Stolperstein dedicated to César Santos Moreno

Stolperstein poświęcony Césarowi Santosowi Moreno to mosiężna płytka pamięci wmurowana w chodnik przy ulicy Bravo Murillo w dzielnicy Tetuán w Madrycie. Upamiętnia mieszkańca stolicy, który podczas II wojny światowej trafił do nazistowskiego obozu koncentracyjnego za działalność w ruchu oporu.

Kogo upamiętnia ten kamień?

César Santos Moreno należał do hiszpańskiego ruchu oporu i po zakończeniu wojny domowej w Hiszpanii wyemigrował do Francji. Tam, w 1944 roku, został aresztowany razem z żoną María Gisbert Merino i synem Gasparem Santosem Gisbertem. Całą trójkę deportowano transportem znanym jako "Tren Fantasma" (Pociąg Widmo) — konwojem, który wywiózł z obozu przejściowego Le Vernet ponad 300 osób do obozów koncentracyjnych na terenie Niemiec i Austrii. César trafił do Mauthausen, jego żona do Sachsenhausen, a syn do Buchenwaldu. Dlatego w tym samym miejscu na chodniku znajdują się trzy kamienie tej rodziny — stoją obok siebie, przypominając, że deportacje rozbijały całe domy, nie tylko pojedyncze osoby.

Czym jest Stolperstein?

Stolpersteine, czyli "kamienie potknięcia", to międzynarodowy projekt niemieckiego artysty Guntera Demniga. Od lat 90. XX wieku w chodnikach europejskich miast, przed ostatnim adresem zamieszkania ofiar nazizmu, umieszczane są niewielkie kostki brukowe pokryte mosiężną blachą z wygrawerowanym imieniem, datą urodzenia i losem danej osoby. To dziś największy rozproszony pomnik świata — w samym Madrycie znajduje się ponad sto takich płyt, głównie poświęconych republikanom deportowanym do obozów po wojnie domowej.

Jak dotrzeć na miejsce?

Kamień znajduje się w dzielnicy Tetuán, przy ulicy Bravo Murillo, jednej z głównych arterii północnej części Madrytu. Najwygodniej dojechać metrem — najbliższe stacje linii 1 i 7 znajdują się w odległości kilkuset metrów spacerem. Okolicę obsługuje też gęsta sieć autobusów miejskich EMT kursujących wzdłuż Bravo Murillo. Miejsce leży w typowej dzielnicy mieszkalnej, więc warto połączyć wizytę ze spacerem po Tetuán — dzielnicy znanej z lokalnych barów i codziennego życia madryckiej klasy średniej, z dala od turystycznego centrum.

Co zobaczysz na miejscu?

Sam kamień jest niewielki — to kostka brukowa o boku około 10 centymetrów, wtopiona w chodnik na wysokości wejścia do budynku. Na mosiężnej powierzchni wygrawerowane są dane osobowe: imię i nazwisko, rok urodzenia, data deportacji oraz obóz, w którym zginęła lub przeżyła dana osoba. Obok znajdują się analogiczne kamienie żony i syna, co pozwala od razu odczytać tragedię całej rodziny. To miejsce nie ma infrastruktury turystycznej — nie ma tablic informacyjnych ani wydzielonego punktu widokowego, spotkanie z historią odbywa się dosłownie pod stopami przechodnia.

Kiedy przyjechać?

Kamień można oglądać przez cały rok i o każdej porze dnia, ponieważ znajduje się na ogólnodostępnym chodniku publicznym. Najlepsze światło do zrobienia czytelnego zdjęcia mosiężnej powierzchni daje pochmurny dzień lub godziny poranne, gdy słońce nie odbija się bezpośrednio od metalu. Warto unikać wizyty w porze największego ruchu pieszych na Bravo Murillo, czyli popołudniowych godzin szczytu.

Najczęstsze pytania

Czy wstęp do miejsca jest płatny? Nie, kamień znajduje się na publicznym chodniku i jest dostępny bezpłatnie przez całą dobę.

Czy w pobliżu są inne Stolpersteine? Tak, w Madrycie jest ich ponad sto, w tym kilka w samej dzielnicy Tetuán, ułożonych w niewielkich grupach upamiętniających całe rodziny deportowane w tym samym okresie.

Kiedy umieszczono ten konkretny kamień? Kamień odsłonięto 28 maja 2021 roku, jako jeden z ośmiu nowych Stolpersteine ułożonych wtedy w dzielnicy Tetuán.

Czy trzeba wcześniej umawiać wizytę? Nie, to nie jest muzeum ani obiekt zamknięty — kamień można zobaczyć spontanicznie, przechodząc chodnikiem przy Bravo Murillo.