Jewish cemetery in Markvarec

Żydowski cmentarz w Markvarcu to jeden z najlepiej zachowanych, choć wciąż mało znanych, śladów żydowskiego osadnictwa w południowych Czechach. Ukryty w lesie, około kilometra na południowy wschód od wsi, przy drodze prowadzącej w stronę Lipolca i Dačic, sprawia wrażenie miejsca zapomnianego przez czas – i właśnie ten surowy, leśny charakter stanowi jego największy atut dla odwiedzających.

Skąd wzięła się żydowska społeczność w Markvarcu?

Żydzi osiedlili się w Markvarcu w drugiej połowie XVII wieku, po 1670 roku. Z czasem powstała tu odrębna dzielnica żydowska, tzw. Židovna, a w 1786 roku wzniesiono synagogę. Społeczność rozwijała się przez kolejne dekady – w 1857 roku mieszkało tu 212 Żydów. Migracja do miast sprawiła jednak, że gmina wyznaniowa została formalnie zlikwidowana w 1888 roku, a pozostali mieszkańcy przyłączyli się do gminy w pobliskim Písečném. Ostatnia żydowska rodzina, Schulzowie, opuściła Markvarec w 1927 roku.

Kiedy powstał cmentarz i jak wygląda dzisiaj?

Cmentarz założono w 1794 roku. Ma regularny, kwadratowy plan, otoczony jest kamiennym murem, a przy wejściu zachował się kamienny dom przedpogrzebowy. Zdecydowana większość nagrobków pochodzi z pierwszej połowy XIX wieku, choć najstarsze czytelne inskrypcje sięgają 1804 roku. Na powierzchni około 1223 metrów kwadratowych zachowało się mniej więcej 200 macew – to jak na niewielką, wiejską nekropolię, znaczna liczba. Dziś obiekt jest wpisany na listę zabytków kultury Republiki Czeskiej.

Dlaczego pochówki trwały tu dłużej niż istniała gmina?

To jedna z ciekawszych osobliwości tego miejsca. Mimo że lokalna gmina żydowska przestała formalnie istnieć w 1888 roku, a ostatnia rodzina wyjechała w 1927 roku, cmentarz nadal służył okolicznym Żydom – zwłaszcza z pobliskich Dačic – aż do 1939 roku. Ostatni pochówek odbył się w grudniu 1939 roku; spoczął tu kupiec z Dačic, Zikmund Zimmer. To pokazuje, jak długo cmentarz pełnił funkcję dla rozproszonej po regionie społeczności, nawet gdy samo miasteczko przestało być centrum żydowskiego życia.

Co przetrwało wojnę i lata zaniedbania?

Cmentarz przez dziesięciolecia pozostawał w stanie zaniedbania, ukryty w lesie i pozbawiony jakiegokolwiek oznakowania przy drodze. Dopiero pod koniec lat 90. XX wieku, w latach 1999–2000, gmina żydowska w Pradze przeprowadziła prace ratunkowe, dzięki którym udało się częściowo uratować to miejsce przed dalszym niszczeniem. Teren jest ogrodzony murem, a brama pozostaje niezamknięta na stałe – klucz do cmentarza znajduje się u miejscowego opiekuna.

Najczęstsze pytania

Czy można swobodnie wejść na cmentarz? Teren jest dostępny bezpośrednio z drogi publicznej, a brama zwykle nie jest zamknięta na stałe, choć w niektórych okresach dostęp reguluje opiekun posiadający klucz.

Ile nagrobków zachowało się do dziś? Na obszarze około 1223 metrów kwadratowych stoi w przybliżeniu 200 macew, głównie z pierwszej połowy XIX wieku.

Dlaczego cmentarz działał jeszcze po zniknięciu gminy? Ponieważ okoliczni Żydzi, zwłaszcza z Dačic, nadal chowali tu zmarłych aż do 1939 roku, mimo że lokalna wspólnota religijna formalnie nie istniała od 1888 roku.

Jak dojechać na miejsce? Cmentarz leży w lesie około kilometra od Markvarca, przy drodze w kierunku Lipolca i Dačic – warto zaplanować dojście pieszo, gdyż nie ma tam bezpośredniego parkingu przy samym obiekcie.