąc jednocześnie świadectwem historii uchodźców z Galicji oraz jednym z nielicznych przykładów architektury sakralnej modernizmu w tej części Europy.

Najczęstsze pytania

Kiedy powstała Synagoga Agudas achim w Brnie? Synagogę zbudowano w latach 1935–1936 według projektu architekta Otto Eislera, na zlecenie stowarzyszenia Agudas Achim.

Dlaczego synagogę wzniesiono właśnie w Brnie? Jej powstanie wiąże się z napływem żydowskich uchodźców z Galicji podczas I wojny światowej — część z nich osiedliła się w Brnie na stałe i założyła własne, ortodoksyjne stowarzyszenie religijne.

Co stało się z synagogą podczas II wojny światowej? Budynek został zamieniony na magazyn i uszkodzony, a swoją religijną funkcję odzyskał dopiero po wojnie, w 1945 roku.

Czy synagoga jest dziś użytkowana? Tak, po renowacji zakończonej w 2016 roku obiekt nadal służy jako miejsce modlitwy brneńskiej gminy żydowskiej.