Nowy żydowski cmentarz w Chodovej Planej

Nowy żydowski cmentarz w Chodovej Planej to jedno z ostatnich świadectw wielowiekowej obecności społeczności żydowskiej w tej zachodnioczeskiej wsi na Tachowszczyźnie. Powstał w 1890/1891 roku jako uzupełnienie znacznie starszego cmentarza żydowskiego, który istniał tu już od XVII wieku, a jego pojemność z czasem okazała się niewystarczająca dla rosnącej lokalnej wspólnoty.

Jak długa jest historia Żydów w Chodovej Planej?

Obecność żydowska w miejscowości sięga prawdopodobnie końca XVI wieku. Zorganizowana gmina żydowska funkcjonowała tu od 1620 roku, a już w 1645 roku wzmiankowana jest synagoga oraz istniejący wcześniej cmentarz, na którym zachowało się kilkaset grobów. W połowie XVIII wieku w Chodovej Planej żyło około dwudziestu rodzin żydowskich, a w 1759 roku wzniesiono murowaną, barokową synagogę, świadczącą o ugruntowanej pozycji społeczności.

Jaką rolę odegrał ród Berchemów?

W XIX wieku gmina żydowska znalazła się pod opieką i wsparciem hrabiego Kajetana z rodu Berchem-Haimhausen (1795–1863), właściciela lokalnego majątku. Dzięki temu wsparciu społeczność mogła zatrudnić stałego rabina oraz rozwijać własne instytucje społeczne i kulturalne. W efekcie w ciągu XIX wieku liczba żydowskich mieszkańców wzrosła i w pewnym momencie osiągnęła około 230 osób – co jak na niewielką wieś było liczbą znaczącą.

Dlaczego powstał nowy cmentarz?

Starszy cmentarz, położony w terenie wzniesień w rozległym parku zamkowym, z czasem przestał wystarczać rozrastającej się gminie. Nowy cmentarz założono na przełomie lat 1890/1891 na krańcu wsi, w miejscu oddalonym od zabudowy centralnej. Od tego momentu to właśnie on stał się głównym miejscem pochówków lokalnej społeczności żydowskiej, a pogrzeby odbywały się tu jeszcze długo w kolejnych dekadach.

Co można zobaczyć na cmentarzu dzisiaj?

Na terenie nowego cmentarza zachowały się liczne nagrobki o wysokiej wartości artystycznej. Wśród ich autorów wymienia się rzeźbiarzy Jana Štursę, Čeňka Vosmíka i Václava Vokálka, a projekty architektoniczne części pomników przypisuje się m.in. Janowi Kotěrze, Josefowi Fancie, L. Ehrmannowi oraz Albertowi Kopetzkému – nazwiskom dobrze znanym w czeskiej sztuce i architekturze przełomu XIX i XX wieku. To sprawia, że cmentarz ma znaczenie nie tylko historyczne, ale również artystyczne.

Co stało się z żydowską społecznością i synagogą?

Barokowa synagoga z 1759 roku, mimo swojej historycznej wartości, została w XX wieku zniszczona – jej rozbiórka oznaczała utratę kolejnego materialnego świadka wielowiekowej obecności Żydów w Chodovej Planej. Dziś jedynymi zachowanymi śladami tej historii są właśnie dwa cmentarze: starszy, ukryty we wzniesieniach parku zamkowego, oraz nowszy, położony na krańcu wsi.

Jak dbano o cmentarz po 1989 roku?

Po 1990 roku przeprowadzono częściowe prace restauracyjne, wsparte finansowo przez amerykańską fundację American Synagogue Memorial. Działania te pomogły zatrzymać postępującą degradację cmentarza i zabezpieczyć zachowane nagrobki przed dalszym zniszczeniem. W marcu 2019 roku Towarzystwo Archiwum i Muzeum w Tachovie, z pomocą praskiej gminy żydowskiej oraz Federacji Żydowskich Gmin w Republice Czeskiej, zainstalowało na miejscu tablice informacyjne przybliżające zwiedzającym historię lokalnej społeczności żydowskiej.

Najczęstsze pytania

Kiedy powstał nowy żydowski cmentarz w Chodovej Planej? Cmentarz założono na przełomie 1890 i 1891 roku, jako uzupełnienie starszego cmentarza istniejącego od XVII wieku.

Czy na cmentarzu wciąż odbywają się pochówki? Tak, zgodnie z dostępnymi informacjami pochówki na tym cmentarzu odbywają się do dziś, choć w znacznie mniejszej skali niż w przeszłości.

Kto zaprojektował nagrobki na cmentarzu? Wśród autorów nagrobków wymienia się rzeźbiarzy Jana Štursę, Čeňka Vosmíka i Václava Vokálka oraz architektów Jana Kotěrę, Josefa Fantę, L. Ehrmanna i Alberta Kopetzkého.

Czy zachowała się też synagoga? Nie, barokowa synagoga z 1759 roku została rozebrana w XX wieku i nie przetrwała do naszych czasów.

Kto opiekuje się cmentarzem obecnie? Cmentarz był objęty pracami restauracyjnymi wspieranymi przez fundację American Synagogue Memorial, a lokalna gmina Chodová Planá podejmowała decyzje dotyczące jego dalszego zarządzania, w tym przekazania go Federacji Żydowskich Gmin w Republice Czeskiej.