býv. synagoga

Býv. synagoga w Podivínie to miejsce po dawnej żydowskiej świątyni, która przez ponad dwa stulecia była sercem jednej z dwóch żydowskich dzielnic tego morawskiego miasteczka. Sama budowla nie przetrwała do dziś, ale okoliczne uliczki dawnego getta wciąż noszą ślady historii, którą warto poznać, zanim ruszy się dalej zwiedzać okolice Břeclavi.

Gdzie leży Podivín i skąd wzięła się nazwa miasta?

Podivín leży w południowej części Moraw, około 8 km na północny zachód od Břeclavi i niespełna 220 km na południowy wschód od Pragi. W niemieckojęzycznych źródłach miasto występowało pod nazwą Kostel. Według kroniki Kosmasa z XII wieku legendarnym założycielem dawnego, dziś już nieistniejącego zamku w Podivínie miał być ochrzczony Żyd o imieniu Podiva — choć historycy traktują to raczej jako podanie niż udokumentowany fakt, to właśnie z niego miasto miało wziąć swoją nazwę.

Jak rozwijała się tutejsza społeczność żydowska?

Obecność Żydów w Podivínie wiąże się tradycyjnie z początkiem XVII wieku, choć część opracowań wskazuje na osadnictwo sięgające nawet XV wieku. Wojna trzydziestoletnia mocno przetrzebiła gminę — w 1647 roku mieszkały tu już tylko cztery żydowskie rodziny. Sytuacja zaczęła się poprawiać pod koniec stulecia, gdy do miasta napływały rodziny uciekające z Polski. W 1768 roku odnotowano 42 rodziny, a w 1787 już 81 rodzin liczących 412 osób — i ten limit liczby rodzin obowiązywał aż do połowy XIX wieku. Szczyt liczebności społeczność osiągnęła w 1857 roku, gdy w Podivínie mieszkały 684 osoby wyznania mojżeszowego, co stanowiło 31% ludności miasta. Później liczba ta systematycznie malała: 435 osób w 1900 roku (16%) i już tylko 196 osób w 1930 roku (niecałe 8%). Po drugiej wojnie światowej żydowska gmina wyznaniowa nie została w Podivínie odtworzona. Wśród miejscowych rabinów, znanych z imienia od XVII wieku, byli autorzy poważanych dzieł religijnych i filozoficznych — należeli do nich m.in. Simon Mandl, pełniący funkcję w latach 1894–99, oraz Koppel Duschinsky, rabin w latach 1904–07, który później osiadł w Londynie.

Gdzie stała synagoga i co się z nią stało?

Miasto miało dwie odrębne żydowskie dzielnice na przeciwległych krańcach — jedną na południowy zachód od rynku, liczącą ponad 20 domów wraz z synagogą i łaźnią rytualną (mykwą), oraz drugą na północ od rynku, obejmującą około 40 domów. Zabudowa obu dzielnic w dużej mierze przetrwała do naszych czasów. Synagoga stała właśnie w południowej części getta — wzniesiono ją prawdopodobnie w XVII wieku, a w XIX wieku poddano przebudowie. Budynek ucierpiał w wyniku działań wojennych w 1945 roku i został następnie rozebrany, dlatego dziś mówi się o niej wyłącznie jako o „byłej synagodze". Zachowane opisy wskazują, że była to murowana budowla w stylu typowym dla synagog środkowo- i wschodnioeuropejskich tamtej epoki.

Co jeszcze przypomina o żydowskiej przeszłości miasta?

Choć sama synagoga nie istnieje, w Podivínie zachowały się inne ślady tej historii. Pierwszy cmentarz żydowski, którego dokładna lokalizacja i wiek pozostają nieznane, przestał być używany prawdopodobnie w XVII wieku i zaginął bez śladu. Drugi cmentarz, założony być może w drugiej połowie XVII wieku i po raz ostatni powiększony w 1872 roku, znajduje się na północnym skraju miasta, około 600 m od rynku — pochówki odbywały się na nim jeszcze po drugiej wojnie światowej. Cmentarz został uszkodzony przez nazistów, ale zachował się na nim najstarszy nagrobek z 1694 roku oraz cenne przykłady barokowych i klasycystycznych macew.

Najczęstsze pytania

Czy budynek synagogi w Podivínie można dziś zobaczyć? Nie — synagoga została uszkodzona w 1945 roku i później rozebrana, więc na miejscu nie ma już oryginalnej budowli, jedynie okoliczna zabudowa dawnego getta.

Kiedy powstała synagoga w Podivínie? Prawdopodobnie w XVII wieku, a w XIX wieku była przebudowywana.

Gdzie dokładnie znajdowała się synagoga? W południowo-zachodniej części miasta, w obrębie mniejszej z dwóch żydowskich dzielnic, liczącej ponad 20 domów wraz z łaźnią rytualną.

Co jeszcze można zobaczyć związanego z historią Żydów w Podivínie? Zachowaną zabudowę dawnych dzielnic żydowskich oraz cmentarz żydowski na północnym skraju miasta z nagrobkami sięgającymi 1694 roku.