New Jewish cemetery in Prostějov

Nowy cmentarz żydowski w Prościejowie to trzeci z kolei żydowski cmentarz założony na terenie miasta i jedno z miejsc, które dziś przypominają o niegdyś licznej społeczności żydowskiej Prościejowa. Pierwszy pochówek odbył się tu 12 kwietnia 1908 roku, a nekropolia powstała jako sąsiad cmentarza miejskiego, do którego przylega od strony dwóch wewnętrznych granic. Od strony zewnętrznej cały teren otacza ceglany mur.

Gdzie znajduje się cmentarz?

Nekropolia leży za ulicą Brněnská, w bezpośrednim sąsiedztwie prościejowskiego cmentarza miejskiego. Oba cmentarze, miejski i żydowski, są dziś chronione jako zabytki kultury — status ten cmentarz żydowski otrzymał w 1958 roku.

Jak wyglądało wejście na cmentarz?

Węższa, zachodnia strona cmentarza była pierwotnie zamknięta okazałą neobarokową bramą z półkolumnami, tympanonem i wazami zdobiącymi jej szczyt. Na belkowaniu bramy umieszczono hebrajski napis — cytat ze Starego Testamentu, który w tłumaczeniu brzmi: „Włożyłem w was mojego ducha i ożyliście". Górna, zdobiona część murowanej bramy została jednak rozebrana, najprawdopodobniej po zakończeniu II wojny światowej. Wzdłuż głównej osi wejściowej stoi też dom przedpogrzebowy, pełniący funkcję ceremonialną.

Co się stało z cmentarzem podczas wojny?

Pierwotna powierzchnia nekropolii wynosiła 18 050 m². Do dziś zachowało się jedynie 6 195 m² — reszta terenu została zniszczona w 1943 roku, w okresie okupacji, gdy cmentarze żydowskie na terenach kontrolowanych przez nazistowskie Niemcy padały ofiarą dewastacji i konfiskaty gruntu. Ta strata trwale zmieniła kształt i zasięg nekropolii, która dziś zajmuje jedynie ułamek dawnego obszaru.

Czy cmentarz jest dziś odnawiany?

Tak. Od wielu lat prowadzona jest tu zabytkowa odnowa, wspierana dotacjami miasta Prościejów. Celem tych działań jest nie tylko zachowanie fizycznej substancji cmentarza — nagrobków, muru, pozostałości bramy i domu przedpogrzebowego — ale też przywrócenie miejsca do świadomości mieszkańców jako części historii i „duchowej mapy" miasta. Wysiłki te wpisują się w szerszy ruch dokumentowania i ratowania żydowskiego dziedzictwa Prościejowa, miasta określanego niegdyś mianem „hanackiej Jerozolimy" ze względu na wielkość i znaczenie tutejszej gminy żydowskiej.

Najczęstsze pytania

Kiedy powstał Nowy cmentarz żydowski w Prościejowie? Pierwszy pochówek miał miejsce 12 kwietnia 1908 roku — od tej daty datuje się powstanie nekropolii.

Dlaczego cmentarz nazywa się „nowy"? Ponieważ jest to trzeci z kolei cmentarz żydowski na terenie Prościejowa — wcześniejsze nekropolie gminy żydowskiej istniały w innych miejscach miasta, a ta powstała jako kolejna, młodsza lokalizacja pochówków.

Czy zachowała się oryginalna brama wejściowa? Częściowo. Dolna część murowanej, neobarokowej bramy przetrwała, ale jej górna, zdobiona partia z tympanonem i wazami została rozebrana, prawdopodobnie po II wojnie światowej.

Jak duży jest dziś cmentarz w porównaniu z pierwotnym założeniem? Obecna powierzchnia to 6 195 m², czyli niewiele więcej niż jedna trzecia pierwotnych 18 050 m² — resztę terenu utracono w 1943 roku.

Czy cmentarz można zwiedzać? Nekropolia znajduje się przy cmentarzu miejskim za ulicą Brněnská i jako zabytek kultury podlega ochronie konserwatorskiej; trwające prace rewitalizacyjne mają na celu udostępnienie jej historii szerszej publiczności.