Synagogue in Hranice (Přerov District)

Synagoga w Hranicích (Hranice na Moravě, powiat Přerov) to jeden z ważniejszych śladów żydowskiego dziedzictwa środkowej Moravy. Budynek stoi przy dzisiejszej ulicy Janáčkova, w miejscu dawnej żydowskiej dzielnicy miasta, a od lat 90. XX wieku pełni funkcję miejskiej galerii sztuki.

Skąd wzięła się żydowska gmina w Hranicích?

Pierwsi Żydzi osiedlili się w Hranicích na początku XVII wieku. W 1637 roku władze potwierdziły prawo do samorządnej dzielnicy żydowskiej, w której mogło mieszkać maksymalnie 120 rodzin — głównie przy dzisiejszej Janáčkovej (dawniej Židovskiej) ulicy. Gmina rozwijała się przez kolejne stulecia: w 1728 roku mieszkało tu już 115 rodzin, a pod koniec XVIII wieku osiągnięto ustawowy limit 120 rodzin. Szczyt liczebności przypadł na rok 1857, gdy społeczność żydowska liczyła 802 osoby, czyli aż 13 procent mieszkańców całego miasta. Działała tu również żydowska szkoła, otwarta około 1770 roku, w której nauczano po niemiecku.

Jak wyglądały wcześniejsze synagogi w tym miejscu?

Zanim powstał obecny budynek, w tym samym miejscu stała drewniana synagoga, wzmiankowana już w 1629 roku. Po zniszczeniach wojny trzydziestoletniej ją odbudowano, a w 1720 roku wzniesiono w tych samych wymiarach nową, murowaną świątynię. Mieściła 50 miejsc dla mężczyzn i 45 dla kobiet. Gdy w 1836 roku gmina wystąpiła o jej powiększenie, władze odmówiły zgody — ciasnota budynku dawała się we znaki jeszcze przez kolejne dekady.

Jak powstała dzisiejsza synagoga i skąd jej styl?

Obecny budynek wzniesiono w latach 1863–1864 według projektu wiedeńskiego architekta Franza Machera, w charakterystycznym stylu mauretańsko-bizantyjskim, popularnym wówczas przy budowie synagog w Europie Środkowej. Ciekawostką jest orientacja budynku: wbrew tradycji nie skierowano go w stronę Jerozolimy, lecz na wschód — powodem była ciasna zabudowa przy Janáčkovej ulicy, która nie pozostawiała architektowi wyboru.

Co stało się z synagogą podczas II wojny światowej?

Nabożeństwa odbywały się tu do 1940 roku. Rok później okupanci zakazali modlitw, zdewastowali wnętrze i zamienili budynek w magazyn mebli. Większość żydowskich mieszkańców Hranic deportowano 22 czerwca 1942 roku do Ołomuńca, a stamtąd do getta w Terezínie i dalej do obozu Auschwitz, gdzie zginęli. Paradoksalnie to właśnie zmiana przeznaczenia budynku — na miejskie muzeum, od 1943 roku — uratowała go przed planowaną rozbiórką.

Jak wygląda synagoga dzisiaj?

W 1993 roku miasto Hranice zawarło porozumienie z gminą żydowską o bezpłatnym użytkowaniu budynku przez trzydzieści lat, w zamian zobowiązując się do kosztownej renowacji. Prace remontowe zakończono w połowie lat 90. XX wieku, a budynek otwarto jako galerię sztuki, funkcjonującą do dziś pod nazwą Galerie Synagoga. To miejsce łączy więc historię z żywą funkcją kulturalną — regularnie odbywają się tu wystawy czasowe.

Jak dotrzeć na miejsce?

Synagoga znajduje się w centrum Hranic na Moravě, przy ulicy Janáčkova, w niewielkiej odległości spacerowej od rynku i dworca kolejowego. To dogodny punkt na trasie zwiedzania miasta, który można połączyć ze spacerem po starówce i wizytą na hranickim zamku.

Najczęstsze pytania

Kiedy zbudowano obecną synagogę w Hranicích? W latach 1863–1864, według projektu wiedeńskiego architekta Franza Machera.

W jakim stylu wzniesiono budynek? W stylu mauretańsko-bizantyjskim, popularnym wśród XIX-wiecznej architektury synagogalnej w Europie Środkowej.

Dlaczego synagoga nie jest zwrócona w stronę Jerozolimy? Ze względu na ciasną zabudowę przy Janáčkovej ulicy architekt zorientował budynek w stronę wschodnią, a nie tradycyjnie ku Jerozolimie.

Czy synagogę można dziś zwiedzać? Tak — po powojennej odbudowie i renowacji z lat 90. XX wieku budynek funkcjonuje jako galeria sztuki, dostępna dla zwiedzających i organizująca wystawy czasowe.