Jewish cemetery in Moravské Budějovice

Żydowski cmentarz w Morawskich Budziejowicach to jedno z niewielu materialnych świadectw obecności społeczności żydowskiej w tym niewielkim mieście na Wysoczyźnie Czesko-Morawskiej. Nekropolia leży około 2 km na południowy zachód od tamtejszego zamku, przy drodze prowadzącej do Vranína, niedaleko zapory stawu Nový u háje. Miejsce jest ogólnodostępne i można je odwiedzić bez ograniczeń.

Jak wyglądała historia Żydów w Morawskich Budziejowicach?

Żydzi osiedlali się w okolicy już w drugiej połowie XIV wieku, jednak ich obecność w samym mieście była przez stulecia przerywana. Gminę wspominają źródła w kontekście fali pogromów po oskarżeniach o profanację hostii w 1338 roku, a w 1564 roku Żydzi zostali z miasta wypędzeni. Przez kolejne dwa wieki w Morawskich Budziejowicach nie mieszkał żaden Żyd — dopiero w 1774 roku osiedlił się tu dzierżawca tytoniu, a w 1808 roku kolejny Żyd wydzierżawił gorzelnię. Na tej podstawie stopniowo odbudowała się lokalna społeczność: w 1848 roku liczyła 19 osób, w 1869 roku — 58, w 1890 roku — 127, a w 1900 roku — 97. Gmina wyznaniowa powstała formalnie w 1867 roku, a status uznanej gminy żydowskiej uzyskała w 1890 roku.

Skąd wziął się obecny cmentarz?

Zmarli chowani byli początkowo na cmentarzach sąsiednich miejscowości — w Trzebiczu, Jemnicy i Policach, ponieważ własna nekropolia gminy zanikła jeszcze w XVIII wieku. Obecny cmentarz założono w 1908 roku, a pierwszy pochówek odbył się 11 maja 1909 roku. Przez ponad trzy dekady służył lokalnej społeczności, przyjmując także zmarłych z pobliskich miejscowości — Jaroměřic nad Rokytnou, Hostimi i Blížkovic. Łącznie zachowało się na nim 49 nagrobków.

Co można dziś zobaczyć na terenie cmentarza?

Największym obiektem jest dom przedpogrzebowy, utrzymany w charakterystycznej czerwono-białej kolorystyce. Wewnątrz zachowała się sala obrzędowa ze śladami dekoracji w postaci gwiazd Dawida oraz dawna kostnica. Obok stoi dom dozorcy z 1928 roku, zamieszkany do dziś — od około 2008 roku mieszka w nim rodzina Josefa Bacílka. Cały zespół — cmentarz, sala obrzędowa i dom dozorcy — stanowi jedyną trwałą pamiątkę po żydowskiej społeczności miasta.

Co stało się ze społecznością żydowską podczas II wojny światowej?

W 1942 roku pozostali w mieście Żydzi zostali deportowani przez okupacyjne władze niemieckie do obozów zagłady, a wyposażenie synagogi trafiło do Centralnego Muzeum Żydowskiego w Pradze. Po wojnie gmina żydowska w Morawskich Budziejowicach nie została odtworzona, a ostatni regularny pochówek na cmentarzu miał miejsce właśnie w 1942 roku.

Czy cmentarz wciąż pełni swoją funkcję?

Choć przez ponad 80 lat nie odbywały się tu pochówki, w kwietniu 2024 roku na cmentarzu pogrzebano Helenę Krouską — był to pierwszy taki pochówek od dziesięcioleci, przypominający, że mimo braku żywej społeczności miejsce to wciąż jest częścią żydowskiej tradycji pogrzebowej regionu.

Najczęstsze pytania

Jak duży jest cmentarz? Powierzchnia nekropolii wynosi 1422 metry kwadratowe.

Ile nagrobków zachowało się na cmentarzu? Na terenie zachowało się łącznie 49 macew, upamiętniających zmarłych z Morawskich Budziejowic i okolicznych miejscowości.

Czy cmentarz jest ogólnodostępny? Tak, znajduje się na otwartym terenie przy drodze do Vranína i można go zwiedzać swobodnie.

Czy w mieście zachowała się synagoga? Nie — po wojnie gmina nie została odtworzona, a wyposażenie synagogi przekazano do muzeum w Pradze; cmentarz z domem przedpogrzebowym i domem dozorcy pozostaje jedynym trwałym śladem obecności Żydów w mieście.