Pieta

Pieta to barokowa kamienna rzeźba przedstawiająca Matkę Bożą Bolesną trzymającą na kolanach ciało zdjętego z krzyża Chrystusa. Stoi na rogu ulic Vrahovickiej i Smetanovej w Prościejowie, na Morawach, i jest jednym z niepozornych, lecz historycznie ciekawych zabytków sakralnych tego miasta.

Gdzie dokładnie stoi rzeźba?

Pieta znajduje się na narożniku muru okalającego posesję przy skrzyżowaniu ulic Vrahovickiej i Smetanovej, w części miasta zwanej Vrahovice. Figura ustawiona jest na słupie zbudowanym z ciosów piaskowca, zwieńczonym profilowanym gzymsem z tego samego materiału. Sama rzeźba – ujęta w układzie poziomym, nieco większa niż naturalnej wielkości – spoczywa na graniastym cokole ozdobionym bocznymi wolutami (spiralnymi zdobieniami przypominającymi zwoje).

Skąd wiadomo, kiedy powstała?

Na boku cokołu zachował się kartusz z inskrypcją, w której odczytać można fundatora oraz datę powstania: IOAN BARTOS oraz zapis roku MDCCXLVII, czyli 1747. To właśnie ta inskrypcja pozwala datować dzieło na połowę XVIII wieku, a więc na okres rozkwitu baroku na terenie dzisiejszych Czech.

Czy Pieta zawsze stała w tym samym miejscu?

Niekoniecznie. Pierwotna lokalizacja rzeźby nie jest znana z całą pewnością. W latach 30. XX wieku figura była dokumentowana fotograficznie na tle prowadzonych wówczas prac budowlanych, z opisem wskazującym, że stała „przy drodze od Prościejowa” – prawdopodobnie w pobliżu obecnego skrzyżowania ulic Smetanovej i Vrahovickiej. Dopiero jednak w latach 60. XX wieku obecna lokalizacja rzeźby została jednoznacznie i przekonująco udokumentowana źródłowo.

Czy to zabytek chroniony prawem?

Tak. Rzeźba została wpisana do państwowego wykazu nieruchomych zabytków kultury 24 sierpnia 1962 roku, na mocy decyzji komisji szkolnictwa i kultury Powiatowego Komitetu Narodowego w Prościejowie. W ewidencji zabytków figuruje pod nazwą „Socha Panny Marie Bolestné” (Rzeźba Matki Bożej Bolesnej).

W jakim stanie jest dziś rzeźba?

Kontrola przeprowadzona w 2023 roku wykazała, że pomnik nosi wyraźne ślady zniszczenia i zużycia materiału, co jest typowe dla wielowiekowych rzeźb plenerowych wystawionych na działanie warunków atmosferycznych. W odpowiedzi na ten stan zlecono opracowanie planu konserwacji akademickiemu rzeźbiarzowi René Tíkalowi, co ma zapewnić zachowanie zabytku dla kolejnych pokoleń.

Czym w ogóle jest Pieta jako motyw?

Pieta (z włoskiego „litość”, „współczucie”) to temat w sztukach plastycznych ukazujący Matkę Bożą opłakującą ciało Jezusa Chrystusa zdjęte z krzyża, trzymane na jej kolanach. Jest to szczególna odmiana szerszego motywu Opłakiwania Chrystusa, w której to wyłącznie Maryja towarzyszy zmarłemu synowi – bez dodatkowych postaci, choć w innych realizacjach tego tematu bywają obecne anioły czy inne postacie znane z przedstawień Opłakiwania. Motyw ten był szczególnie popularny w rzeźbie sakralnej epoki baroku, stawianej przy drogach, na cmentarzach i skrzyżowaniach jako znak pobożności i miejsce modlitwy podróżnych.

Najczęstsze pytania

Gdzie stoi Pieta w Prościejowie? Na rogu ulic Vrahovickiej i Smetanovej, w dzielnicy Vrahovice.

Z jakiego roku pochodzi rzeźba? Z 1747 roku – datę tę potwierdza inskrypcja na kartuszu bocznym cokołu.

Czy figura jest zabytkiem? Tak, od 1962 roku widnieje w państwowym rejestrze nieruchomych zabytków kultury pod nazwą „Socha Panny Marie Bolestné”.

Czy rzeźba jest w dobrym stanie? Kontrola z 2023 roku wykazała znaczne zniszczenia, w związku z czym trwają przygotowania do jej konserwacji.

Czy Pieta zawsze stała w obecnym miejscu? Nie ma pewności – pierwotna lokalizacja nie jest znana, a obecne miejsce potwierdzono dopiero w latach 60. XX wieku.