Jewish cemetery in Hranice

Cmentarz żydowski w Hranicích (Hranice na Moravě) to jeden z najstarszych i najlepiej zachowanych żydowskich cmentarzy na Morawach, położony w spokojnej części miasta, przy ulicy Zborovské. Choć dziś odwiedza go głównie garstka turystów zainteresowanych historią, miejsce to opowiada wielowiekową historię lokalnej społeczności żydowskiej — od jej rozkwitu w czasach habsburskich po tragiczny koniec w czasie Holokaustu.

Jak dotrzeć?

Hranice leżą w kraju ołomunieckim, na trasie między Ołomuńcem a Ostrawą, co czyni je łatwo dostępnymi samochodem lub pociągiem — miasto ma własną stację kolejową na ważnej linii łączącej Moravę ze Śląskiem. Cmentarz znajduje się w obrębie miasta, przy ulicy Zborovské, na niewielkim, łagodnie nachylonym terenie o wymiarach około 50 na 60 metrów. Dojście od centrum zajmuje zwykle kilkanaście minut pieszo.

Historia społeczności i cmentarza

Pierwsi Żydzi osiedlili się w Hranicích już w XV wieku, przybywając z niedalekiego Lipníka nad Bečvou, gdzie istniała wówczas znacząca gmina. To wczesne osadnictwo okazało się jednak nietrwałe i zanikło w połowie XVI wieku. Trwała obecność społeczności żydowskiej w mieście ukształtowała się dopiero w XVII wieku, a sam cmentarz powstał w tym okresie — z inicjatywy miejscowej gminy żydowskiej, w czasie odbudowy życia miejskiego po latach wojny trzydziestoletniej.

Najstarszy odczytywalny nagrobek na cmentarzu pochodzi z 1686 roku, choć wiele wcześniejszych płyt zatarł czas. Miejsce służyło nie tylko Żydom z Hranic, ale również społecznościom z okolicznych miasteczek — Potštátu, Odier, Nowego Jičína, Valašského Meziříčí i Vsetína — co świadczy o jego regionalnym znaczeniu. Szacuje się, że w XVIII i XIX wieku odbyło się tu około tysiąca pochówków, a łącznie na cmentarzu zachowało się dziś około 400 nagrobków, głównie z XIX i XX wieku. Ostatni pochówek miał miejsce w 1965 roku.

Gmina żydowska w Hranicích przeżywała swój rozkwit w XVIII i XIX wieku — w 1753 roku w mieście mieszkało już 115 rodzin wyznania mojżeszowego, a w 1857 roku liczba mieszkańców żydowskich sięgnęła 802 osób. Około 1770 roku otwarto żydowską szkołę, w której uczono także po niemiecku. Z czasem jednak wielu mieszkańców przenosiło się do większych miast, co stopniowo zmniejszało liczebność lokalnej społeczności.

Na cmentarzu znajdują się groby kilku postaci znanych poza samymi Hranicami. W 1858 roku pochowano tu Juliusa Freuda, brata Sigmunda Freuda, twórcy psychoanalizy. Swoje miejsce spoczynku ma tu również Oskar Kafka, kuzyn pisarza Franza Kafki — obie nekropolie łączą Hranice z dwoma najbardziej znanymi nazwiskami środkowoeuropejskiej kultury XIX i XX wieku.

Czasy Holokaustu i losy cmentarza w XX wieku

Los żydowskiej społeczności Hranic, podobnie jak większości gmin na terenie okupowanych Czech i Moraw, przypieczętowała II wojna światowa. Deportacje zaczęły się w 1941 roku, a 22 czerwca 1942 roku większość żydowskich mieszkańców miasta wywieziono do Ołomuńca, skąd trafili do obozu koncentracyjnego w Terezinie, a następnie do Auschwitz, gdzie zginęli. Sam cmentarz uległ zniszczeniom w czasie okupacji niemieckiej. W 1989 roku przeszedł częściową rozbiórkę, a w 1994 roku poddano go renowacji, dzięki czemu dziś można oglądać zachowane nagrobki w względnie dobrym stanie.

Kiedy przyjechać?

Cmentarz, jako miejsce na wolnym powietrzu, najlepiej odwiedzać wiosną i latem, gdy dłuższe dni pozwalają spokojnie przejść między nagrobkami i odczytać hebrajskie inskrypcje. Jesień bywa dobrym wyborem dla tych, którzy szukają spokoju i mniejszego ruchu turystycznego. Warto pamiętać o kulturze odwiedzania miejsc żydowskiej pamięci — cichym, refleksyjnym zachowaniu — a przed wizytą sprawdzić aktualne godziny otwarcia u lokalnej gminy lub w informacji turystycznej w Hranicích.

Najczęstsze pytania

Kiedy powstał cmentarz żydowski w Hranicích? Cmentarz założono w XVII wieku, w okresie odbudowy trwałej społeczności żydowskiej w mieście; najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z 1686 roku.

Kto jest pochowany na tym cmentarzu? Wśród około 400 zachowanych nagrobków znajdują się groby Juliusa Freuda, brata Sigmunda Freuda, oraz Oskara Kafki, kuzyna Franza Kafki.

Czy cmentarz nadal jest dostępny do odwiedzania? Tak, po renowacji w 1994 roku cmentarz jest dostępny dla odwiedzających, choć warto sprawdzić aktualne godziny otwarcia przed przyjazdem.

Co stało się ze społecznością żydowską Hranic w czasie II wojny światowej? Większość żydowskich mieszkańców deportowano w 1942 roku do Ołomuńca, a następnie do Terezina i Auschwitz, gdzie zginęli — miejscowa gmina praktycznie przestała istnieć.