Protektorátní hranice

Protektorátní hranice to miejsce upamiętniające dawną granicę Protektoratu Czech i Moraw, która w latach 1939–1945 przebiegała bezpośrednio przez wieś Žďárek, leżącą w powiecie liberockim, na wschodnim skraju gminy Turnov, przy granicy z powiatem Jablonec nad Nisou. Žďárek pełnił wtedy rolę ostatniej miejscowości Protektoratu — nieszczęsna granica biegła tuż za wsią, w kierunku Jílového, oddzielając okupowane przez Niemców tereny wewnętrzne od obszarów włączonych do Rzeszy po zajęciu Sudetów.

Skąd wzięła się ta granica?

Linia graniczna w Žďárku jest bezpośrednią konsekwencją dyktatu monachijskiego z 1938 roku, na mocy którego Czechosłowacja została zmuszona do oddania Niemcom terenów pogranicznych zamieszkanych w większości przez ludność niemieckojęzyczną. W wyniku tej decyzji przez kolejne siedem lat, aż do zakończenia wojny w 1945 roku, Žďárek znalazł się dosłownie na granicy dwóch reżimów administracyjnych — pozostałej części ziem czeskich, przekształconej w Protektorat Czech i Moraw pod niemiecką kontrolą, oraz terenów wcielonych bezpośrednio do III Rzeszy. Mieszkańcy wsi żyli więc przez cały okres okupacji w cieniu granicznego przejścia, które dzieliło niegdyś jednolity region na dwie odrębne strefy administracyjne i kontrolne.

Jak wyglądało życie przygranicznej wsi?

Fakt, że Žďárek stał się miejscowością graniczną, miał długofalowe konsekwencje sięgające daleko poza sam okres wojny. Ze względu na swoje szczególne położenie wieś pozostawała administracyjnie związana z powiatem turnowskim aż do reorganizacji podziału administracyjnego państwa w 1960 roku — echo dawnej granicznej roli utrzymywało się więc jeszcze przez piętnaście lat po jej faktycznym zniesieniu. Sama nazwa miejscowości nie ma nic wspólnego z historią graniczną: Žďárek wywodzi się od słowa „žďářit”, oznaczającego dawniej wypalanie lub karczowanie lasu pod uprawę zbóż, a pierwsze wzmianki o wsi pochodzą już z 1600 roku, a więc na długo przed dramatycznymi wydarzeniami XX wieku.

Co warto dziś zobaczyć w okolicy?

Współczesny Žďárek leży malowniczo między Turnovem a Hodkovicami nad Mohelką, na wysokościach sięgających od 342 m n.p.m. w dolinie potoku Mohelka do 488 m n.p.m. na wzgórzu Hrobka. To urozmaicone ukształtowanie terenu sprawia, że okolica jest chętnie odwiedzana przez turystów pieszych i rowerowych szukających spokojnych tras z widokiem na Pogórze Karkonoszy. We wsi znajduje się także pomnik poświęcony poległym w I wojnie światowej, stojący nieopodal siedziby urzędu gminy — świadectwo, że historia XX wieku odcisnęła na tym miejscu piętno wielokrotnie, nie tylko za sprawą granicy protektoratu.

Najczęstsze pytania

Dlaczego przez Žďárek prowadziła granica protektoratu? Ponieważ w wyniku dyktatu monachijskiego z 1938 roku pobliskie tereny przygraniczne zostały włączone do Niemiec, a Žďárek znalazł się jako ostatnia miejscowość po stronie Protektoratu Czech i Moraw.

Jak długo granica istniała? Granica funkcjonowała od 1938–1939 roku aż do zakończenia wojny i likwidacji Protektoratu w 1945 roku.

Czy granica wpłynęła na późniejszą historię wsi? Tak — z powodu wcześniejszego statusu granicznego Žďárek pozostał częścią powiatu turnowskiego aż do reformy administracyjnej z 1960 roku.

Czy nazwa wsi nawiązuje do granicy? Nie, nazwa pochodzi od słowa „žďářit” związanego z wypalaniem lasu pod uprawę i jest dużo starsza niż epizod graniczny — pierwsze wzmianki o Žďárku sięgają 1600 roku.