Synagoga w Rychnovie nad Kněžnou

Synagoga w Rychnovie nad Kněžnou stoi przy ulicy Palackého, w mieście Rychnov nad Kněžnou w kraju hradeckim, na czeskim Podorliczu, kilkanaście kilometrów od granicy z Polską. Piętrowa, barokowo-klasycystyczna budowla dziś nie służy już modlitwie — mieści muzeum poświęcone historii miejscowych Żydów i pamięci pisarza Karla Poláčka.

Kiedy powstała synagoga, którą można dziś zobaczyć?

Budynek stojący przy Palackého nie jest pierwszą synagogą w mieście. Starsza świątynia, wzniesiona jeszcze w połowie XVII wieku, spłonęła doszczętnie w wielkim pożarze w 1779 roku. Miejscowa gmina żydowska nie zwlekała długo — już w latach 1781–1782 postawiono nowy, murowany, piętrowy budynek w stylu łączącym barok z klasycyzmem. To właśnie ta konstrukcja, po kolejnych przebudowach, dotrwała do naszych czasów.

Co przetrwała budowla przez ponad dwa wieki?

Historia synagogi to seria pożarów, napraw i modernizacji. Kolejny wielki pożar w 1830 roku poważnie uszkodził budynek, co wymusiło gruntowny remont. Świątynię odnawiano ponownie w 1898 roku, a w 1913 roku przeprowadzono modernizację wnętrza — najpewniej dostosowując je do zmieniających się potrzeb coraz mniejszej już wtedy gminy. Nabożeństwa odbywały się tu nieprzerwanie aż do wybuchu drugiej wojny światowej.

Co stało się z synagogą w czasie wojny i po niej?

Wojna oznaczała koniec życia religijnego w budynku. Synagoga została zdewastowana, a jej wyposażenie rozkradzione. Po wojnie, gdy społeczność żydowska w mieście praktycznie przestała istnieć, budynek stracił swoją pierwotną funkcję — służył jako magazyn, a przez pewien czas mieściła się w nim nawet sprzedaż gazu. Dopiero dekady później budowla odzyskała godne przeznaczenie.

Jak wygląda i czemu służy synagoga dzisiaj?

Gruntowną odbudowę przeprowadzono w latach 90. XX wieku. Uroczyste otwarcie odrestaurowanego obiektu odbyło się w maju 1995 roku, z udziałem izraelskiego ambasadora dr. Moshe Yegara — było to jedno z pierwszych dużych przedsięwzięć odnowy żydowskiego dziedzictwa w Czechach po upadku komunizmu. Od tego czasu w synagodze działa Żydowskie Muzeum Podorlicka oraz Pamiątka Karla Poláčka, poświęcona urodzonemu w regionie pisarzowi żydowskiego pochodzenia. W 2002 roku przy południowej elewacji budynku odsłonięto pomnik upamiętniający ofiary Holokaustu spośród miejscowej społeczności.

Jaka była żydowska społeczność Rychnova?

Obecność Żydów w mieście potwierdzają zapisy sięgające 1604 roku, a w 1657 roku hrabia Franz Karl I. Kolowrat-Liebsteinsky zatwierdził statuty tutejszej gminy żydowskiej — uznaje się je za najstarsze znane statuty gminne na terenie Czech. Liczebność społeczności sięgnęła szczytu w połowie XIX wieku, gdy w mieście mieszkało około 400 Żydów. Później, wraz z migracją do większych miast, liczba ta systematycznie malała — w 1930 roku odnotowano już tylko 71 osób wyznania mojżeszowego.

Najczęstsze pytania

Gdzie dokładnie znajduje się synagoga? Przy ulicy Palackého w Rychnovie nad Kněžnou, w kraju hradeckim (współrzędne: 50,1627 N, 16,2762 E).

Czy synagogę można zwiedzać? Tak — w budynku działa Żydowskie Muzeum Podorlicka oraz ekspozycja poświęcona pisarzowi Karlowi Poláčkowi.

Czy to pierwotny budynek synagogi? Nie do końca. Obecna bryła pochodzi z lat 1781–1782 i zastąpiła starszą synagogę z połowy XVII wieku, zniszczoną w pożarze w 1779 roku.

Czy przy synagodze zachował się ślad po dawnej społeczności żydowskiej? Tak, w mieście znajduje się także żydowski cmentarz założony w 1588 roku, na którym ostatnie pochówki miały miejsce jeszcze przed drugą wojną światową.