Králova pila

Králova pila to zabytkowy, drewniany młyn wodny z przybudowaną piłą tartaczną, stojący nad rzeką Chrudimką w osadzie Milesimov, wchodzącej w skład gminy Všeradov na czeskiej Wysoczyźnie Żďárskiej. Obiekt jest chroniony jako nieruchomy zabytek kultury Republiki Czeskiej i uchodzi za najstarszą zachowaną drewnianą budowlę młyna wodnego z tartakiem w Czechach.

Gdzie się znajduje?

Všeradov to niewielka podgórska gmina w powiecie Chrudim, w kraju pardubickim, leżąca w obszarze chronionego krajobrazu Žďárské vrchy, na południowy zachód od miasta Hlinsko. Gminę tworzą dwie małe osady — Milesimov i Jasné pole — a łącznie mieszka tu około 150 osób. To właśnie w Milesimowie, tuż nad brzegiem Chrudimki, stoi Králova pila. Region Hlinecka słynie z zachowanych zabytków ludowego budownictwa drewnianego, a najbliższą okolicę warto łączyć w podróży ze zwiedzaniem innych obiektów tego typu w kraju pardubickim.

Skąd wzięła się nazwa?

Według miejscowego podania piłę wodną w tym miejscu kazał wznieść czeski król Wacław II w 1302 roku — stąd przymiotnik „królewska" (Králova) w nazwie obiektu. Legenda ta, choć trudna do zweryfikowania źródłowo, funkcjonuje w lokalnej tradycji od pokoleń. Pierwsza pisemna wzmianka o samym młynie pochodzi jednak dopiero z 1651 roku i wymienia z imienia młynarza Jana Kumpána. Budynek młyna przebudowano następnie w 1745 roku, nadając mu formę zachowaną w dużej mierze do dziś.

Jak zbudowany jest młyn i piła?

Králova pila to przyziemny, roubený, czyli zrębowy (drewniany, wieńcowy) młyn wodny na spodnią wodę, do którego ściany dobudowano prostą piłę tartaczną z pojedynczym trakiem. Konstrukcja piły miała archaiczny charakter — drewniany suwak, wózek i koło zamachowe, a napęd traka od koła wodnego przenosił drewniany zębnik osadzony na wale. Dopiero na początku XX wieku te drewniane elementy przekładni zastąpiono metalowymi, co zwiększyło trwałość mechanizmu. Warto zwrócić uwagę na sam sposób osadzenia piły przy ścianie młynicy — dobudówka, pracująca przez 148 lat (1796–1944), swoim ciężarem spowodowała trwałe osiadanie konstrukcji: ściana od strony wody wraz z zrębem obniżyła się o 50 centymetrów.

Czy można zwiedzić obiekt?

Nie. Králova pila jest dziś stale zamieszkana i pozostaje prywatną posesją, niedostępną do zwiedzania od środka. Turyści mogą oglądać budynek jedynie z zewnątrz, z zachowaniem szacunku dla prywatności mieszkańców — warto pamiętać, że to wciąż czyjś dom, a nie muzeum pod otwartym niebem.

Dlaczego to miejsce jest ważne?

Králova pila a mlýn to unikatowy w skali kraju przykład ludowego budownictwa technicznego — połączenie młyna wodnego i piły tartacznej pod jednym, w pełni drewnianym dachem, zachowane w formie starszej niż jakikolwiek inny tego typu obiekt w Czechach. Z tego powodu wpisano go na listę nieruchomych zabytków kultury Republiki Czeskiej, co chroni budynek przed rozbiórką lub przebudową niezgodną z jego historycznym charakterem.

Kiedy przyjechać?

Ponieważ obiekt ogląda się wyłącznie z zewnątrz, najlepszą porą na wizytę jest wiosna lub lato, gdy dolina Chrudimki i okoliczne łąki Žďárskich vrchów prezentują się najbardziej malowniczo, a szlaki piesze i rowerowe w regionie są w pełni przejezdne. Jesienią i zimą dostęp do samej osady bywa trudniejszy ze względu na pogodę typową dla podgórskiego terenu.

Najczęstsze pytania

Czym jest Králova pila? To zabytkowy, drewniany młyn wodny z przybudowaną piłą tartaczną, stojący nad rzeką Chrudimką w Milesimowie, części gminy Všeradov.

Skąd wzięła się nazwa „Králova"? Według miejscowego podania piłę wodną w tym miejscu miał kazać wybudować czeski król Wacław II w 1302 roku.

Czy młyn można zwiedzać od środka? Nie — obiekt jest dziś stale zamieszkany jako prywatna posesja i nie jest otwarty dla zwiedzających.

Dlaczego Králova pila jest chroniona jako zabytek? Ponieważ jest najstarszą zachowaną drewnianą budowlą młyna wodnego z piłą tartaczną w Czechach — unikatowym przykładem ludowego budownictwa technicznego.