Jewish cemetery in Volary

Cmentarz żydowski w Volarech to jedno z najbardziej wstrząsających miejsc pamięci na Szumawie – niewielki, cichy teren na skraju miasta, który upamiętnia ofiary marszu śmierci z 1945 roku. W przeciwieństwie do większości zabytkowych nekropolii żydowskich w Czechach, to miejsce nie powstało wraz z lokalną gminą wyznaniową – w samych Volarech żydowska społeczność praktycznie nie istniała (w 1930 roku mieszkała tu tylko jedna osoba wyznania mojżeszowego). Cmentarz narodził się z tragedii ostatnich dni II wojny światowej.

Skąd wzięło się to miejsce pochówku?

W maju 1945 roku, tuż po zakończeniu wojny w Europie, w okolicach Volar odnaleziono masowy grób. Znajdowały się w nim ciała kobiet i dziewcząt żydowskich, ofiar ewakuacyjnego marszu śmierci z podobozu Helmbrechts (filii obozu koncentracyjnego Flossenbürg), powiązanego pośrednio z systemem obozów wokół Grünbergu i Auschwitz. Więźniarki – Polki, Węgierki, obywatelki Związku Radzieckiego i Czechosłowacji – zmarły w ciągu 29 dni marszu, wycieńczone głodem i chorobami lub zastrzelone, gdy nie mogły dalej iść. Pod nadzorem żydowskiego kapelana 5. Dywizji Piechoty armii amerykańskiej, Hermana Dickera, niemieccy cywile zostali zobowiązani do ekshumacji zwłok i godnego pochówku ofiar. 22 maja 1945 roku pochowano tu 95 kobiet oraz jednego mężczyznę – radzieckiego więźnia zamordowanego przez nazistów.

Co wyróżnia ten cmentarz na tle innych miejsc pamięci?

Cmentarz w Volarech jest unikatowy w skali europejskiej z jednego istotnego powodu: to jedyne znane miejsce pochówku ofiar Holokaustu, gdzie na nagrobkach umieszczono imiona i nazwiska pomordowanych. W większości miejsc kaźni i masowych grobów ofiary pozostają bezimienne, upamiętnione jedynie zbiorową tablicą. Tutaj każda z 96 płaskich, marmurowych płyt nagrobnych – w formie typowej dla XX wieku – nosi konkretne imię i nazwisko, przywracając ofiarom tożsamość odebraną im w czasie wojny. Nagrobki stoją w oryginalnych miejscach ustalonych podczas pochówku w 1945 roku.

Jak zmieniał się status cmentarza po wojnie?

Przez dekady komunizmu miejsce to nie miało oficjalnego statusu żydowskiego cmentarza w pełnym tego słowa znaczeniu – funkcjonowało raczej jako symboliczne miejsce pochówku ofiar wojny. Dopiero na przełomie lat 1989–1990, wraz z przemianami politycznymi w Czechosłowacji i odzyskaniem możliwości swobodnego upamiętniania ofiar Holokaustu, cmentarz zyskał status miejsca pamięci uznawanego i pielęgnowanego jako symboliczny cmentarz żydowski.

Dlaczego warto tu przyjechać?

To miejsce nie przyciąga turystów architekturą czy rozmiarem – jest kameralne i skromne. Jego siła tkwi w historii i w geście, jaki za nim stoi: nadaniu ofiarom imion tam, gdzie historia próbowała je wymazać. Odwiedzenie cmentarza w Volarech to lekcja o ostatnich, najbardziej brutalnych tygodniach wojny w Europie Środkowej – o marszach śmierci, które kosztowały życie tysięcy więźniów obozów koncentracyjnych ewakuowanych przed nadciągającą Armią Czerwoną. To także przystanek dla podróżujących po Szumawie, którzy szukają miejsc łączących historię regionu z szerszą historią XX wieku.

Najczęstsze pytania

Czy w Volarech istniała gmina żydowska? Nie, w mieście nie funkcjonowała zorganizowana społeczność żydowska – w 1930 roku mieszkała tu jedna osoba wyznania mojżeszowego.

Ile osób pochowano na cmentarzu? 96 osób – 95 kobiet i dziewcząt oraz jeden mężczyzna, upamiętnionych na tyluż nagrobkach.

Skąd pochodziły ofiary? Z Węgier, Polski, Związku Radzieckiego i Czechosłowacji – więźniarki ewakuowane w marszu śmierci z podobozu Helmbrechts.

Co czyni to miejsce wyjątkowym? To jedyny znany cmentarz Holokaustu w Europie, gdzie na nagrobkach podano imiona i nazwiska ofiar zamiast pozostawić je bezimiennymi.