Cerkiew Świętych Cyryla i Metodego w Kromieryżu

Cerkiew Świętych Cyryla i Metodego stoi przy Placu Słowiańskim w Kroměříżu i na pierwszy rzut oka nie pasuje do reszty miasta — bizantyjska bryła z kopułą wśród środkowoeuropejskiej zabudowy od razu zdradza, że to świątynia prawosławna, nie katolicka. I rzeczywiście: w mieście znanym głównie z barokowego Zamku Arcybiskupiego i ogrodów wpisanych na listę UNESCO, ta niewielka cerkiew opowiada zupełnie inną historię — o wojnie, wdzięczności i człowieku, który za wiarę zapłacił życiem.

Dlaczego akurat w Kroměříżu?

Odpowiedź leży w biografii jednego człowieka. Matěj Pavlík, późniejszy biskup Gorazd, uczył się w kroměřížskim gimnazjum arcybiskupim, a w latach 1905–1908 redagował w mieście katolickie pismo regionalne. Dopiero później, w 1921 roku, został biskupem morawsko-śląskim, a trzy lata potem przeszedł na prawosławie i stanął na czele odradzającej się czeskiej eparchii prawosławnej. Gdy w 1942 roku spadochroniarze, którzy dokonali zamachu na Reinharda Heydricha, ukryli się w praskiej cerkwi świętych Cyryla i Metodego, biskup Gorazd wziął na siebie odpowiedzialność za ich obecność. Niemcy stracili go 4 września 1942 roku. Kroměříż, miasto jego młodości, po wojnie postanowiła go upamiętnić.

Kto i kiedy zbudował cerkiew?

Budowę prowadzono w latach 1946–1948, tuż po zakończeniu wojny. Projekt — w charakterystycznym bizantyjskim stylu, z kopułą i surową, symetryczną bryłą — przygotował architekt archimandryta Andrej, mnich zajmujący się wznoszeniem cerkwi na terenie powojennej Czechosłowacji. Nowa świątynia miała pełnić podwójną funkcję: być miejscem kultu dla miejscowej wspólnoty prawosławnej i jednocześnie pomnikiem.

Komu jeszcze cerkiew ma oddawać hołd?

Drugim adresatem tej pamięci są żołnierze 1. Armii Rumuńskiej. To właśnie oni, walcząc w ramach 2. Frontu Ukraińskiego, wyzwalali Kroměříż w dniach 4–6 maja 1945 roku, płacąc za to wysoką cenę w zabitych i rannych. Rumuńskie oddziały wyzwoliły wówczas łącznie ponad 1700 miejscowości na terenie Czechosłowacji, a wdzięczność za tę ofiarę przetrwała długo po wojnie — w 2005 roku, podczas obchodów 60. rocznicy wyzwolenia miasta, Kroměříż odwiedził były król Rumunii Michał I.

Czy cerkiew wciąż pełni swoją funkcję?

Tak — należy do Kościoła Prawosławnego Czech i Słowacji i jest czynną świątynią parafialną, prowadzącą nabożeństwa według kalendarza juliańskiego. Miejscowa wspólnota utrzymuje własną stronę internetową z informacjami o liturgiach i historii parafii, co pokazuje, że cerkiew nie jest wyłącznie pomnikiem, lecz żywym miejscem kultu.

Najczęstsze pytania

Kim był biskup Gorazd? Matěj Pavlík, biskup Gorazd, był duchownym związanym z Kroměříżem od czasów szkolnych, który w latach 20. XX wieku przeszedł z Kościoła katolickiego na prawosławie i stanął na czele odradzającej się czeskiej eparchii. Za ukrywanie uczestników zamachu na Heydricha został stracony przez Niemców w 1942 roku.

Dlaczego cerkiew ma formę bizantyjską, skoro to Czechy? Bo jest świątynią prawosławną, a styl bizantyjski — z kopułą i symetryczną bryłą na planie krzyża — to tradycyjna forma architektury cerkiewnej, niezależnie od kraju, w którym powstaje.

Co upamiętnia ta cerkiew? Dwa wątki naraz: męczeńską śmierć biskupa Gorazda oraz ofiarę żołnierzy rumuńskich, którzy wyzwalali Kroměříż w maju 1945 roku.

Czy można zwiedzać wnętrze? Cerkiew jest czynną świątynią parafialną — najlepiej sprawdzić aktualne godziny nabożeństw i możliwość zwiedzania na stronie miejscowej wspólnoty prawosławnej przed wizytą.

Gdzie dokładnie się znajduje? Przy Placu Słowiańskim (Slovanské náměstí) w Kroměříżu, w niewielkiej odległości od historycznego centrum miasta z zamkiem i ogrodami.