Jewish cemetery in Bučovice

Cmentarz żydowski w Bučovicích to jeden z najlepiej zachowanych zabytków dawnej społeczności żydowskiej na Morawach, położony na wschodnim skraju miasta w powiecie Vyškov. Nekropolia, otoczona ceglanym murem z arkadami, świadczy o wielowiekowej obecności Żydów w tym niewielkim mieście oraz o tragicznym końcu tej społeczności podczas II wojny światowej.

Jak dotrzeć?

Cmentarz znajduje się przy ulicy Hájecká, około 500 metrów od centralnego placu Svobody i niecały kilometr od bučovickiego zamku renesansowego. Bučovice leżą w kraju południowomorawskim, kilkanaście kilometrów na wschód od Vyškova, więc dojazd samochodem z Brna czy Vyškova zajmuje zwykle nie więcej niż pół godziny. Teren jest zamknięty na co dzień — chęć zwiedzenia wnętrza warto wcześniej zgłosić właścicielowi obiektu, Federacji Gmin Żydowskich w Republice Czeskiej.

Co zobaczysz?

Nekropolia zajmuje powierzchnię 4743 m² i mieści kilkaset nagrobków — źródła podają liczby od około 376 do niemal 400 zachowanych macew. Najstarszy czytelny nagrobek pochodzi z 1767 roku, choć sam cmentarz założono prawdopodobnie już na początku XVII wieku, co czyni go jednym ze starszych tego typu miejsc na Morawach. Nagrobki wykonano z marmuru, granitu i piaskowca, a inskrypcje na nich są w językach hebrajskim, niemieckim i czeskim — różnorodność ta odzwierciedla zmieniającą się kulturową tożsamość miejscowej gminy żydowskiej na przestrzeni stuleci.

Przy wejściu na teren cmentarza stoi eklektyczny budynek obrzędowy z 1892 roku, o prostokątnym planie. Przez pewien czas był on wykorzystywany prowizorycznie jako garaż, dziś natomiast mieści niewielką wystawę poświęconą historii i zabytkom miejscowej gminy żydowskiej. Od 2013 roku na budynku umieszczona jest pamiątkowa tablica w kształcie gwiazdy Dawida. Cały teren otacza ceglany mur z arkadami, częściowo uszkodzony ze względu na nachylenie terenu — dawne wejście dla wozów od strony ulicy Ztracená zostało zamknięte po II wojnie światowej.

Wśród pochowanych tu osób historycy wymieniają rabina Bernharda Loewensteina (1821–1888) oraz Josefa Fischhofa, muzyka i kompozytora żyjącego w latach 1804–1857. Ich nagrobki są częścią szerszej mozaiki nekropolii, dokumentującej życie kilku pokoleń bučovickich Żydów.

Historia społeczności i miejsca pamięci

Żydzi osiedlali się w Bučovicích już od XVI wieku, a w 1880 roku miejscowa gmina liczyła 256 osób. Do 1930 roku liczba ta spadła do 64, co odzwierciedlało ogólnoeuropejski trend migracji Żydów do większych miast. Gmina żydowska w Bučovicích formalnie przestała istnieć w 1940 roku, a ostatnie obrzędy religijne odbyły się na początku lat czterdziestych. Wiosną 1942 roku naziści deportowali pozostałych bučovickich Żydów do getta w Terezínie, skąd trafili następnie do obozów zagłady na wschodzie.

Przy wejściu do kaplicy cmentarnej umieszczono tablicę pamiątkową poświęconą ofiarom Holokaustu, z inskrypcją dedykowaną „żydowskim obywatelom miasta Bučovice, ofiarom nazistowskich prześladowań rasowych w latach 1939–1945”. Z dawnej dzielnicy żydowskiej miasta zachowało się już tylko pięć z pierwotnych 49 domów, a neoromańska synagoga z 1853 roku została rozebrana w 1966 roku — to sprawia, że cmentarz pozostaje dziś najważniejszym materialnym świadectwem obecności Żydów w Bučovicích.

Ochrona i stan obecny

Od 1958 roku cmentarz jest chroniony jako zabytek kultury Republiki Czeskiej. W latach 2006–2011 przeprowadzono prace remontowe, mające na celu zabezpieczenie murów i nagrobków przed dalszym niszczeniem. Obecnie obiekt należy do Federacji Gmin Żydowskich w Republice Czeskiej i jest utrzymywany przez spółkę Matana a.s. przy wsparciu lokalnego stowarzyszenia dbającego o porządek na terenie nekropolii.

Najczęstsze pytania

Kiedy powstał cmentarz żydowski w Bučovicích? Nekropolię założono prawdopodobnie na początku XVII wieku, a najstarszy zachowany, czytelny nagrobek pochodzi z 1767 roku.

Ile nagrobków zachowało się na cmentarzu? Na terenie o powierzchni 4743 m² zachowało się od około 376 do blisko 400 macew wykonanych z marmuru, granitu i piaskowca.

Co stało się z gminą żydowską w Bučovicích? Gmina przestała istnieć w 1940 roku, a wiosną 1942 roku naziści deportowali pozostałych mieszkańców żydowskiego pochodzenia do getta w Terezínie, skąd trafili do obozów zagłady.

Czy cmentarz można zwiedzać? Teren jest na co dzień zamknięty, więc wizytę warto wcześniej ustalić z zarządcą — Federacją Gmin Żydowskich w Republice Czeskiej, właścicielem obiektu od 1958 roku objętego ochroną konserwatorską.