Památce židovských občanů

Ku pamięci obywateli żydowskich (czes. Památce židovských občanů) to skromne miejsce pamięci we wsi Brusná, która od 1996 roku jest częścią miasteczka (městys) Lomnice, w powiecie Brno-venkov, w kraju południowomorawskim w Czechach.

[DRAFT — szkic roboczy. Fakty poniżej dotyczące konkretnego obiektu w Brusnej nie zostały potwierdzone w dostępnych źródłach; opis oparto na udokumentowanej historii żydowskiej całej gminy Lomnice, do której Brusná administracyjnie należy. Przed publikacją wymaga uzupełnienia o dane odnoszące się bezpośrednio do tego miejsca.]

Co oznacza ta nazwa?

Sama nazwa – „Ku pamięci obywateli żydowskich" – wskazuje, że chodzi o pomnik lub tablicę pamiątkową poświęconą lokalnej społeczności żydowskiej, najprawdopodobniej w związku z Holokaustem. Dostępne źródła nie potwierdzają jednak, kiedy obiekt powstał, kto go ufundował ani jaką ma dokładnie formę (tablica, głaz pamiątkowy czy pomnik).

Dlaczego akurat ten region?

Brusná leży w gminie Lomnice, która przez ponad dwa stulecia była jednym z ważniejszych ośrodków żydowskich na Morawach. Samodzielna społeczność żydowska ukształtowała się tu na początku XVIII wieku – pierwsi osadnicy przybyli w 1709 roku z pobliskich Lysic, zaproszeni przez hrabiego Antonína Amata Serényiho. W górnej części miasteczka powstała odrębna dzielnica żydowska, dziś znana jako Plac Żydowski i ulica Josefa Uhra. Od 1850 do 1919 roku funkcjonowała tam samodzielna żydowska gmina polityczna, którą następnie połączono z Lomnicą; z powodu migracji mieszkańców do dużych miast gminę rozwiązano ostatecznie w 1928 roku.

W dzielnicy żydowskiej stoi synagoga wzniesiona w latach 1792–1794 w stylu późnobarokowym, na miejscu starszej, drewnianej modlitewni. Nieopodal zachował się żydowski cmentarz założony na początku XVIII wieku, z ponad 500 nagrobkami – najstarszy zachowany kamień nagrobny pochodzi z 1716 roku. Przy wejściu na cmentarz stoi dawna kostnica, w której dziś mieści się niewielka ekspozycja poświęcona historii miejscowej gminy żydowskiej.

Jak Holokaust zmienił ten region?

Wielowiekowa obecność Żydów w Lomnicy i okolicach została brutalnie przerwana w czasie II wojny światowej – większość mieszkańców żydowskiego pochodzenia zginęła w Holokauście. Pamięć o nich upamiętniono już po wojnie: w czerwcu 1997 roku, przy okazji ponownego otwarcia synagogi, na jej południowej elewacji odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą ofiarom nazistowskiego ludobójstwa. W 2011 roku w Lomnicy położono pierwsze „kamienie pamięci" (Stolpersteine), upamiętniające m.in. rodziny Bleiweisów i Liebesnych, deportowane i zamordowane podczas wojny.

Obiekt w samej Brusnej wpisuje się w ten szerszy kontekst pamięci o żydowskich mieszkańcach regionu, choć – w odróżnieniu od tablicy przy synagodze czy kamieni pamięci w Lomnicy – jego własna historia (data powstania, fundator, okoliczności odsłonięcia) nie jest jak dotąd udokumentowana w dostępnych, ogólnodostępnych źródłach.

Najczęstsze pytania

Co dokładnie upamiętnia ten obiekt w Brusnej? Nazwa wskazuje na pamiątkę poświęconą żydowskim mieszkańcom regionu, najprawdopodobniej ofiarom Holokaustu. Szczegóły dotyczące samego obiektu (forma, data, fundator) nie zostały potwierdzone.

Czy Brusná ma odrębną historię żydowską, czy to część historii Lomnicy? Brusná jest od 1996 roku administracyjną częścią gminy Lomnice, która miała jedną z najznaczniejszych społeczności żydowskich na Morawach – to ta historia stanowi najbliższy udokumentowany kontekst dla tego miejsca.

Co jeszcze w Lomnicy wiąże się z historią żydowską? Dzielnicę żydowską z synagogą z lat 1792–1794, żydowski cmentarz z ponad 500 nagrobkami (najstarszy z 1716 roku) oraz kamienie pamięci (Stolpersteine) upamiętniające deportowane rodziny, pierwsze położone w 2011 roku.