Motmolen

Motmolen to zabytkowy młyn wodny na rzece Jeker (a właściwie na jej odnodze, kanale Overslag) w Tongeren, jednym z najstarszych miast Belgii, we flamandzkiej prowincji Limburgia. To miejsce łączy w sobie historię średniowiecznego młynarstwa z industrialną historią zaopatrzenia miasta w wodę pitną — rzadkie połączenie, które sprawia, że Motmolen jest dziś unikatowym zabytkiem techniki.

Skąd wzięła się nazwa i jaka jest historia młyna?

Motmolen powstał jako młyn przymusowy (monopolowy), należący do biskupstwa Liège — podobnie jak sąsiedni Moutmolen przy Moerenpoort. Mieszkańcy okolicznych wsi byli zobowiązani mleć zboże właśnie tutaj, co zapewniało biskupom stały dochód. 27 marca 1618 roku książę-biskup Ferdynand Bawarski oddał młyn w wieczystą dzierżawę miastu Tongeren — data ta jest jednym z nielicznych precyzyjnie udokumentowanych momentów w historii obiektu. W 1830 roku młyn przebudowano na młyn zbożowy, kontynuując jego pierwotną, spożywczą funkcję przez kolejne dekady.

Jak młyn zamienił się w stację pomp?

Prawdziwy przełom nastąpił na przełomie XIX i XX wieku. W 1903 roku Motmolen przeszedł na własność gminy i został przebudowany w stację pomp hydraulicznych, tłoczącą wodę źródlaną ze źródła Daalbron koło wsi Lauw do miejskiej sieci wodociągowej Tongeren. Od 1905 roku młyn stał się kluczowym ogniwem systemu zaopatrzenia w wodę pitną dla całego obszaru miejskiego i pełnił tę funkcję nieprzerwanie aż do 1978 roku — a więc przez 75 lat.

Instalację pompową z 1903 roku zbudowała firma J. Heinrichsa z Hodimont-Verviers. Zachowany do dziś budynek młyna z końca XIX wieku kryje w sobie kompletne wyposażenie techniczne: żelazne koło wodne podsiębierne z drewnianymi łopatkami (z 1903 roku), koło zębate przenoszące ruch obrotowy na dwie pompy tłokowe, które przepychały wodę do zbiornika wyrównawczego. Stamtąd woda trafiała podziemnym rurociągiem do wież ciśnień zaopatrujących miasto. Od 1936 roku instalację zaczęto stopniowo elektryfikować, montując dwie pompy elektryczne — technologia mechaniczna i elektryczna współistniały więc przez pewien czas w tym samym budynku.

Co warto wiedzieć o ochronie i stanie obiektu dzisiaj?

Motmolen otrzymał status zabytku chronionego 2 lipca 1986 roku, co uchroniło unikatowy kompleks przed rozbiórką po zakończeniu jego funkcji technicznej. W 2000 roku przeprowadzono gruntowną restaurację całego kompleksu młyńskiego, dzięki czemu odwiedzający mogą dziś zobaczyć zarówno oryginalne koło wodne, jak i historyczne pompy tłokowe niemal w takiej postaci, w jakiej pracowały jeszcze w XX wieku.

Dlaczego warto odwiedzić Motmolen?

Motmolen to rzadki przykład obiektu, który przeszedł pełną transformację — od młyna zbożowego, przez stację pomp wodociągowych, aż po chroniony zabytek techniki. Dla miłośników historii przemysłu i dawnej infrastruktury miejskiej to miejsce pokazujące, jak siła wody napędzała nie tylko młyny, ale i całe systemy zaopatrzenia miast w wodę pitną na długo przed erą elektryczności. Lokalizacja w Tongeren, mieście z bogatą historią rzymską i średniowieczną, sprawia, że wizytę w Motmolen łatwo połączyć ze zwiedzaniem innych zabytków regionu.

Najczęstsze pytania

Czym był Motmolen? Młynem wodnym na rzece Jeker/kanale Overslag w Tongeren, początkowo młynem monopolowym biskupstwa Liège, później młynem zbożowym.

Od kiedy do kiedy pełnił funkcję stacji pomp? Od 1903 do 1978 roku pompował wodę źródlaną z Daalbron koło Lauw do sieci wodociągowej Tongeren.

Kiedy objęto go ochroną zabytkową? 2 lipca 1986 roku, a w 2000 roku obiekt gruntownie odrestaurowano.

Co zachowało się z oryginalnego wyposażenia? Żelazne koło wodne podsiębierne z 1903 roku, koło zębate oraz dwie pompy tłokowe, a także ślady późniejszej elektryfikacji z 1936 roku.