Fábrica da Pólvora de Barcarena

Fábrica da Pólvora de Barcarena to dawny zakład produkcji prochu strzelniczego położony w gminie Oeiras, w dolinie potoku Ribeira de Barcarena, nieopodal Lizbony. Dziś teren dawnej fabryki funkcjonuje jako rozległy park kulturalno-rekreacyjny, jeden z ważniejszych ośrodków aktywności artystycznej i naukowej w regionie.

Skąd wzięła się fabryka prochu w tej dolinie?

Historia przemysłowego wykorzystania tego miejsca sięga końca XV wieku – już w 1487 roku powstały tu kuźnie (ferrarias) zajmujące się wytwarzaniem broni. Kuźnie działały do końca XVII wieku, jednak wcześniej, w latach 1618-1619, obok nich uruchomiono pierwszy warsztat produkujący czarny proch. To właśnie ten moment uznaje się za początek właściwej fabryki prochu, która przetrwała w tej lokalizacji przez kolejne stulecia.

Kto stał za budową fabryki?

Za powstanie zakładu w kształcie, który przetrwał do czasów nowożytnych, odpowiada markiz de Alenquer, Diogo da Silva e Mendonça, wicekról Portugalii w latach 1617-1621. To on zlecił królewskiemu inżynierowi Leonardo Turriano zaprojektowanie i wybudowanie obiektu, w którym zainstalowano pierwsze młyny do produkcji czarnego prochu. Wprowadzony wówczas system tzw. galgas – kamiennych kół młyńskich napędzanych siłą wody – był rozwiązaniem nowatorskim jak na tamte czasy.

Jak zorganizowana była produkcja?

Zakład rozciągał się po obu brzegach potoku Ribeira de Barcarena i dzielił się na dwie odrębne części: Fábrica de Baixo (fabrykę dolną) oraz Fábrica de Cima (fabrykę górną). Obecność cieku wodnego nie była przypadkowa – to właśnie siła wody poruszała wspomniane galgas, kamienne żarna rozdrabniające surowce do produkcji prochu na drobny pył. Taki układ pozwalał wykorzystać naturalne ukształtowanie doliny do napędzania maszyn bez potrzeby stosowania innych źródeł energii.

Co doprowadziło do zamknięcia fabryki?

Wraz z upływem czasu wyposażenie zakładu ulegało stopniowej degradacji. W 1972 roku doszło do poważnej eksplozji, która całkowicie wstrzymała wytwarzanie czarnego prochu w tym miejscu. Choć fabryka próbowała się dostosować – wprowadzano nowe rodzaje prochu, nowocześniejsze maszyny i inne źródła energii – malejąca produkcja sprawiła, że utrzymanie tak dużego zakładu przemysłowego przestało być opłacalne. Ostatecznie fabrykę zamknięto w 1988 roku.

Co znajduje się tam dzisiaj?

Gmina Oeiras nabyła obiekt w 1995 roku, a trzy lata później, w 1998 roku, teren przekształcono w otwarty kompleks przeznaczony na działalność kulturalną, rekreacyjną i rozrywkową. Fábrica da Pólvora de Barcarena stała się parkiem miejskim oraz jednym z głównych ośrodków życia kulturalnego Oeiras, wyróżniającym się organizacją wydarzeń akademickich, naukowych i artystycznych. Odbywają się tu m.in. rekonstrukcje historyczne oraz wydarzenia towarzyszące lokalnym miesiącom tematycznym poświęconym muzeom.

Najczęstsze pytania

Czy da się zwiedzić dawną fabrykę prochu? Tak, teren jest ogólnodostępnym parkiem, na którym odbywają się wydarzenia kulturalne i edukacyjne otwarte dla zwiedzających.

Czy fabryka nadal produkuje proch? Nie – produkcję zakończono ostatecznie w 1988 roku, a od 1998 roku obiekt pełni funkcję parku kulturalno-rekreacyjnego.

Dlaczego fabrykę zlokalizowano właśnie w tej dolinie? Kluczowe znaczenie miał potok Ribeira de Barcarena, którego wody napędzały kamienne młyny (galgas) używane do rozdrabniania surowców na proch.