Sant Martí de Puigbò

Sant Martí de Puigbò to opuszczona romańska kaplica w gminie Gombrèn, w komarce Ripollès (prowincja Girona, Katalonia). Ruiny stoją na wysokości 1120 m n.p.m., u podnóża szczytu Tossa de Puigbò, w bocznej dolinie dopływu rzeki Merlès.

Gdzie dokładnie leży Sant Martí de Puigbò?

Do kaplicy prowadzi około 4-kilometrowy szlak z wsi Gombrèn, przez okolice Cortals i Barraques. Ruiny sąsiadują z gospodarstwem mas Puigbò, oddalonym od nich zaledwie o sto metrów. To odludne miejsce w górach Ripollès, dziś dostępne właściwie tylko pieszo lub rowerem — sam charakter dojścia sprawia, że odwiedzają je głównie miłośnicy historii i górskich wędrówek.

Jaka jest historia kaplicy?

Pierwsze wzmianki o parafii pochodzą z list diecezji Vic z XI–XII wieku, gdzie figuruje pod łacińską nazwą "Sancti Martini de Pruimal" lub "Puymal". W 1048 roku gospodarstwo "Puiomalo" trafiło w darze do klasztoru Sant Joan de les Abadesses, a w 1140 roku miejsce to zapisano jako "Podio malo". Pierwotne wezwanie brzmiało Sant Martí de Puigmal — nazwa zmieniła się na Puigbò dopiero w XIII wieku.

Losy okolicznego zamku wiążą się z kolejnymi transakcjami feudalnymi: w 1363 roku opat Ripoll, Ramon de la Farres, odkupił zamek Puigbò od króla Pere III Ceremonialnego za 6000 funtów, a w 1376 roku baronia Mataplana przeszła z rąk panów Pinós do opata Sant Joan de les Abadesses. W 1737 roku parafianie wznieśli nową świątynię, a stara romańska kaplica straciła swoją pierwotną funkcję. Od 1939 roku również w nowym kościele nie odbywają się już regularne nabożeństwa. Dziś Sant Martí de Puigbò formalnie pozostaje kaplicą filialną parafii Sant Pere de Gombrèn, do której należy też kaplica Santa Magdalena de Solanllong.

Co zachowało się z romańskiej architektury?

Budowlę wzniesiono najprawdopodobniej w XI wieku, z płaskich ciosanych kamieni łączonych grubymi spoinami zaprawy wapiennej. Pierwotny plan zakładał prawdopodobnie trójapsydowe prezbiterium w układzie trójlistnym, jednak do naszych czasów przetrwała głównie apsyda główna — z dwoma rozglifionymi oknami i sklepieniem w kształcie ćwiartki kuli, dziś zagrożonym zawaleniem. Przy północnej ścianie zachowała się też niewielka absydiola, wtopiona w podstawę dawnego zamku. Cała budowla znajduje się w stanie postępującej ruiny i figuruje jako stanowisko archeologiczne w Katalońskim Inwentarzu Dziedzictwa Architektonicznego.

Co stało się ze słynnym frontalem ołtarzowym?

Najcenniejszym elementem wyposażenia kaplicy był malowany fronton ołtarzowy, dziś przechowywany w Muzeum Diecezjalnym w Vic (inwentarz nr 9). Ma wymiary 97 na 123 cm i przedstawia sceny z życia świętego Marcina z Tours: w centrum Pantokrator w spiczastej mandorli, wokół niego cztery sceny — podział płaszcza z żebrakiem, wskrzeszenie katechumena, śmierć i wniebowzięcie duszy świętego oraz jego pogrzeb. Fronton opatrzono łacińską inskrypcją "DANS INOPEM TERRIS MARTINVS VIVET E CELIS", a jego brzeg zdobią charakterystyczne dla warsztatu z Ripoll motywy oczek ("cogollos"). Dominują barwy cynobru i zieleni na przemian z ochrą. Panel wykonano z drewna łączonego paskami pergaminu i pokrytego warstwą gipsu. Badacze datują dzieło na przełom XI i XII wieku, uznając je za jeden z najstarszych zachowanych frontonów malowanych w Katalonii.

Najczęstsze pytania

Czy w Sant Martí de Puigbò odprawiane są dziś nabożeństwa? Nie. Kult ustał już w 1737 roku, gdy wzniesiono nowy kościół parafialny, a i w nim regularne nabożeństwa zakończyły się w 1939 roku.

Gdzie można zobaczyć oryginalny fronton ołtarzowy? Jest eksponowany w Muzeum Diecezjalnym w Vic (Museu Episcopal de Vic), jako pozycja inwentarzowa numer 9.

Jak dotrzeć do ruin kaplicy? Najłatwiej pieszo lub rowerem, szlakiem liczącym około 4 km z centrum Gombrèn, przez okolice Cortals i Barraques.

Komu poświęcona jest kaplica? Świętemu Marcinowi z Tours — patronowi, którego historię opowiada zachowany fronton ołtarzowy.